Álem tanyǵan tulǵa

 «О́zin ǵana emes, ózi bılegen eldi dúnıe júziniń órkenıet bıigine kótere alǵan bıleýshi ǵana álemdik tulǵa sanalmaq».

Sultan SANJAR,

ortaǵasyrlyq fılosof.

Muhtar QUL-MUHAMMED.

Qalyptasý qamynda

О́mir uly muhıt sııaqty. Onyń tirshiliktiń bar qupııasyn tereńine jasyryp tynshı qalatyn jaımashýaq sátteri de, alyp tolqyndary daýyl sapyryp, jer bederin, ony mekendegen barsha tirshilik ataýlynyń taǵdyr-talaıyn kúrt ózgertetin alapat minezi de bolady. Biz «adam men tabıǵat – egiz» degen sózdi jıi aıtamyz. Adamzat qoǵamynda da tutas bir halyqtyń, memlekettiń betalys-baǵdaryn, bet-beınesin ózgertetin osyndaı oqıǵalar oryn alatyn kezder de jıi kezdesedi. Mine, osyndaı syndarly sátterde el bıligin ustaǵan tańdaýly tulǵalar nemese úrkerdeı úlken top tarıh sahnasyna shyǵady. Lev Gýmılev mundaı tulǵalardy «passıonarlar», al olardyń shoǵyryn «passıonarlyq top», al qubylystyń ataýyn «passıonarlyq» dep ataıdy. Jahan tarıhyna jiti kózben zer salsaq, mundaı passıonarlar, passıonarlyq toptar men passıonarlyq qubylystar az bolmaǵandyǵyn ańǵarý qıyn emes. Búginde búkil álemde kúnshyǵys eli – japondardyń ǵylym men bilimde, tehnıka men progreste, ekonomıkada qol jetkizgen tańǵajaıyp tabystaryna tańdanbaıtyn halyq joq. Bas-aıaǵy bir ǵasyrdyń ar jaq, ber jaǵynda dál osy japon jurty ortaǵasyrlyq damýdyń shyrmaýynan shyǵa almaǵan, ónerkásip ataýlydan múlde maqurym, al tehnıkalyq úderisten birjolata artta qalǵan agrarlyq elden tehnıkalyq, ınnovasııalyq damýdyń kóshin bastap, uzaq ýaqyt boıyna álemdegi ekinshi ekonomıkaǵa aınaldy. Osynshama tabys «Meıdzı restavrasııasy» degen japon ıntellektýaldary jasaǵan saıa­sı, ekonomıkalyq jáne áleýmettik reformalarynyń arqasynda kelgenin bireý bilse, bireý bile bermeýi de múmkin. Meıdzı reformasy 1867 jyldan 1912 jylǵa deıin patshalyq etken ımperator Mýsýhıtonyń esimimen baılanystyrylady. Dástúr boıynsha ár ımperatordyń taqqa otyrǵan kúninen jańa dáýir bastalady. Mýsýhıto bılikke kelgennen ol dúnıeden ótkenge deıingi kezeń «Meıdzı dáýiri» dep tarıhqa endi. Sondyqtan japondar dál osy kezeńde júzege asyrylǵan saıası reformadan bas­tap, ındýstrııalyq revolıýsııaǵa deıin túgeldeı sol ımperatordyń esimimen baılanystyrady. Tipti, «ımperator» laqaby da «meıdzı» bolyp ózgertildi. Shyndyǵynda solaı ma edi? Mýsýhıto ımperator bolǵanda ol nebári 14 jas­ta edi. Bir ǵana patsha saraıynyń emes, tutas bir ulttyń, memlekettiń taǵdyryn ózgertken, sol arqyly búkil álem tarıhyna orasan zor ózgerister ákelgen reformany qansha danyshpan bolsa da 14 jasar bala atqara ala ma? Árıne, joq. Meıdzı jańǵyrtýynyń basynda asa kórnekti japon ıntellektýaldary turdy. «Meıdzı» sóziniń ózi japon tilinen aýdarǵanda «aqyldy bılik» degendi bildiredi. Júrgizilgen reforma da osyǵan ábden saı boldy. Áýeli «bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym» – sıogýndar bólinisi taratylyp, barlyq bılik ımperator qolyna shoǵyrlandy. Monarhııalyq bılik júıesi sol tusta jarty álemge bılik júrgizgen ulybrıtanııalyq dástúr negizinde qaıta jetildirildi. AQSh Konstıtýsııasy jobasymen bılik zań shyǵarý, atqarý jáne sot júıesine jiktelip, jańa úkimet túzildi. Ata-ana men úlkendi syılaýǵa negizdelgen ata dástúrin saqtaý, japon ultyn órge súıreıtin kez kelgen jańalyqty jatsynbaý basshylyqqa alyndy, qoǵam tynyshtyǵyn saqtaý úshin topqa-tobyrǵa bólinip, jınalys ashyp, sherýge shyǵýǵa tyıym salý, eldi jikke bóletin qoǵamdyq uıym qurýdan bas tartý, din buzyp, hrıstıandyqqa ótýge toqtam jasaǵan jańa nızam qabyldandy. Bılik qana emes, memlekettiń búkil baılyǵy, jer-sý ataýly ımperator quzyryna kóshti. Ákimshilik reforma jasalyp, sıogýnat ornyna jańa prefektýralar quryldy. Áskerı reforma júrgizilip, memleketti ishki búlikshilerden, syrtqy jaýdan qorǵaı alatyn kásibı armııa jasaqtaldy. О́nerkásipti damytýǵa, jańa tehnıka men tehnologııany engizýge arnalǵan baǵdarlama jasalyp, óndiristik kórmeler ótkizildi. Buryn syrtqy dúnıege esigin tars jaýyp kelgen japon eli sheteldermen, eń aldymen Eýropa jáne AQSh-pen dıplomatııalyq baılanys ornatyp, alys-beristi jıiletti. Jańa bilim júıesi túzilip, jańa mektep, jańa ýnıversıtetter ashyldy. Búginde álemge tanymal Tokıo ýnıversıteti 1877 jyly shańyraq kóterdi. El astanasy Kıotodan Tokıoǵa kóshirilip, jańa elordada jańa ómir bas­taldy. Japon elin órkenıet bıigine kótergen osy bir álemde teńdesi joq reformanyń naqty avtorlary Kıdo Takaesı, Saıgo Takamorı jáne Okýbo Tosımıtı basta­ǵan ultjandy qaıratkerler boldy. Taǵylym alar