Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
EDB aktıvterindegi 10 iri banktiń úlesi 92,4%, menshikti kapıtal tańdaýly 10 banktiń úlesi 93,2% qurap, aktıvter jóninde alǵashqy ondyqqa Halyk Bank, Kaspi Bank, SentrKredıt banki, Otbasy banki, ForteBank, Jusan Bank, Eýrazııalyq Bank, Bank RBK, Bereke Bank jáne Frıdom Fınans Qazaqstan banki engen
Mundaı kezeńde bank salymshylary men jalpy ekonomıka qolaısyzdyqqa ushyrap jatady. Táýelsizdik jyldarynda elimizde 136 bank taratylyp, taǵy 9 ekinshi deńgeıdegi bank (EDB) taratylý úderisine jetken. Naqty málimetterge qarasaq, bul bankterdiń 90%-dan astamy 2001 jylǵa deıin, al EDB-niń 64%-y sottan tys tártippen, 17%-y sot tártibimen, 14%-y májbúrli túrde jáne 5%-y erikti túrde taratylǵan. Sońǵy ret 2021 jyly Asia Credit Bank jáne Capital Bank Kazakhstan eki bankten lısenzııa qaıtarylyp alyndy, onyń aldynda 2020 jyly Tengri Bank lısenzııasynan aıyrylǵan edi. Atalǵan bankterdiń lısenzııasynan aıyrylýdaǵy negizgi jaıttardyń biri prýdensıaldyq normalardy jáne basqa da mindetti normalar men shekterdi júıeli túrde buzǵandyǵy, qadaǵalaý sharalaryn saqtamaýy, sonymen qatar banktiń iri qatysýshysynyń ýákiletti organy qosymsha kapıtaldandyrý jónindegi talaptardyń saqtamaýyna oraı bankti dármensiz sanatqa jatqyzǵan.
Qandaı bankter bankrottyqqa ushyraıdy?
Taratylý úderisinde turǵan 9 EDB-ny qarastyrsaq, 2016-2021 jyldary atalǵan 9 qarjy ınstıtýtynyń 8-i lısenzııasynan aıyrylǵan. Bul – bankterdiń barlyǵyna ortaq nárse. Bank sektoryndaǵy úlesiniń azdyǵy. Iаǵnı taratylatyn bankterdiń barlyǵy, ádette shaǵyn bankter, sondyqtan ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı qaýip tónbeıdi. Máselen, taratý kezinde Capital Bank Kazakhstan men Asia Credit Bank úlesi – bank sektorynyń 0,1%-y, Tengri Bank úlesi – 0,3%, Astana bankiniń úlesi – 0,6%, Eksımbank Qazaqstan úlesi – 0,2%, Qazaq Banki úlesi – 0,9%, Delta Bank úlesi – 0,8% jáne Qazınvestbank úlesi – 0,7% boldy. Bul bankterdiń eshqaısysynyń naryqtaǵy úlesi 1%-dan aspady, al bes banktiń úlesi, tipti 0,5%-dan da az.
Búgingi tańda elimizde 21 ekinshi deńgeıli bank jumys isteıdi. Onyń ishinde sheteldikterdiń qatysýymen 12 banktiń 9-y enshiles bankterge tıesili. Halyqaralyq reıtıngtik agenttikterdiń málimetterine úńilsek, qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń bank sektory turaqty deýge bolady. Olardyń taldaýlary eldegi EDB-nyń daǵdarysqa tótep berý qabiletiniń jaqsarǵanyn rastap otyr. EDB aktıvterindegi 10 iri banktiń úlesi 92,4%, menshikti kapıtal tańdaýly 10 banktiń úlesi 93,2% qurap, aktıvter jóninde alǵashqy ondyqqa Halyk Bank, Kaspi Bank, SentrKredıt banki, Otbasy banki, ForteBank, Jusan Bank, Eýrazııalyq Bank, Bank RBK, Bereke Bank jáne Frıdom Fınans Qazaqstan banki engen. Al retteýshi menshikti kapıtal boıynsha alǵashqy ondyqqa Halyk Bank, Jusan Bank, Kaspi Bank, Otbasy banki, Bank RBK, Eýrazııalyq Bank, SKB, ForteBank, Sıtıbank Qazaqstan jáne Home Credit Bank kiredi.
Atalǵan bankter EDB sektoryndaǵy eń iri oıynshylar, olardyń barlyǵynda jetkilikti menshikti kapıtaly bar. Buǵan qosa, osy bankterdiń turaqtylyǵyn joǵaryda atap ótkenimizdeı Moody's, Fitch Ratings jáne S&P Global Ratings sııaqty halyqaralyq reıtıngtik agenttikterdiń baǵalaýlary da rastaıdy.
