Qazaqstan keıingi kezde saıası jańǵyrtý úderisinde parlamentarızmdi damytýǵa erekshe den qoıǵanyn atap ótken jón. Byltyr Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar nátıjesinde ádil ári ashyq erejeleri bar saıası júıeniń múlde jańa standarttary engizildi. Saıası partııalardy tirkeý rásimi aıtarlyqtaı jeńildetildi. Tirkeýdiń qajetti shegi tómendetildi. Májiliske ótý shegi 7 paıyzdan 5 paıyzǵa tómendedi. Iаǵnı 20 myń qol jınaýdyń ornyna 5 myń qol jınaý jetkilikti. Bastamashy top músheleriniń qajetti sany da 30 paıyzǵa azaıdy. Saılaý bıýlletenderine «bárine qarsymyn» degen baǵan qosyldy.
Álbette, munyń bári saıası partııalardyń sanyn arttyryp, saıası básekeni kúsheıtetini, halyq qalaýlylarynyń jańa legi paıda bolýyna septigin tıgizetini sózsiz. Nátıjesinde, bıylǵy saılaýǵa eki jańa partııa qatysty. Sonyń biri – «Respublica» Parlament quramyna kirdi. Osyndaı ózgeristerdiń nátıjesinde Parlamenttegi fraksııalar sany eki esege artty. Májilistegi partııalardyń kóbeıýi Parlamentte pikir áralýandyǵyn qalyptastyratyny anyq.
Sonymen muqym halyq asyǵa kútken partııalyq tizim de jarııalandy. Jalpy, jańa shaqyrymdaǵy depýtattardyń 70 paıyzy jańardy. Basym daýysty «Amanat» ıelengendikten, kimderge mandat buıyratyny biraz qaýymdy qyzyqtyrǵany jasyryn emes. Partııa tizimi jartylaı jańardy dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
«Amanat» usynǵandardyń jartysy ǵana buǵan deıin Parlamenttegi zań shyǵarý jumysynan tikeleı habardar. Iаǵnı 40 depýtattyń 19-y VII shaqyrylymda Májilis mandatyn alǵan-tuǵyn. Olardyń qatarynda Májilis tóraǵasy bolǵan Erlan Qoshanov, partııanyń atqarýshy hatshysy Elnur Beısenbaev, zańger Aıgúl Quspan sekildi birqatar azamat bar. Al Murat Ábenov pen Baqtyqoja Izmuhambetov onyń aldyndaǵy shaqyrylymda Májilis quramynda bolǵan edi.
Depýtat ataǵyn jańa alǵandar qatarynda burynǵy mınıstrler, vıse-mınıstrler, ákimder, qoǵam belsendileri jeterlik. Máselen, Bilim jáne ǵylym mınıstri qyzmetin atqaryp, ustazdar qaýymy men jurtshylyq yqylasyna bólengen Ashat Aımaǵambetov «Amanat» usynǵan tizimge endi. Budan bólek, burynǵy vıse-mınıstrler Tatıana Saveleva, Mádı Takıev, Aqsý qalasynyń eks-ákimi Nurjan Áshimbetov te Májiliske barady.
Sonymen qatar jýrnalıster Maqsat Tolyqbaı, Nartaı Sársenǵalıev, Sergeı Ponomarev, belgili blogerler Maksım Rojın men Samat Nurtaza depýtattyq mandat ıelendi. Erekshe aıta keterligi, belgili aıtysker aqyn Rınat Zaıytovqa da Májilisten oryn buıyrdy. Aıtystarda bılikti talaı márte synaǵan, halyqtyń yqylasyna bólengen aqyn endigi jerde eldiń muń-muqtajyn Parlamentte kóteredi.
