Tirshiliktiń talbesigi – Jer-ananyń 38 mln. sharshy shaqyrymyn orman alqaby alyp jatyr. Osy bir tabıǵat baılyǵynyń Qazaqstanǵa tıetin úlesi 0,3 paıyz ǵana eken. Jer kólemi boıynsha álemde toǵyzynshy oryndy ıelenetin respýblıkamyzdyń jeriniń 4,6 paıyzy ǵana ormandy alqap. Sondyqtan qazaq dalasy úshin árbir aǵashtyń salmaǵy altynmen para-par, qazaq balasy úshin árbir túp taldyń qadiri ólsheýsiz.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ótken jyly Elordanyń 15 jyldyq merekesine oraı jarııalanǵan «Astana – Qazaqstannyń uly dáýiri jáne strategııalyq vektory» atty maqalasynda bútindeı alǵanda, elorda aınalasyndaǵy qoldan otyrǵyzylǵan aǵashtar aýmaǵy 65 myń gektarǵa jetti, onyń 14 myń gektarǵa jýyǵy qalanyń óz ishinde boı kóterdi. 2020 jylǵa deıin tutastaı alǵanda, qalaishilik jáne qala mańyndaǵy dalaly aýmaqtardyń 100 myń gektary orman bolady», dep atap kórsetti.
Elbasy Astana qalasynyń «jasyl beldeýin» damytý máseleleri jóninde ótken burnaǵy kúngi keńeste osy tujyrymyn taǵy qýattady. Memleket basshysy 1997 jyldan 2010 jylǵa deıin otyrǵyzylǵan aǵash kóshetteriniń jalpy aýdany 70 myń gektardy quraǵanyn, onyń shamamen 15 myńy qala aýmaǵynda, qalǵan 55 myńy qala syrtynda ekenin atap ótti. Iá, elordany jasyl jelek jamylǵan Alataý baýraıynan aqseleýli Aqmolaǵa kóshirý ıdeıasyn júzege asyrǵan 1998 jyly Elbasy elimizdiń bas qalasyn bolashaqta orman kómkergen, gúlmen kestelengen jasyl aımaqqa aınaldyrý jónindegi qııal-ǵajaıypqa uqsas baǵdarlamasyn bastap ketti. Ol úshin Astananyń aınalasyn ormanmen qorshap, jasyl beldeý qalyptastyrý maqsatynda arnaıy «Jasyl aımaq» atty respýblıkalyq memlekettik kásiporyn quryldy. Bolashaq orman alqaby úshin aǵash tuqymyn jersindirý isimen aınalysatyn, 110 gektar aýmaqty alyp jatqan «Aq qaıyń» orman-pıtomnıgi ashyldy. Mamandar qala mańyndaǵy 114 myń gektar jerdi zerttep, onyń 62 myń gektary aǵash egýge jaramdy ekendigin anyqtady.
Búginde elorda atanǵan Aqmola qalasy sortań topyraqty, batpaqty aımaqqa ornalasqan. Bul jerge kez kelgen aǵash jersinip, japyraq jaıa almaıtyn. Sondyqtan, munda sonaý keńes zamany kezinde kúı talǵamaıtyn qara terekten basqa aǵash ósirý dástúri qalyptaspaǵan edi. Osyǵan baılanysty, Esil ózeniniń qos qaptalyndaǵy Qaraótkel atty sortańdaý jerge ornalasqan elordamyz – Astana qalasy Saryarqanyń bel ortasyndaǵy osyndaı kók jelek jamylǵan gúlzar qalaǵa aınalatyndyǵyna bireý sense, endi bireýdiń kúdiktengeni de haq. Degenmen, bultartpas aqıqat aıǵaǵy búginde álemniń órkenıetti qalalarynyń bel ortasynan qylań bergen Astananyń jasyl qalaǵa aınalǵandyǵyn pash etti. Memleket basshysynyń bastamasymen qoldan jasalǵan orman alqaby kúnnen-kúnge qanatyn keń jaıyp, salqyn samal esken saıabaqqa aınalýda.
Elordany aınaldyra qorshaǵan orman beldeýin jasaý týraly baǵdarlama qabyldanǵannan bergi ýaqytta 70 myń gektar alqapqa ondaǵan mıllıon aǵash otyrǵyzyldy. Qazir atty kisi jasyryna alatyn Astana ormany qaladan alpys shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Shortandy baǵytyndaǵy tabıǵı ormanmen qosylyp, tutasyp úlgerdi. Qala mańyndaǵy basqa baǵyttardaǵy ormandar da birtindep qanatyn keńge jaıyp barady.