tarıhtan taǵy bir támsil. Jer-jahannyń búgingi jaı-kúıi men bolashaqtaǵy betalys-baǵdaryn Amerıka Qurama Shtattarynsyz elesteý qıyn. Al osydan nebári eki jarym ǵasyr buryn álem kartasynda mundaı memleket áli joq bolatyn. Muhıt asqan Kolýmb saparynan soń Amerıka qurlyǵyna baqyt pen baılyq izdegender Eýropanyń ár qıyrynan aǵyla bastady. Alýan tildi, hrıstıandardyń túrli dinı qaýymdastyǵyna jatatyn qyryq quram jurt ult bop uıysyp, memleket bop qalyptasý ornyna alty baqan alaýyzdyqqa salynyp, qan tógilgen qarýly qaqtyǵystardan kóz ashpady. Amerıka tarıhynyń osyndaı syndarly sátinde tarıh sahnasyna keıingi urpaq «memleket negizdeýshi ákeler» dep ardaqtaıtyn uly shoǵyr shyǵady. Olardyń qatarynda táýelsizdik jolyndaǵy kúreste qol bastaǵan jeńimpaz qolbasshy, AQSh-tyń tuńǵysh prezıdenti Djordj Vashıngton, Táýelsizdik deklarasııasynyń basty avtory, 3-shi prezıdent Tomas Djefferson, AQSh-tyń 2-shi prezıdenti Djon Adams, AQSh Konstıtýsııasyn qalyptaýshy, 4-shi prezıdent Djeıms Medıson, AQSh-tyń qarjy-bank júıesin qalyptastyrýshy, federalıster partııasynyń jetekshisi Aleksandr Gamılton bastaǵan uly qaıratkerler boldy. Qazaq halqy – myń ólip, myń tirilgen halyq. Onyń da san ǵasyrlyq damýynda qalyptasý, órleý, dáýirleý, tómendeý, baıaýlaý, tipti, tarıh sahnasynan óship ketýge taıaý qalǵan tustary da az bolmaǵan. Osyndaı el basyna kún týǵan qıyn-qystaý kezderde ult kóshin elim dep týǵan erler bastap, únemi tyǵyryqtan jol taýyp otyrǵan. Arǵy tarıhqa barmaı-aq beriden tartatyn bolsaq, osyndaı úrkerdeı úlken top nebári bir-aq ǵasyr buryn tarıh sahnasyna shyqty. HH ǵasyrdyń basy álemdik tarıhtyń damýyna orasan zor ózgerister ákeldi. Birinshi dúnıejúzilik soǵys Eýropadaǵy ǵana emes, Azııadaǵy, Amerıka men Afrıkadaǵy memleketter taǵdyryna túbegeıli ózgerister jasap, jahandyq kúshterdiń ara salmaǵyn múlde ózgertip jiberdi. Germanııa, Avstro-Vengrııa, Osman ımperııalary birjolata kelmeske ketip, jas memleketter tarıh sahnasyna shyqty. Jańa demokratııa ortalyǵy sanalatyn AQSh-tyń bedeli artyp, Eýropaǵa yqpaly kúsheıdi. Kúnshyǵys elderi – Qytaı, Japonııa uıqysynan oıandy. Afrıkada múlgigen qara túnek serpilip, Ońtústik Afrıka odaǵy qalyptasty. Soǵysqa qajet jańa qarý túrlerin shyǵarý barysynda tehnıka men tehnologııa jetildirildi. Avtomobıl jasaý, avıasııa ónerkásibi, áskerı-teńiz tehnıkasy damydy. Alpaýyt ımperııalar ornyna Germa­nııa, Avstrııa sııaqty respýblıkalyq pishimdegi jańa memleketter, sonymen birge, jańa demokratııalyq kúshter paıda boldy. Reseıde patsha úkimeti qulap, bulǵaq bastalǵan kezde qazaq zııalylary da bas kóterip, Alashorda tóńireginde toptasty. Olar Alash partııasyn quryp, Reseı quramyndaǵy avtonomııa retinde Alash avtonomııasyn jarııalady. Sezd ótkizip, baǵdarlama túzip, jańa úkimet jasaqtady. Biraq patsha úkimeti ornyna kelgen jańa bılik – keńes ókimeti ulty úshin janyn pıda etken Alash qaırat­kerlerin asqan qatygezdikpen qýǵyndaýdy bastady. Olardyń basym kópshiligi repressııa tyrnaǵyna iligip, qandy qasapqa tústi. Aman qalǵandary uzaq jyldarǵa túrmege otyrǵyzylyp, aıdaýǵa jiberildi. Osylaısha qazaq ultyn HH ǵasyrda órkenıet bıigine súıregen uly qaıratkerlerge azapty taǵdyr buıyrdy. Alashordashylardyń jas býyny 37-jyldyń repressııasyna ushyrady. Jańa tolqynnan shyqqan bas kóterer azamattardy jazalaý 50-shi jyldarǵa deıin jalǵasty. Azamat soǵysy, 30-shy jyldardaǵy alapat asharshylyq, Uly Otan soǵysy ulttyń genofondyna ólsheýsiz zııan keltirdi. Otyzynshy jyldardyń sońynda, soǵys kezinde Qazaqstanǵa tutas ulttar men ulystardy jer aýdarý, tyń ıgerý jyldarynda kelgender ejelden qaımaǵy buzylmaǵan qazaqı ortanyń keskin-kelbetin, ǵasyrlar boıy qalyptasqan ómir saltyn, sharýashylyqty júrgizý tásilin, dástúrin, ulttyq sanasyn ózgertip, dúbárá býyn qalyptasa bastady. Biz keńes zamanynda «Sovettik Qazaqstan ǵajaıyp tabystarǵa qol jetkizdi. Sansyz kóp zaýyttar men fabrı­kalar salynyp, seksennen astam qala turǵyzyldy» dep maqtandyq. Al shyndyǵyna keler bolsaq, sol zaýyttar men fabrıkalardyń birde-biri álemdik naryqta básekege qabiletti ónim shyǵara almady. Naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda respýblıkanyń aýyr ónerkásip flagmany – Almaty aýyr mashına jasaý zaýyty men jeńil ónerkásip maqtanyshy – Almaty maqta-mata kombınaty eshbir sheteldik ınvestorǵa kereksiz bolyp qaldy. Bar halqy bir ǵana óndiris ornyna baılanyp qalǵan Qazaqstannyń ár túkpirindegi Jańatas, Tekeli, Hromtaý, Stepnogorsk, Qarajal, Shahtınsk, Jetiqara, Lısakovsk, Jańaózen, Ekibastuz, Kýrchatov, Zyrıanovsk, Rıdder, Serebrıansk, t.b. ondaǵan