«Aýyl» partııasy usynǵan tizimde zań shyǵarýshy organnyń jumysymen Jıgýlı Daırabaev qana jete tanys. Partııa tóraǵasynyń orynbasary 1990 jyly Joǵarǵy Keńestiń XII shaqyrylymynda depýtat bolyp saılanǵan edi. Byltyr prezıdenttikke úmitker atanǵan Qaraqat Ábden de tizimge endi. Budan bólek, Erbolat Saýryqov, Serik Egizbaev syndy azamattarǵa da Májilisten mandat buıyrdy.
«Respublica» partııasy jańadan qurylǵandyqtan ári quramyna kileń jastar jınalǵandyqtan, eshqaısysy buryn-sońdy zań shyǵarýshy organ jumysyna aralasqan emes. Partııa tóraǵasy, «Olja Argo» holdınginiń bas dırektory Aıdarbek Qojanazarov, «Akniet Pharmaceuticals» kompanııasynyń basshysy, partııanyń teń tóraǵasy Rýslan Berdenov, taǵy bir teń tóraǵa Dınara Shúkijanova depýtat atanyp otyr. Budan bólek, Oljas Quspekov, Dınara Naýmova jáne Nurgúl Taý sekildi músheler de bar.
О́zderińizge málim, buǵan deıin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń usynysymen Parlamentke ótken partııalar tiziminde jastarǵa, áıelderge 30 paıyzdyq kvota berilgen edi. Bıyldan bastap bul tizimge múmkindigi shekteýli azamattar da qosyldy. Demek qoǵamdaǵy búkil áleýmettik top qamtyldy degen sóz. Máselen, alǵash ret Parlamentte múmkindigi shekteýli 6 depýtat el úshin eńbek etpek. Bul elimiz úshin de, halyqaralyq qoǵamdastyq úshin de mańyzdy másele. «Respublica» – osy erejeni qatań saqtaǵan partııanyń bireýi. Máselen, depýtattyq mandat alǵandardyń jartysy áıel. Onyń ústine, eshqaısy da 40-qa tolmaǵan, kileń jastar.
Al Dınara Naýmova balalardaǵy sereberaldy paralıch (DSP) aýrýyna týabitti shaldyqqan. Ádette, mundaı naýqasqa ushyraǵandar múmkindigi shekteýli azamattar qataryna jatady ǵoı. Alaıda Dınara hanym jasynan naǵyz janqııarlyq pen erik-jigerdiń úlgisin kórsete bilgen. Týǵannan «DSP»-ǵa shaldyqqan ony 3 jasynda anasy tastap ketken eken. Al 13 jasqa tolǵanda resmı túrde óz qyzynan bas tartqan. Birneshe ret kúrdeli operasııany bastan ótkergennen keıin óz aıaǵymen júrýge múmkindik alypty. Keıinirek «Meniń armanym» baıqaýyna qatysyp, Qabanbaı batyr aýylynda múmkindigi shekteýli adamdarǵa arnalǵan sporttyq-saýyqtyrý ortalyǵyn ashady.
«Aq jol» usynǵan tizimdegi alty adamnyń tórteýi, ıaǵnı Azat Perýashev, Erlan Barlybaev, Danııa Espaeva jáne Qazybek Isa VII shaqyrylymy depýtattyq mindetti atqarǵan. JSDP atynan prezıdenttikke úmitker bolǵan Nurlan Áýesbaev bastaǵan tórt adam depýtat atandy. «Halyq partııasy» atynan usynylǵan Magerram Magerramov pen Irına Smırnova da ótken shaqyrylymda depýtat bolǵan. Aıta keterligi, «Halyq partııasy» da múmkindigi shekteýli azamatqa múmkindik berýge sheshim qabyldaǵan eken. Golbol men taýǵa órmeleýden Qazaqstan chempıony, paralımpıada oıyndarynyń qatysýshysy Kenjeǵul Seıitjan da depýtat atandy. Kózi kórmese de, ómirge ǵashyq azamat endigi jerde múmkindigi shekteýli jandardyń máselesin Parlament qabyrǵasynda kóteredi.