Menshiktegi kapıtal 6 trıllıonnan asty
Bankterdiń senimdiligi men turaqtylyǵynyń erekshe kórsetkishteriniń biri menshikti kapıtaldyń kólemi men jetkiliktiliginde. Bıylǵy jyldyń bastapqy aıynyń málimetke qaraǵanda, EDB retteýshi menshiktegi kapıtaly bir aıda 2,8%-ǵa ósip, 6,1 trln teńgege jetken. 2 trln teńgege jýyq menshikti kapıtalǵa ıe Halyk Bank eń joǵary retteýshi retinde qalyp tur. Kórsetkish bir aıda 3,1% ósken. Menshikti kapıtaly bir aıda 2%-ǵa ósip, 766,5 mlrd teńgeni quraǵan Jusan Bank ekinshi orynda. Sonymen qatar Jusan Bank iri EDB arasynda óz kapıtalynyń jetkiliktigin kórsetedi. Úshinshi orynda Kaspi Bank, 600,9 mlrd teńge. Menshikti kapıtaldyń mólsheri banktiń qarjylyq turaqtylyǵyn anyqtaýdyń kilti. Kapıtaldyń jetkiliktiligi óz kezeginde turaqtylyq pen senimdilikti, qarjy ınstıtýtynyń jaǵymsyz faktorlarǵa tótep berý qabiletin kórsetedi. О́z kezeginde, 2022 jyldyń sońynda Jusan Bank Moody's agenttiginiń B1 deńgeıdegi reıtıngtik rastaýyna, sondaı-aq boljamdy «turaqtydan» «ońǵa» jaqsarýyna ıe boldy. Moody's qarjy ınstıtýtynyń bıznes úlgisi jetildiriletinine senedi, bul kiristilik, aktıvter sapasy men tólem qabilettiliginiń odan ári jaqsarýyna ákeledi. Burynǵy birigýlerden keıingi korporatıvtik qurylymnyń evolıýsııasyna baılanysty banktiń joǵary operasııalyq tıimdiligi de ónimdilikti arttyrýǵa kómektesip otyr. Sondaı-aq ótimdi aktıvterdiń joǵary rezervi (banktiń jalpy aktıvteriniń 63%-dan astamy) eskerilgen. О́tken jylǵy bank aktıvteriniń sapasyn baǵalaý rásimi (AQR) barysynda 15,2 trln teńgege 19 mln nesıe, onyń ishinde 14 myńnan asa iri qaryz alýshyǵa taldaý jasaǵan. Baǵalaý nátıjesinde júıedegi kapıtaldyń jetkiliktilik deńgeıi zańmen belgilengen eń tómengi deńgeıden aıtarlyqtaı asyp túsetinin anyqtaǵan. Bul AQR qatysýshy bankterdiń salymshylary úshin táýekelderdiń joqtyǵyn kórsetedi. Aıta keteıik, AQR – aktıvterdiń naqty sapasyn, jumys istemeıtin nesıeler deńgeıin, kútiletin nesıelik shyǵyndardy jáne bankter kapıtalynyń jetkiliktiligin egjeı-tegjeıli baǵalaýǵa múmkindik beretin táýekelge negizdelgen qadaǵalaý quraldarynyń biri.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha geosaıası turaqsyzdyq pen makroekonomıkalyq ózgerister aıasyndaǵy kúızelisterge qaramastan, bank sektory barlyq negizgi kórsetkishke baılanysty turaqtylyq tanytyp, paıyzdyq ósimge qol jetkizgenin atap ótedi. 2022 jyly bank aktıvteriniń ósimi 18,4%-dy qurap, 44,6 trln teńgege jetken. Ekonomıkany nesıelendirý bir jylda 23,3%-ǵa ósip, 22,8 trln teńge bolǵan. Bank aktıvteriniń IJО́-degi úlesi 2023 jyldyń alǵashqy aıynda 46,2%-dy qurady. Sonymen qatar 2022 jyly Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi aktıvteri bank júıesi aktıvteriniń 71%-yn quraıtyn iri on bankke birinshi kezekti AQR júrgizdi. Bankterge júrgizilgen tekseris barysynda 15,2 trln teńgeni quraıtyn 19 mln nesıege taldaý jasalyp, onda 14 myńnan asa iri qaryz alýshy qamtylǵan. Qosymsha rezerv qurý 2,3 paıyzdyq tarmaqqa baǵalanyp otyr. Bul ekonomıkany joǵary sapaly nesıeleýdi ulǵaıtý úshin bankterdiń jetkilikti qaýipsizdik qory bar ekenin aıqyndap otyrǵan jaqsy kórsetkish. Jalpy, baǵalaý nátıjeleri júıedegi kapıtaldyń jetkiliktilik deńgeıi zańmen belgilengen eń tómengi deńgeıden aıtarlyqtaı asyp túsetinin baǵamdaýǵa bolady. AQR qatysýshy bankterdiń salymshylary úshin táýekelderdiń joqtyǵyn bildiredi. Osylaısha, eldiń iri bankteri orta merzimdi perspektıvada turaqtylyǵyn saqtap, óz fýnksııalaryn tolyq kólemde atqaratyn bolady dep senimmen aıta alamyz. Mundaı bankter úshin bankrottyq qaýip joq.