qalalar el ekonomıkasyn órge súıreýdiń ornyna kúrmeýi qıyn áleýmettik máseleleri jınaqtalǵan problemalyq eldi mekenderge aınaldy. Mine, osyndaı qordalanǵan áleýmet­tik-ekonomıkalyq máselelerge qosymsha 600-den astam qazaq mektebiniń jabylýy, soraqy ult saıasatynyń saldarynan qazaq ultynyń óz eli, óz jerinde otyryp azshylyqqa aınalýy halqymyzdyń ashý-yzasyn qara qazandaı qaınatty. Mundaı ábden shegine jetken narazylyq qoǵam damýynyń buljymas zańy boıynsha áıteýir bir jerden jaryp shyǵýǵa tıis edi. Sol jarylys 1986 jyly oryn aldy. Jeltoqsan kóterilisi formaldi túrde oqshantaıdan shyqqan orta dárejedegi partııa fýnksıoneri Kolbın­niń Qazaqstandaı úlken respýblıka basshylyǵyna kelýine qarsylyq bolǵanymen, túptep kelgende, qazaq halqyn ábden azapqa túsirgen búkil keńes qoǵamyna, ulttyq sanany basyp-janshyǵan kommýnıstik ıdeologııaǵa baǵyttalyp, halyq kegine sýarylǵan kóterilis edi. Ashyq saıası sıpat alǵan bul oqıǵa Keńes Odaǵy sııaqty ımperııada totalıtarlyq júıe ornyqqannan bergi kezeńdegi eń alǵashqy, eń qýatty jáne búkil álem jurtshylyǵy nazaryn ózine aýdarǵan eń saıası kóterilis boldy. Q.Sátbaev, M.Áýezov sııaqty aqyl-oı alyptarynyń eline kelgen ergejeıli Kolbınniń bılik basynda tym uzaq turaqtamaıtyny ol qyzmetke kirisken alǵashqy kúnderde-aq belgili bolyp qaldy. Sózinde bátýa, isinde nátıje joq, oılanbaı sóılep, oryndalmaıtyn ýáde berip úırengen Kolbın kezeńi qazaq saıası elıtasy úshin jańa saıası kúshterdiń qalyptasyp, ózara ara salmaǵyn aıqyndaýǵa, halyq aldynda bedel jınap, kimniń kim ekendigin kórsetýge múmkindik jasady. Buǵan «jarııalylyq» degen jylymyqty ala kelgen qaıta qurý saıasaty da sebepker boldy. Qazaq qoǵamy kóp ishinen sýyrylyp alǵa shyqqan qaıratkerler arasynan el ishindegi qordalanǵan problemalardy bes saýsaǵyndaı biletin, halyq muńy men zaryn bıik minberden batyl aıtatyn, ómir men saıası kúres synynda ábden shyńdalǵan, ulttyq bolmys pen dástúrden ajyramaǵan, eń bastysy – ulty úshin kez kelgen ýaqytta basyn báıgege tige alatyn, erkin oıly erlerdi izdedi. El basyna kún týǵan qıyn-qys­taý kezderde nebir tańdaýly tulǵalardy tarıh pen saıasat sahnasyna shyǵara bilgen qazaq halqynda mundaı tańdaýly tulǵa bar bolatyn. Búkil álem kóz tikken KSRO Halyq depýtattarynyń alǵashqy sezinde Qazaqstan Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Nursultan Nazarbaev toptan ozyp, sýyrylyp alǵa shyqty.

О́rleý órinde

О́tken ǵasyrdyń Brejnev bılik qurǵan 70-80-shi jyldary KSRO tarıhyna «toqyraý jyldary» degen keleńsizdeý ataýmen tarıhqa endi. Árıne, ótkenniń bárine qara kúıe jaǵa berýdiń jóni joq. Keńes Odaǵynda 60-jyldardyń ekinshi jartysy men 70-jyldardyń basynda ǵarysh, avıasııa, atom ónerkásibi damyp, shyǵarǵan ónimi negizinen ishki naryq pen sosıalıstik lager elderine arnalǵan kóptegen óndiris oryndary ashyldy. Ǵylym, bilim, mádenıet, medısına aıtarlyqtaı ósti. Áleýmettik salaǵa kóńil bólindi. Qarapaıym halyq kommýnaldyq úılerden shyǵyp, tuńǵysh ret jeke páterlerge ıe bola bastady. Naqty suranys pen básekege emes, tek josparǵa negizdelgen ekonomıka 70-jyldary tyǵyryqqa tireldi. Buǵan sol jyldardaǵy álemdik naryqtaǵy munaı men gaz baǵasynyń sharyqtap ósýi basty sebep boldy. Álemdik ekonomıkada 1973 jyly áıgili «munaı daǵdarysy» oryn aldy. OPEK quramyna enetin barlyq arab elderi Izraıl agressııasyna jáne ony qolpashtap otyrǵan AQSh pen Batys elderine qarsylyq retinde munaı óndirýdi kúrt azaıtyp, ony Izraıldi qoldaıtyn memleketterge eksporttaý­dy múlde doǵardy. Bul dúnıejúzilik naryqtaǵy munaı baǵasyn úsh esege deıin ósirip jiberdi. Nátıjesinde AQSh pen Batystyń damyǵan elderiniń ekonomıkasyn daǵdarys jaılady. Qıyndyq ekonomıkasy kúshti elderdi shıratady, álsiz elderdi bosańsytady. Amerıka men Batys elderi tyǵyryqtan jol izdeı júrip, únemdeýdi, tehnıkany jetildirýdi, tehnologııany jańartýdy úırendi. Bastapqyda qıyndyq bolǵany­men, olar «munaı daǵdarysynan» jaraý attaı shırap shyqty. Tehnıkalyq progreste qara úzip alǵa ketti. Ásirese, elektr energııasyn tutynatyn avıasııa, ǵarysh, teńiz floty, avtomobıl, tipti turmystaǵy tehnıkany jetildirýde orasan zor jetistikterge qol jetkizdi. Álemdik munaı daǵdarysy Keńes Odaǵy ekonomıkasy úshin asa tıimdi bolǵanyna qaramastan, olar mol múmkin­dikti oryndy paıdalana almady. Aıaq astynan paıda bolǵan asta-tók qarajat el ekonomıkasyn ártaraptandyryp, tehnıka men tehnologııany jetildirýdiń ornyna basy bútin munaıǵa táýeldilikke alyp