Budan buryn gazetimizde habarlanǵanyndaı, Astana qalasynyń «jasyl beldeýin» damytý máseleleri jónindegi keńesten keıin Memleket basshysy elorda mańyndaǵy «Jasyl aımaq» RMK Qyzyljar orman sharýashylyǵyn aralap kórdi. «Astana-Shýche avtojolynyń boıynda 3,6 myń gektardan astam aýmaqqa aǵash egildi. Men bir kezderi alynyp, áli kúnge deıin paıdalanylmaı jatqan jerlerdiń barlyǵyn aǵash egý úshin qaıtaryp alýǵa tapsyrma berdim. Bizdiń mindetimiz – qalanyń ózinde jáne oǵan japsarlas aýmaqtarda jasyl jelek qalyptastyrý jáne ony saqtaý. Resýrs bolǵan jaǵdaıda, Astananyń aınalasyndaǵy jasyl aımaqty Býrabaı baǵytyndaǵy ormanmen qosýǵa bolady», dep atap kórsetti Elbasy Nursultan Nazarbaev. Qyzyljar orman sharýashylyǵynda kásibı ormanshy bolmasa ajyrata almaıtyn súıeldi qaıyń, usaq japyraqty shegirshin, kádimgi qaraǵaı, kóde, boz jıde, terek sekildi aǵashtar japatarmaǵaı ósken. Jalpy, Astana qalasy mańyndaǵy jasyl beldeýdiń aýmaǵy 14 827 gektardy quraıdy, onyń 11 502,2 gektaryna ekpe aǵashtar otyrǵyzylǵan. Bul aýmaqta 9,6 mln. aǵash pen buta jaıqalyp tur. 1998-2004 jyldar arasynda negizinen japyraq tuqymdas kóshetter otyrǵyzylypty. Olardyń ishinde sary qaraqat, aq kóriktal, shıe, tatar bórijıdegi, qaý japyraqty shegirshin jáne basqalar bar. 2014 jyly jasyl beldeý jobasynyń birinshi kezeńinde otyrǵyzylǵan kóshetterge kútim júrgizilse, jobanyń ekinshi kezeńin júzege asyrý 2012 jyly bastalǵan. Bıylǵy kóktemde tamyr júıesi jabyq 398 434 dana seppe kóshet otyrǵyzylǵan. Onyń 57 myńdaıy qylqan japyraqty bolsa, qalǵanyn orman quraýshy japyraqty aǵash tuqymdary bolyp sanalatyn emen, shegirshin quraıdy.
Astanany «jasyl beldeýmen» kómkerý jumystary 2020 jylǵa deıin jalǵasatyndyǵy belgili. 2015 jylǵa deıin qala aınalasynda 75-80 myń gektar jerge aǵash otyrǵyzylady. Qalany qorshaǵan jasyl aımaq qazirdiń ózinde birtindep tabıǵı ormanǵa aınala bastady. Búginde Astana ormany alqabynda Arqanyń qatal qysynda pana bolar toǵaı izdeıtin túz taǵylary da kóbeıe bastady. Astana ormanynan elik, túlki, qarsaq, qoıan sekildi ańdardy kóptep kezdestirýge bolady. Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrliginiń orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıtetiniń basshysy Baǵdat Azbaevtyń aıtýynsha, Astana ormanyna jersindirý maqsatynda qyrǵaýyldar men maraldar ósirý jumysy qolǵa alynǵan. Astana ormanynda qyrǵaýyl ósirýge basymdyq berilýiniń basty sebebi, bul qus kúı talǵamaıdy. Arqanyń qatty aıazynda qyrǵaýyldar túnde qar astyna kirip ketip, jan saqtaıdy. Qoregi mol bolsa bolǵany, qyrǵaýyldar ósimtaldyǵyn dáleldeıdi.
2010-2011 jyldary Astana ormanynyń Rojdestvenko tasjolyna jaqyn mańda analyq qyrǵaýyldarǵa arnalǵan úıshikter salyndy. Sóıtip, alǵash ret Astana ormanyna 125 qyrǵaýyl jiberilgen bolatyn. Úsh jyl ishinde ınkýbasııalyq ádis arqyly 3210 jumyrtqa basylyp, onyń ishinen 2300-den astam qus ósip shyqty. Qazir qyrǵaýyl ósiretin úıshikterde 360 analyq qus jáne 1500-den astam shibı jetilýde. Ústimizdegi jyldyń kókteminde Astana ormandaryna taǵy da 704 qyrǵaýyl erkindikke jiberilgen bolatyn. Búginde bul orman alqaptarynda qyrǵaýyldar jersinip, emin-erkin ósip-jetile bastady. Baǵdat Azbaevtyń aıtýynsha, bul ormanda maraldar da jersinip, óse bastady. Qazirgi ýaqytta ormanda 20 analyq maral ósirilýde. 5-6 jyldyń ishinde olardyń sanyn 100-ge jetkizý kózdelinip otyr. Onyń aıtýynsha, Astana mańyndaǵy orman alqabynda safarı-park jasaý jobasy qolǵa alynǵan. Safarı-parktyń ishinde týrısterge tabıǵatty, ań-qustardy tamashalaýǵa múmkindik beretin jaǵdaılar jasalady. Bul safarı-park respýblıka boıynsha ornalasqan ańshylyq sharýashylyqtardyń jumysyn jandandyrýǵa septigin tıgizbek. Bul jerdegi basty maqsat ań-qustardy atý emes, olardy ósirý, kóbeıtý, ekotýrızmniń jandy jádigerine aınaldyrý bolmaq.