Taǵy bir aıta ketetin másele – Májilistegi 29 depýtat majorıtarly júıe boıynsha saılanǵany málim. Eń qyzyǵy, hám erekshe aıta keterligi, majorıtarly júıe boıynsha synǵa túsken úmitkerlerdiń basym bóligi, ıaǵnı 435 kandıdat ózin-ózi usynǵan. Degenmen bul saılaýda «Amanat» usynǵan úmitkerlerdiń bási joǵary boldy. Máselen, talaı jyl Parlamentte eńbek etken, zań shyǵarýshy organnyń uńǵyl-shuńǵylyn jete biletin Nurtaı̆ Sabılıanov Abaı oblysy atynan saılandy. Sondaı-aq Seýl Olımpıadasynyń grek-rım kúresinen kúmis júldegeri Dáýlet Turlyhanov ta Astana qalasyndaǵy №1 saılaý okrýginen oza shapty. Budan bólek, «Amanat» tiziminde VII shaqyrylym depýtaty bolǵan Edil Jańbyrshın, Gúldara Nurymova da bar.
Belgili bloger, halyq arasynda «Dáýletten» atymen tanylǵan Dáýlet Muqaev Astana qalasyndaǵy №2 saılaý okrýginen saılandy. Uzaq jyl oppozısııalyq «Dat» basylymyn basqarǵan Ermurat Bapı da óz okrýginde jeńiske jetti. Sonymen qatar belgili zańgerler Baqytjan Bazarbek, Abzal Quspan sekildi azamattar da Májilis quramyna endi.
Mine, osylaısha, talaıdyń nazaryn aýdarǵan saıası báseke aıaqtaldy. Endi, depýtattar ant berip, resmı túrde qyzmetine kirisedi. Bıylǵy saılaýdyń burynǵydan ózgeshe bolǵanynyń bir sebebi mynada. Májiliske alty partııa ótip otyr. Jalpy, kóppartııalyq – memlekettiń demokratııanyń dańǵyl jolyna túskenin dáleldeıtin negizgi ólshemniń biri. Sondyqtan tórtkúl dúnıeniń túkpir-túkpirinde azamattyq qoǵamy saıası turǵyda belsendi, damyǵan elderdiń kóbinde osyndaı júıe bar. Máselen, Fransııa, Germanııa, Nıderland sekildi memleketter parlamentine birneshe partııa engen. Keıde saılaýǵa túsken partııalar 50 paıyzdyq mejeden asa almaı, koalısııa quratynyna talaı márte kýá boldyq. Tipti Italııa, Izraıl sekildi keı elde koalısııa qurýdyń ózi uzaqqa sozylyp, partııalar ózara tartysqa túsedi.
Ulttyq quryltaı múshesi, saıasattanýshy Qazybek Maıgeldınovtiń aıtýynsha, Parlament saılaýyna 7 partııanyń qatysyp, altaýynyń Májiliske ótýi jaqsy úrdis. О́ıtkeni mundaı qubylys elde kóppartııalyq júıeniń ornyǵýyna zor úles qosady.
«Bıylǵy saılaý – Prezıdent bastamasymen úsh jylda júrgizilip jatqan elimizdegi saıası reformalardyń naqty praktıkalyq júzege asýy. Elimizde jańa saıası kúshterdiń paıda bolýy, saıası plıýralızmdi damytý úshin, saıası básekelestik alǵysharttaryn jasaý úshin saılaý týraly jáne saıası partııalar týraly zańdarǵa ózgeris engizildi. Ásirese, saılaý júıesin ózgertýge baılanysty respýblıkalyq referendýmda naqty máseleler qarastyryldy. Qazirgi tańda júzege asyp jatqan baǵyttardyń biri osy», deıdi Q.Maıgeldınov.
Qoryta aıtqanda, halyq jańadan saılanǵan Májilisten úmit kútip otyr. Turǵyndar tańdaýyn jasady, endi depýtattar artylǵan mindetti abyroımen atqarýy kerek.