keldi. Ekonomıkanyń barlyq salasynda baıaýlaý, quldyraý, toqyraý bastaldy. Bul, ásirese, ǵylym men tehnıka, jańa tehnologııa salasynda aıqyn ańǵaryldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan búkil Eýropa elderi eseńgirep shyqty. Tutas qalalar qırady, óndiris oshaqtary talan-tarajǵa tústi, azyq-túlik jetispedi. Jeńim­paz el retinde aldymen Keńes Odaǵy es jıdy. Soǵys kezinde iske qosylǵan kásiporyndar beıbit jaǵdaıǵa beıimdelip, ónim berýdi ulǵaıtty. Jeńil­gen Germanııadan ákelingen trofeılik zaýyttar da sol kezeńdegi tehnıkalyq úderisti damytýǵa óz úlesin qosty. Osylaısha 50-jyldardyń aıaǵyna deıin Keńes Odaǵy avtomobıl, avıasııa, teńiz tehnıkasy, atom ónerkásibi, qarý-jaraq óndirisi, basty ónerkásip ónimderi salasy boıynsha Eýropanyń kez kelgen elinen ozyq, al Ulybrıtanııa, AQSh-pen terezesi teńdeý dárejege jýyqtap qalǵan edi. О́kinishke qaraı, 60-jyldardyń ekinshi jartysy men 70-jyldarda KSRO ekonomıkasy birtindep osy artyq­shylyqtarynan aıyryla bastady. Keńes Odaǵy Batys elderin tyǵyryq­qa tiregen «munaı daǵdarysy» kezinde el ekonomıkasyn reformalaý ornyna kómirsýtegin óndirýdi arttyrǵan ústi­ne arttyryp, oǵan táýeldilikti odan ári tereńdete tústi. Eger KSRO 1965 jyly 75 mln. tonna munaı óndirse, ara­da nebári 20 jyl ótkende – 1985 jyly ony 193,5 mln. tonnaǵa deıin jet­kizdi. Osy merzim ishinde tabıǵı gaz óndirý 5 esege deıin artty. Munaı men gazdan túsken qyrýar valıýta tehnıkany jańǵyrtýǵa emes, josparly ekonomıkanyń jyrtyǵyn jamaýǵa ketti. Tipti, munaı qarajaty egistikke, aýyl sharýashylyǵyna jaramady. Jer kóleminen álemde birinshi orynda turǵan KSRO shetelderden astyq satyp ala bastady. Kosygınniń reformasy túrli bıýrokratııalyq kedergilerge ushyrap, eshbir nátıjesiz aıaqtaldy. Qısapsyz mol qarajat «sosıalıstik damý jolyna» túsken Azııa men Afrıkanyń, Latyn Amerıkasynyń kedeı elderine kómek retinde ońdy-soldy jumsala bastady. Jalpy, jurtqa jaımashýaq bolyp kórinetin Brejnev bıligi kezinde Keńes Odaǵy osylaısha «toqyraýǵa» belshesinen batty. Sol sebepti, búkil keńes halqy «epoha pyshnyh pohoron» dep at qoıyp, aıdar taqqan Brejnev, Chernenko, Andropov bıliginen keıin Gorbachev bastaǵan qaıta qurýǵa úlken senimmen úmit artty. Kópirme, kóp sózge áýes Gorbachev reformator retinde eshbir nátıjege qol jetkize almasa da, onsyz da keteýi ketken Keńes Odaǵy sııaqty alyp ımperııany eshbir soǵyssyz, qarýly qaqtyǵyssyz qulatqan adam retinde tarıhta qaldy. Batysta ony Stalın zamanynan irgesi sógilmegen totalıtarlyq, kommýnıstik júıeni shaıqaltqan tulǵa retinde áli kúnge deıin aıryqsha baǵalaıdy. Qaıta qurý keńes qoǵamynyń búkil qoıasyn syrtqa shyǵardy. Máskeý men Lenıngrad sııaqty Keńes Odaǵynyń eki basty qalasynyń basshylyǵyna G.Popov pen A.Sobchak sııaqty partııa apparatynda bir kún de jumys istemegen jańa úlgidegi demokrattardyń kelýi el ishinde partııanyń bedeli birjolata ketkendigin aıqyn kórsetip berdi. Gorbachev bılikke kelisimen kúnderdiń kúninde aıaqtan shalyp, kedergi keltirýi, bılikke talasýy ábden múmkin Saıası Bıýronyń kári tarlandary Grıshın, Romanov, Tıhonov, Dolgıh, Demıchevterdi birtindep qyzmetten ketirip, respýblıkalar men oblys basshylarynyń úshten birin aýys­tyrdy. Biraq bılik basyna kelgenderdiń bári birdeı halyq qoldaýyna ıe bolǵan joq, al áýpirimdep qyzmette qalǵandar áliptiń artyn baǵyp, tirshilik etýge kóshti. Osyndaı qıyn jaǵdaıda bir kezdegi odaqtyq jáne respýblıkalyq deńgeıdegi partııa kósemderiniń pápigi op-ońaı basylyp, halyq aldynda qaıratkerlerdiń jańa býyny bedel ala bastady. Kimniń kim ekenin jáne onyń qolynan ne keletinin teledıdar arqyly tikeleı efırge Keńes Odaǵyna ǵana emes búkil dúnıe júzine kórsetilgen KSRO Halyq depýtattarynyń 1-shi sezi aıqyn kórsetip berdi. Mine, áıgili Kremldiń Sezder saraıynda 1989 jyldyń 30 mamyrynda dál osy sezdiń altynshy otyrysynda trıbýnaǵa Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev kóterildi. Bul onyń ómirindegi eń bir sheshýshi sátterdiń biri edi. Depý­tattar Ortalyq Azııadan shyqqan, respýb­lıkalyq partııa uıymynyń birinshi basshysy emes, bar bolǵany Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqaratyn, áli 50-ge tolmaǵan jas qaıratkerdiń ózine de, sóılegen sózine de syn kózben qarady. Endi «Nazarbaev fenomenin» zertteýmen aınalysqan tarıhshylar men saıasattanýshylar tarapynan áli kúnge deıin tereń taldaý nysany bolmaǵan osy baıandamaǵa jan-jaqty toqtalyp óteıik. Nursultan Nazarbaev sózin bylaı bas­tady: «Qurmetti depýtattar, bizder isti qolǵa alyp, sosıalıstik