Qoljetimdi ıpotekaǵa EDB-nyń áseri
Sonymen ekinshi deńgeıli bankterdiń jaǵdaıynan biraz maǵlumat alǵandaımyz. Endigi másele qoljetimdi baspanaǵa baılanysty bolyp tur. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizde jan basyna shaqqandaǵy turǵyn úımen qamtylý 23,4 sharshy metrdi quraǵan. BUU-nyń áleýmettik standartqa saı, bul kórsetkish 30 sharshy metrden asýǵa tıis kórinedi. Búgingi kúni elimizde óz úıin satyp alýdyń eń tıimdi joly ıpoteka bolyp tur. Degenmen respýblıkada kommersııalyq ıpoteka baǵasynyń aıtarlyqtaı sharyqtaǵan ýaqytynda qalypty ıpotekany bankterdiń seriktes baǵdarlamalary men jeńildetilgen memlekettik baǵdarlamalaryna kirmeıtin jáne turǵyn úı qurylys jınaq júıesine jatpaıtyn ıpotekalyq nesıe berýmen elimizde 11 EDB aınalysady. Bul segmenttegi eń tómengi jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi SentrKredıt banki 14,9% jáne Qazaqstandaǵy Qytaı banki 26,5% aralyǵyndaǵy joǵary paıyzdyq mólsherlememen baspana alatyn turǵyndar az árıne. Keıbir EDB óz ónimderin jetildirip, seriktes baǵdarlamalaryn ázirleýde. Qazir eldegi 4 EDB qurylys kompanııalarymen seriktes ıpoteka usynyp, bul segmenttegi eń tómengi mólsherlemeni Altyn Bank eki mınýtta maquldaıtyn sıfrlyq ıpotekanyń bóligi retinde BI Group-pen birlesken Ońaı baǵdarlamasyn usynyp otyr. Onda nesıe merzimine baılanysty 0,1%-dan bastalady. Sonymen qatar bank naýryz aıynda aksııa ótkizip, mólsherlemeni 4,5%-ǵa tómendetken. Frıdom Fınans banki BI Group-pen birlesken ıpotekalyq baǵdarlama boıynsha mólsherleme 0,2%-dan, SentrKredıt bankinde qurylys kompanııalarymen seriktes baǵdarlamalar sheńberindegi mólsherlemeni 5%-dan bastaǵan. Halyk Bank-te BI Group-pen birlesken baǵdarlama boıynsha mólsherleme – 4,6%-dan jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi – 6,7%, Bazis-A-da 18%-dan jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi – 20,4%. Tórt banktiń úsheýi Altyn Bank, SentrKredıt banki jáne Halyk Bank turǵyn úı qunynyń 20%-yn, Frıdom Fınans banki 30 paıyzdan bastap bastapqy jarnany quraıdy. Altyn Bank jáne Halyk Bank-te ıpotekanyń eń joǵary merzimi 240 aıǵa deıin, SentrKredıt banki men Frıdom Fınans bankinde 180 aıǵa deıin. Ipotekanyń eń úlken maksımaldy somasyn Frıdom Fınans banki 200 mln teńgege deıin, odan keıin SentrKredıt banki 100 ml teńgege deıin jáne Altyn Bank 80 mln teńgege deıin somany usynady. Al Halyk Bank shekti somany kórsetpegen. Bıyl jyl basynda halyqqa turǵyn úı salýǵa jáne satyp alýǵa berilgen nesıeler (ıpotekalyq nesıeler) 4,86 trln teńgeni quraǵan. Bul bir jyl burynǵydan 39,3%, al on jyl burynǵydan birden 5,3 ese artyq. Atalǵan jaıt negizinde qazirdiń ózinde el ekonomıkasyna berilgen barlyq nesıe 21,3%-yn qurap, bir jyl buryn kórsetkish 18,9% jáne on jyl buryn 9,2% ǵana bolǵan.