Astananyń jasyl beldeýi kúnnen-kúnge qanatyn jaıyp, jaıqalyp barady. Adam qolymen ósirilgen jasandy ormannyń jasyl jelek jamylǵan aǵashtary elordamyzdy ańyzaq jelden qorǵaýda, tynys alatyn aýanyń sapasyn arttyrýda, ekologııalyq ahýaldy jaqsartýda ólsheýsiz ról atqarýda. Memleket basshysynyń bastamasymen qolǵa alynǵan Astana ormanyn ósirý jónindegi ıgi ister elimizdiń barlyq óńirlerine úlgi bolyp, laıyqty jalǵasyn tapty. Qazir elimizde «Jasyl el» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha jyl saıyn 30-35 myń gektar alqapqa aǵash otyrǵyzý dástúrge aınaldy. Tek sońǵy úsh jyl ishinde ǵana respýblıkamyzda 100 myń gektardan astam jerge aǵash egilip, orman alqaby jasaldy.
Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen Astana qalasyn jasyl jelek jamylǵan eń kórikti qalaǵa aınaldyrý maqsatynda da keshendi baǵdarlamalar da júzege asyrylýda. Ústimizdegi jyldyń ózinde qala ishindegi gúlzarlar men gúl alańdaryna 8 mln. dana ártúrli gúl otyrǵyzyldy. Búginde elordada tájirıbe júzinde raýshan gúlimen qatar túrli-tústi alqyzyl gúlderdiń jersindirilgen jańa 59 túri ósiriledi. Jyl saıyn ótkiziletin qalalyq senbilik elordany abattandyrý jáne kógaldandyrý maqsatynda aýqymdy sharalar júzege asyrylatyn ıgi naýqanǵa aınalǵan. 2010 jyly ǵana qalamyzda 32 myńnan astam aǵash jáne kóshet otyrǵyzylsa, ústimizdegi jyly qala boıynsha 16 myń túp aǵash otyrǵyzyldy. Sonymen qatar, qalada bıyl ósimdikten jasalynǵan 750 jasandy músin boı kóterdi.
Elordada qala turǵyndary demalatyn jáne taza aýamen tynystaıtyn saıabaqtar ósirý máselesi de erekshe jolǵa qoıylǵan. Bul rette, aýmaǵy 28 gektardan asatyn «Araı» etnografııalyq saıabaǵy, Esil ózeniniń oń jaǵalaýyndaǵy 81 gektar alqapty alyp jatqan Prezıdent saıabaǵy, «Jeruıyq» saıabaǵy, Baýyrjan Momyshuly dańǵylynyń boıyndaǵy 14,8 gektardy alyp jatqan, Abylaı han dańǵylynyń boıyndaǵy 8,9 gektar jáne 2,5 gektar aýmaqtarǵa ornalasqan saıabaqtarynyń búginde qala turǵyndarynyń súıikti demalys oryndaryna aınalǵandyǵyn erekshe atap ótýge bolady. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen Esil ózeniniń oń jáne sol jaǵalaýynda №19 kósheden bastalyp Mırzoıan kóshesine deıin sozylatyn, aýmaǵy 190 gektar jerdi alyp jatqan úlken ortalyq saıabaq bıyl «Qala kúni» merekesinde paıdalanýǵa berilmek. Ortalyq saıabaqtyń alleıasynda 3 sýburqaq jáne sarqyramasy bar toǵan ornalasatyn bolady.
Qazir Astana saıabaqtarynda Arqa tabıǵatyna beıimdelgen qaraǵaı, qaıyń, kókterek, qandyaǵash, shegirshin, jupargúl, Tıan-Shan shyrshasy sııaqty aǵash túrleri jersindirilip, elordanyń kórkine kórik qosyp, jaıqala ósýde. Osydan 16 jyl buryn Astananyń aınalasyn jaıqalǵan ormanǵa, elordany jasyl jelekke oranǵan qala retinde kórkeıtemiz degen Elbasynyń batyl bastamasy ýaqyttyń ózi aıqyndaǵan shynaıy aqıqatqa aınaldy.
Jaıqala ber, Prezıdent ormany!
Iá, Astananyń jasyl beldeýin quraǵan bul ormandy osylaı ataýdy usynady «Egemen Qazaqstan». О́ıtkeni, ol Prezıdent aıalaǵan arman, Elbasy ektirgen orman. Prezıdent ormany.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAROV.