tańdaý sheńberinde qoǵamymyzdy jaqsylyq jaǵyna qaraı jańǵyrtatyn sheshimder kútken mıllıondardyń ókilderi ekenimiz ras qoı. Álde sizderge bulaı kórinbeı me? Meniń kózqarasymsha, bizdiń mindetterdi sheshýdegi bas aýrýymyzdyń túp-tamyry – bazıstiń, ekonomıkanyń syrqatyn emdeýde. Munda bizge dál dıagnoz kerek. Qyzmettik mindetime oraı prak­tıkalyq-ekonomıkalyq másele­ler­men aınalysatyndyqtan aıtarym, biz búgin de el ekonomıkasyndaǵy naqty jaǵdaı týraly bilmeımiz». Uzaq jyldar boıy basshylyq qyzmet­pen aınalysqan qaıratker tulǵanyń el ekonomıkasynyń naqty jaı-kúıin «biz bilmeımiz» dep máseleni birden tótesi­nen qoıýy óte úlken batyldyq edi. Shyn­dyqty sóz arasynan oqı alatyn adam úshin «bizdiń» ar jaǵynda «reformany bas­tap otyrǵan bas hatshy bastaǵan bas­shy­larynyń eshqaısysy da bilmeıdi» degen buryn-sońdy eshkim aıta almaǵan erkin pikir jatty. Ári qaraı qaıratker Keńes Odaǵy ekonomıkasynyń soraqy jaǵdaıyn eshbir burama, bultaqsyz jarııa etti. Ol bylaı dedi: «О́zderińiz oılap qarańyzdar: KSRO Memlekettik statıstıka komıtetiniń derekterine sáıkes elimizde ónim óndirý artqan, al sóreler bos. Ekonomıkalyq reforma boıynsha qabyldanǵan sheshim­der eńbekpen tabylmaǵan aqshanyń aǵynyn kúrt arttyrdy, arzan assortıment shaıylyp ketip jatyr. Josparlar oryndalǵanymen, eko­no­mıkanyń jaǵdaıy nasharlaı túsýde. Elimizde azyq-túlik óndirisin arttyrýdyń qajettiligi joq, al aýyl sharýashylyǵynda tabystar óse túsip otyr. Nege? Mundaı «negelerdiń» ushy-qıyry joq. Ekonomıkadaǵy daǵdarystyń búkil tereńdigin aıqyndap, ony eńserýdiń naqty jolyn tabatyn ýaqyt jetti». Bul Keńes Odaǵynyń kókezý basshylaryna qarata aıtylǵan, «kópirme, kóp sózdi doǵaryp, tyǵyryqtan shyǵatyn jol tańdaý kerek» degen bolat qaınaýda shyńdalǵan qaıratkerdiń batyl oıy bolatyn. N.Á.Nazarbaev – qarapaıym metallýrgten respýblıka Úkimeti basshysy dárejesine deıin óz eńbegimen ósken jan. Sondyqtan ol ádette Máskeýdiń kóbine birin-biri joqqa shyǵaratyn, mánsiz, maǵynasyz nusqaýlary men «asa qundy usynystary» ózgeni bylaı qoıyp, sony daıyndaǵan esimi únemi belgisiz avtorlardyń ózine de túsiniksiz ekenin anyq biletin. Ol muny da jaıyp saldy: «Úkimet solarmen aqyldasa kele sheshim qabyldaıdy. Is júzinde biz ne nársege qol jetkizip otyrmyz? Búginde sharýashylyq eseptiń birinshi, ekinshi, úshinshi modelderi bar. Tórtinshisi de bolatyn shyǵar. Biraq sharýashylyq esep degenniń ózi is júzinde múldem joq!». Osy kezde baǵanadan beri «myna qazaq qalaı-qalaı basqa shaýyp, tóske órleıdi» dep otyrǵan nebir yǵaı men syǵaıdan turatyn, anaý-mynaý­ǵa eleń ete bermeıtin depýtattar dúrkirete qol soqty. Bul Qazaqstan Mınıstr­ler Keńesiniń jas tóraǵasynyń týrashyl­dyǵyna súısinisten soǵylǵan qol shapa­laqtaý bolatyn. О́ıtkeni, osydan týra eki jyl buryn Odaq basshylyǵy mekemelerdi sharýa­shylyq esepke kóshirý týraly ar­naıy qaýly qabyldaǵan edi. Jan-jaq­ty oılastyrylmaǵan bul shara úl­ken daý-damaıǵa ákelip soqtyrdy. Sharýa­shylyq esep modeline qaıta-qaı­ta ózgeris engizilgenimen, baǵa men jalaqy ortalyqtan belgilengen jaǵ­daı­da is múlde alǵa baspady. Tipti, model­di óz betinshe jetildirgen talant­ty sharýashylyq basshylary zań sala­syn­daǵy keleńsizdikterden isti bola bastady. N.Nazarbaev ári qaraı keńes ekonomıkasyn turalaýǵa, toqyraýǵa jetkizgen kemshilikterdi jilik maıyn shaǵa taldaýǵa kóshti: «Eski retteýshi – ortasha eńbekaqy bar edi. Biz ony alyp tastadyq jáne durys jasadyq. Al jańasyn oılap tapqan joqpyz. Munymen emıssııany eki eselendirip, eldiń onsyz da shatqaıaqtap turǵan qarjy jaǵdaıyn tyǵyryqqa tirep tyndyq. On ekinshi besjyldyq toqyraýdyń eń nashar dástúrleriniń syńaıynda jasaldy. Syrttaı bolsa da túzegen bolyp, barlyq qujattarǵa taýarly ónim kórsetkishi taldamalyq maqsattar úshin eseptik retinde qabyldanady dep jazdyq. Buǵan kim senedi? О́sim qarqyny saqtalyp otyr, eńbekaqy burynǵysynsha kólemge rýblmen baılap tastalǵan, al tegershikti qaıta esepteý, baǵa arqyly ósirip, ónim óndirmeı, nysandar salmaı eńbekaqy alýdy biz erteden bilemiz jáne qazir de jalǵastyrýdamyz». Ol munymen de toqtaǵan joq. Orta­lyq jibergen qatelikterdi jipke tize otyryp, ashy mysqylǵa aýysty: «Taýar­lardyń emes, aqshanyń tolqyny on ekinshi besjyldyqta burynǵydan da qýattyraq shyǵyp, óziniń sharyqtaý shegine jetti. Vedomstvolardyń kórsetkishterin emes, adamdardyń suranystaryn qanaǵattandyrý da qur úndeý kúıinde qaldy. Al endi eń arhaıkalyq kórsetkishke – tórt qurmetti vedomstvo engizgen eńbek ónimdiligi men ortasha eńbekaqy arasal­maǵyna qaıta oralýǵa májbúr bolyp otyr­myz. Olar maǵan renjimeı-aq qoı­syn, bul qujat kásiporyndarda «Tórt bandynyń  haty» degen ataýǵa ıe». Jas tóraǵanyń kesek-kesek tastaǵan sózderine aıyzy qanǵan depýtattar taǵy da dý qol shapalaqtady. Shyndyǵynda qaıta qurý kezeńinde eldiń eń joǵary basshysy tarapynan tıisti memlekettik organdarmen kelisilmegen, birin-biri joqqa shyǵaratyn, keıde kúlki, keıde ashý-yza shaqyratyn qujattar kóptep qabyldandy. Nazarbaev osyndaı qısynsyz qujat avtorlaryn Qytaıdaǵy «mádenı revolıýsııa» kezinde zııaly qaýymdy zar eńiretken «tórteý tobyna» teńep, masqarasyn shyǵarady. Eger áli kúsh-qýaty, bar quzyreti qolyn­da tórt birdeı memlekettik organ basshylarynyń tórteýi de Kremldiń Sezder saraıynda otyrǵanyn eskeretin bolsaq, jas tóraǵanyń bul baǵasyn qashanda betiń bar, júziń bar demeı tike aıtatyn qaısar minezdiń kórinisi demeske áddiń joq. Qaıta qurý kezinde ábden keteýi ketken keńes ekonomıkasyna naryqtyq qatynastardyń elementteri de engizile bastaıdy. Sonyń biri óńirler men kásiporyndardy ózin ózi qarjylandyrýǵa kóshirý boldy, biraq kóterme saýda baǵasy ózgerissiz qaldy. Nátıjesinde myńdaǵan sharýashylyqtar taǵy da músápir halge kóshti. Oraıyn tapsa, artyq ónimdi kóterme saýda baǵasymen satý arqyly azyq-túlik tapshylyǵy problemasyn sheshýge bolatyn. Bul másele de tóraǵa nazarynan tys qalmady: «Búkil ekonomıka ózin ózi qarjylandyrýǵa kóshti, kóterme baǵany qaıta qaraǵan joqpyz. Qazir biz bárinen de qatty qajetsinip otyrǵan et pen sútke tómengi rentabeldilik qalyptastyrylsa, jalgerlerdiń moınyna aýyldyń eski qaryzdaryn ilip qoıǵymyz keledi». Keńes Odaǵy kezindegi keleńsizdiktiń taǵy bir túri – úlkendi-kishili bastyq ataýlynyń bári partııanyń atynan sóz sóılep, partııanyń atynan tapsyrma berýdi ádetke aınaldyrǵany edi. Naqty jaýap beretin adam joq jerde naqty jaýapkershiliktiń de bolmaıtyny sııaqty nebir qısynsyz, tipti zııandy usynystardyń avtory osylaısha jazadan op-ońaı qutylyp ketetin. Osy bir qısynsyzdyq ta tóraǵa nazarynan tys qalǵan joq: «Anonımdik bizde alyp tastalǵan. Kelińizder, túrli sharýashylyq esep modelderi, aýyldaǵy reformalar avtorlarynyń anonımdigin de qurtaıyq. Bizge óz «batyrlarymyzdy», kimniń kim ekenin bilý kerek». Zal osy tusta da dúrkirete qol soǵady. Jalpy, KSRO halyq depýtat­tary­nyń sezindegi ahýal partııa sezindegi jaǵdaıdan múlde ózgeshe bolatyn. Eger partııa sezinde bári aldyn ala oılastyrylyp, shapalaq soǵýdy kim bastap, kim qostaıtyny, tipti onyń uzaqtyǵy, for­maty da (qol shapalaqtaý, dý qol shapa­laqtaý, ornynan turyp uzaq qol shapa­laqtaý) aldyn ala belgilenetin bol­sa, demokratııalandyrýdyń alǵashqy kór­i­nis­teri ornyǵa bastaǵan halyq depýtat­tary sezinde qol shapalaqtaýdyń ornyna unamaǵan sheshenderdi ysqyryp, aıqaı­lap, trıbýnadan túsirý qalyptasqan edi. Sondyqtan Qazaqstan úkimeti tóraǵasy­nyń sózine soǵylǵan shapalaq onyń shyn máninde kóptiń kókeıindegini aıtqan batyl pikirlerine kórsetilgen shyn júrekten shyqqan qoshemet dep qabyldandy. Nazarbaev jalpy Odaq ekonomıkasyn turalaýǵa ákeletin kemshilikterdi syn tezine alyp qana qoımaı, odan shyǵýdyń joldaryn kórsetken naqty usynystardan keıin respýblıkanyń jaı-kúıine kóshedi. Búkil Qazaqstandy ǵana emes, kúlli álemdi alańdatyp otyrǵan ekonomıkalyq, dálirek aıtqanda, saıası, áskerı, jahandyq máni bar ekologııalyq problemalarǵa aýysady: «Vedomstvolyq dıktat shıkizat resýrstaryna asa baı, álemdik rynokta joǵary suranysqa ıe bizdiń respýblıkany óziniń áleýmettik damýynda asa aýyr jaǵdaıda jáne ekologııalyq daǵdarys sheginde qalýǵa alyp keldi. Mınıstrlikterdiń pildiń ydys-aıaq dúkenine kirip ketip, bárin qıratqanyndaı  ysyrapqorlyǵynyń saldarynan Aral qurǵap qaldy. Ekibastuz dalany kúlmen kómkere bastady. Munaı ony óndiretinderge qyzmet etip jatqan joq. Jaıylymdyq  jerler túrli polıgondardyń enshisinde ketse, ótemaqy týraly múldem áńgime joq». Respýblıkalyq deńgeıdegi basshynyń Odaq basshylyǵyn bulaısha synaýy, synaý ǵana emes búkil Ortalyq Azııany ekologııalyq apat aımaǵyna aınaldyr­ǵanyn ashyq aıyptaýy búkil Keńes Odaǵy tarıhyndaǵy birinshi jaǵdaı edi. Árıne, mundaı máseleni jazýshy, ǵalym aǵaıyndar aıtsa zııaly qaýymnyń ádettegideı «ókpe-nazy» retinde qabyl­da­na­tyn. Al Mınıstrler Keńesi tóraǵ­a­sy­nyń aıtýy Odaq basshylyǵyna degen ashyq qarsylyqtyń aıqyn kórinisi bolatyn. N.Nazarbaev ári qaraı joǵary trıbýnany bylaı qoıyp, resmı qujattarda «óte qupııa» degen grıfpen qarastyrylatyn, qazaq halqyna tajal bolyp jabysqan Semeı ıadrolyq polıgonynyń zııandy zardaptaryn aıtýǵa kóshti: «1946 jyldan beri jumys istep turǵan jáne áýeli jarylystar áýede jasalǵan Semeı ıadrolyq polıgony týraly erekshe aıtqym keledi. Onyń tóńiregindegi halyq sol ýaqyttan beri tórt ese ósti. Biraq áskerıler bizdi synaqtardyń adam densaýlyǵy úshin paıdasy bar dep sendirýden de tartynar emes. Biz munyń búgin memlekettik qajettilik ekenin túsinemiz. Biraq atom jarylystarynyń qorshaǵan ortaǵa yqpaly týraly túbegeıli taldaý júrgizip, ol týraly adamdarǵa aıtý kerek qoı. Sonda turyp jatqandardyń ómirlerin jaqsartý úshin keıbir shyǵyndardy aıtpaǵannyń ózinde». Búginde «polıgondy men japtym», «ol japty» deıtinder óte kóp. Biraq bul polıgon máselesiniń Keńes Odaǵynyń eń joǵary zań shyǵarý organynyń búkil álem kóz tikken bıik minbesinde tuńǵysh ret resmı túrde kóterilýi bolatyn. Árıne, búgingi qazaqstandyqtar Semeı ıadrolyq polıgony men onyń qısapsyz mol qasireti týraly ábden habardar. Al Keńes Odaǵy áli kúsh-qýaty qolynda, áskerı-ónerkásip kesheni oıy­na kelgenin isteýge shamasy bar sol kezeńde máseleni dál osylaı tótesinen qoıý erlikpen para-par edi. Tóraǵa munymen de toqtalmady. Áskerı-ónerkásip kesheniniń maqtanyshy, jalpy keńes qoǵamynyń artyqshylyǵy sanalatyn ǵarysh salasyndaǵy keleńsiz­dikterge de toqtalyp ótti: «Adamnyń danyshpan aqyl-oıy Baıqońyr­dy, tamasha Lenınsk qalasyn ómirge ákeldi. Biraq elimizdiń ǵarysh aılaǵynyń qaqpasy, Tóretam stansasy jergilikti turǵyndardyń qarabaıyr qonysy bolyp qalyp otyrǵanyn sizderdiń aralaryńyzda biletinder az». Osy tusta «basqa shaýyp, tóske órlep» bara jatqan jas tóraǵany toqtatýǵa áreket etýshiler de tabyldy. Trıbýnada turǵan qaısar minezdi qazaq qaıratkeri endi qaıta qurý kezindegi kemshilikterge aýysyp, Odaqtyń mınıstrlik basshylaryn syn tezine aldy: «Qaıta qurýdyń tórt jyly ótti, al odaqtyq mınıstrlikter kásiporyndarǵa, tipti, áli de jospardan tys ónimderdi, tipti, qaldyqtar men qaıtalama resýrstardy, munaı men kómirdi paıdalanýǵa da múmkindik bermeı otyr. Qazaqstanǵa ıelenýge mursat berilgen basqa nárseler ónerkásip kóleminiń tek 7 paıyzyn ǵana quraıdy, al kásiporyndardyń 93 paıyzy respýblıkaǵa óz tabystarynyń tek 1 paıyzyn ǵana aýdarady. Respýblıka Máskeý kabınetterinde qashanǵy alaqan jaıyp júrmekshi?». Dál osy tusta zal taǵy da dý qol shapalaqtaýǵa kóshedi, biraq sol jolǵy shapalaqtyń orny ózgeshe edi. Bul qazaq qaıratkerin zalda otyrǵan «muńy bir» odaqtas respýblıkalardan kelgen depýtattardyń qoldaýy bolatyn. Budan ári qazaq tóraǵasy jer men onyń baılyǵy belgili dárejede ǵana odaqtyq menshik bolýy kerektigi jáne onyń bar baılyǵy respýblıkanyń ózinde óńdelýi kerektigin alǵa tartady. Ol res­pýblıkalardy qoldaý arqyly Odaqtyń ózi kúsheıetindigi týraly budan keıin keńestik baspasóz ilip áketip, aforızmge aınaldyrǵan, «qýatty respýblıka – qýatty ortalyqtyń negizi» degen tezıs­ti aıtty. Keńes Odaǵy kezinde Saıası Bıýro quramynda kóz aldaý úshin Ortalyq Azııa men Kavkaz jurtynan shyqqan birli-jar­ym ókilder bolǵanymen odaqtyq úkimet pen ortalyq organ bas­shy­lary negizinen reseı­likterden tura­tyn. Al Qorǵanys, Quqyq qorǵaý jáne Syrtqy ister salasynda bas­shylyq qyzmet isteıtin respýblıkalyq ókil­der múlde joq bolatyn. N.Nazarbaev tikeleı Saıası Bıýronyń quzyretine kiretin bul taqyrypty da aınalyp ótken joq: «Ulttyq respýblıkalarǵa quqyqtyq, qorǵanys, syrtqy saıasat basshylyǵyn qosa alǵanda, barlyq federaldyq organdarda laıyqty ókilettilikke kepildik berilýi tıis». Mundaǵy Quqyq qorǵaý organdary degen uǵymǵa sol kezdegi túsinik boıynsha KGB, IIM, Joǵarǵy Sot, Bas prokýratýra, Ádilet mınıstrligi sııaqty áleýettik organdar enetin. Bul N.Nazarbaevtyń respýblıka sheńberinen shyǵyp, odaqtyq deńgeıge erkin kóterilgen batyl oıly qaıratker ekendigin kórsetip berdi. Respýblıkalyq deńgeıdegi problema­lar­ǵa keńinen toqtalyp ótken tóraǵa sózi­niń sońyna qaraı Keńes Odaǵy sııaq­ty alyp memlekettiń árbir óńirine qatysty problema – jergilikti basqarý máselesine oıysady: «Jergilikti ózin ózi basqarý týraly zań qabyldaýdy jedel­detý qajet. Tórt jyl áńgime etip kele jatqanymyzben, búgin de biz qandaı bılik týraly aıta alamyz! Is júzinde ol joq! Sondaı-aq, jer­gilikti Keńesterge aýdannan respýb­lıka­ǵa deıingi deńgeılerde, eger olar eko­lo­gııalyq kúrdelilikterge alyp kele­tin bolsa, sol óńirdiń qaýipsizdigi men turǵyndarynyń densaýlyǵyna qater tóndiretin bolsa, kez kelgen satydaǵy kez kelgen vedomstvonyń sheshimderin toqtatýǵa ruqsat berýdi zańnamalyq turǵydan sheshý kerek». Taǵy da dý qol shapalaq. Bul joly qazaq tóraǵasyn Keńes Odaǵynyń ár óńirinen kelgen jergilikti organ basshylary kókeıdegi sózin aıtqany úshin qoldaǵan edi. Sóziniń sońyna qaraı N.Nazarbaev «kemedeginiń jany bir» ekendigin eske sala kelip, halyqtar dostyǵy máselesine erekshe kóńil bólýge nazar aýdardy. Shyndyǵynda Jeltoqsan kóterilisinen keıin Tbılısı oqıǵasy, grýzın-abhaz, grýzın-osetın qaqtyǵystary, Oshtaǵy qyrǵyz-ózbek qyrǵyny, Ferǵanadaǵy ózbek-meshet túrikteri búlikteri, Mol­dova, Baltyq elderindegi ultaralyq jan­jal­dar oryn aldy. Munyń aldyn almasa, bolashaqta búkil Keńes Odaǵy keń kólemdegi ultaralyq qaqtyǵystar arenasyna aınalýy ábden múmkin ekendigin jáne odan aldymen óz jerinde azshylyqta otyrǵan qazaqtar zardap shegetinin aıqyn bilgen N.Nazarbaevtyń bul usynysy da kóptiń kóńilinen shyqty. «Halyqtar dostyǵy» tezısin damyta túsip, el Jeltoqsan oqıǵasyna kezinde berilgen, qazaq halqynyń ashý-yzasyn týǵyzǵan baǵamen kelispeıtinin bildirip, qazaqtardyń ınternasıonaldyǵyna kúmán keltirmeý kerektigin qadap aıtty. Sózin jınaqtaı kelip, ol: «Bizge avtarkııa kerek emes, bizge ekonomıkalyq konveıerdi bekemdeý kerek, al ıntegrasııamen qazir búkil álem aınalysady», – degen qorytyndy jasaıdy. «VKP(b)-nyń qysqasha kýrsymen» ǵana saýat ashqan partııalyq fýnksıonerler baıandamashynyń Keńes Odaǵyna tán «jabyq ekonomıkany» meńzeıtin «avtarkııasynan» kóp eshteńe sezbese de, «ıntegrasııasyn» ashyq túsindi. Qazaqstan úkimeti tóraǵasynyń sózi zalda otyrǵan Odaqtyń saıası elıtasyna da, ony teledıdardan kórgen búkil halyqqa da saıasat sahnasyna jańa turpattaǵy, erkin oıly, jigerli, salmaqty, sabyrly memleket qaıratkeri shyqqanyn aıqyn kórsetip berdi. Onyń sózi ózimen birge «jyl kelgendeı jańalyq» ala keldi. Nazarbaevtyń baıandamasyna mátindik taldaý jasar bolsaq, onda «ekonomıka», «ekonomıkalyq» degen uǵymdar 12 ret ushyrasady eken. Naqty materıaldyq ıgilikter óndirý­men shyńdalǵan qaıratker tulǵany shyn mátinde saıasat týraly kópirme sóz­den góri qarapaıym halyqtyń ál-aý­qa­tyn arttyrýǵa baǵyttalǵan naqty eko­nomıkanyń jaǵdaıy kóbirek alańda­tatyn edi. Ol osy baǵytynan keıin de taıǵan joq jáne bul ıdeıa «aldymen – ekonomıka, odan keıin – saıasat» degen tezıs­pen áli kúnge deıin barsha qazaq­stan­dyqtardyń ıgiligine qyzmet etip tur. Búkil Keńes Odaǵy saıası elıtasynyń nazaryn ózine aýdarǵan Nazarbaev baıan­damasynyń basty tezısterin taǵy bir túıindep óteıik: Odaq ekonomıkasynyń hali óte músh­kil, ony jasyrmaı ashyq moıyndaý kerek; dańǵaza men daqpyrtty qoıyp, dereý sózden iske kóshken jón jáne ol úshin tyǵyryqtan shyǵar jańa jol, jańa ekonomıkalyq saıasat qajet; odaqtyq úkimet dál osy kúıinde ózine júktelgen qyzmetti atqara almaı otyr, sondyqtan oǵan túbegeıli túrde qurylymdyq ózgerister jasap, qaıta jasaqtaý kerek; bılik shamadan tys ortalyqtandyrylǵan jáne sol sebepti respýblıkalar men oblystarǵa zań júzinde qosymsha quzyret pen erkindikter berý qajet; josparly ekonomıkadan birtindep sharýashylyqty ózin-ózi qarjylandyrýǵa kóshken jón; keńestik ónerkásipti sanǵa emes, sapaǵa laıyqtap qaıta qurý kerek; azyq-túlik ónimderine tapshylyqty joıý úshin ónim óndirýshige ekonomıkalyq erkindik bergen jón; qarjy júıesine reforma jasalyp, baǵa men jalaqyny ortalyqtan belgileýdi doǵarý kerek; jergilikti organdarǵa (oblystyq, aýdandyq) ózin-ózi basqarýǵa kóshýge múmkindik jasaǵan jón; ekologıkalyq apattardyń aldyn alý úshin odaqtyq deńgeıdegi keshendi baǵdarlama qajet; jabyq ekonomıkalyq saıasat sheńberinen shyǵyp, álemdik ınte­grasııaǵa umtylý kerek; kópulttyq jaǵdaıda ult máselesine, halyqtar dostyǵyna erekshe mán berip, ultaralyq qaqtyǵystardyń aldyn alý qajet. Eń bastysy, Odaqty saqtap qalý úshin respýblıkalarǵa barynsha derbestik berý kerek. Qýatty respýb­lıkalar ǵana qýatty ortalyqty ustap turýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan úkimeti basshysynyń sózi sezde naǵyz fýror týǵyzdy. Ol kótergen árbir máseleni odaqtyq aqparat quraldary jabyla, jarysa jazdy. KSRO Halyq depýtattarynyń sezi sol kezdegi jalǵyz odaqtyq telekanal arqyly búkil Keńes Odaǵyna keńinen kórsetildi. Eshbir boıama, búkpesiz tikeleı efır arqyly berilgen bul kórsetilimdi saıası aqparatqa sýsaǵan búkil halyq aıyzy qana otyryp tamashalady. Kommýnıstik partııa, eń aldymen, jumysshy tabynyń partııasy boldy. Partııa eldegi ekonomıkalyq ıgilikterdi óndiretin, saıası turaqtylyqty saqtaı alatyn, sońyna myńdaǵan, qajet jaǵdaıda mıllıondaǵan adamdardy erte alatyn jumysshylarǵa arqa súıedi. Al qaıta qurý par