Ádil qoǵamǵa jeteıik
Árıne, el múddesi bárinen bıik. Ony qasterleý – paryz. Sondyqtan el damýy úshin óndiris oryndaryn, ǵylymdy órkendetý, ulttyq qundylyqtardy halyq ıgiligine aınaldyrý mańyzdy. Babalardan jetken ataly sóz bar – «Ǵalymnyń haty ólmeıdi». Munyń barshasy Ádiletti Qazaqstan uǵymyna saı keledi. Osy rette Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen jáne dáıektiligimen qaıta memlekettik mártebe alǵan Ulttyq ǵylym akademııasy atalǵan salada eldik isterdiń uıytqysy bolady dep senimmen aıta alamyn.
Ádiletti Qazaqstan tekke aıtyla salǵan sóz emes. Tarıhı salmaǵy bar uǵym. Muny da tarqatyp aıtatyn shaq keldi. Búgin qylǵan is – erteńniń irgetasy, tálimi men tájirbıesi. Eń bastysy, zań bárinen bıik turýy kerek. Azamattarymyz eńbekqor, jastarymyz alǵyr, halqymyz rýhty bolsyn. Sonda mamyrajaı, beıbit, eshkimge jaltaqtamaıtyn qoǵamǵa aınalamyz.
Ádilet degen oıdyń astarynda tereń maǵyna jatyr. Ár adam týǵan elin damytýǵa úles qosýy shart. Muny jıi aıtyp kelsek te, is júzinde kórinbedi. Qazir árkim ózin asyraıtyn naryqtyq zamanda turmyz. Otandy súıý men eńbek qatar júrýi kerek. Týǵan elge qaltqysyz qyzmet etsek, bul uǵymnyń aıasy keńeıe túsedi. Ǵylym qashanda ádildik jaǵynda.
El ıgilikti kórgisi keledi
Ata-babamyzdan qalǵan jerústi, jerasty baılyǵy bar. Mendeleevtiń hımııalyq kestesindegi elementterdiń 99 %-y elimizde kezdesedi. Barlyq metaldyń túri ushyrasady. Jylyna 100 mıllıon tonnaǵa deıin munaı shyǵaramyz. Sony tıimdi ıgeretin kez keldi. Áńgimeni tereńnen qaýzaıyn. Bir kezderi Ulttyq ǵylym akademııasynyń ekonomısterin jınadyq. Akademık Kenjeǵalı Saǵadıevtiń toby sanap shyqty. Bir qorytyndyǵa keldik: Qazaq elindegi metall shyǵaratyn 5 zaýyt, munaı óńdeıtin 3 zaýyt turaqty jumys istep tursa, ekonomıka qýaty artady.
О́zim hımııa salasynyń mamanymyn. Sondyqtan el ıgiligin arttyrýdyń tıimdi joldaryn aıtýdy jón kóremin. Qazaqstanǵa kem degende taǵy 2 munaı óńdeıtin zaýyt salý qajet. Kem degende 1 zaýyt munaı qaldyqtaryn óńdese deımiz. Munaıdan túrli buıym shyǵarýǵa bolady. Bir Germanııada 21 munaı óńdeıtin zaýyt jumys isteıdi. Biraq ol eldiń jeriniń astynda munaı bar degendi estimedik. Ozyq elderdiń qaryshtap damýynyń qupııasy – olardyń óńdeýshi ónerkásipke áldeqashan kóship ketkendiginde. Munaı men gazǵa senip otyratyn zaman artta qaldy. О́zi túk óndirmeıtin eldiń bolashaǵy bulyńǵyr.
Elimizdiń barlyq óńirinde hımııa óndiristeri bar. Shymkent, О́skemen, Qaraǵandy, Aqtóbe syndy aımaqtardy tizip aıtýǵa bolady. Munda boı kótergen zaýyttar keńes dáýirinde ónim berdi. Shıkizat alatyn oryn ǵana boldy. Qalǵany elden syrtqa shyǵaryldy. Búginde álgi zaýyttardyń birazy jumys istep tur. Keıbiri isten shyqqan bolýy da múmkin. Jaqynda Qytaıǵa bardyq. Biz ózimiz ashqan jańalyqty olarǵa tanystyrdyq. Dál sony О́skemendegi belgili bir zaýyttyń basshylyǵyna kórsettik. Biraq bizdiki qulyqsyz. Birneshe zat óndirip basyn aýyrtqysy kelmeıdi. Oǵan vagon-vagonymen satyp, tynysh otyrǵany tıimdi. Osydan keıin qalaı damımyz? Sondyqtan iri ken oryndary, zaýyttar men fabrıkalar memleket menshigine ótýge tıis. Memleket kúsh salǵan jerde ónim men paıda qatar júredi. Sonda el ál-aýqaty artyp, senim kúsheıedi.
Ǵylymǵa reforma kerek
Memleket basshysy ǵylymǵa erekshe kóńil bólip otyr. О́zim qabyldaýynda bolǵanymda qordalanǵan máselelerdi sheshýdiń jónin keńestik. Sóıtip, Ulttyq ǵylym akademııasynyń boıyna qan júgirtýdiń tetikterin qarastyrdyq. Oıymdy áriden bastaıyn.
Búginde «Ǵylym ordasy» aksıonerlik qoǵamy bar. Bul – burynǵy Ǵylym akademııasy degen sóz. 1991 jyldary jaǵdaı qıyn boldy. Eldiń bári jan-jaqqa tarady. Ǵalymdar kún kóristi oılady. Syrt elge qonys aýdarǵandary da boldy. Eleń-alań shaqta Akademııany taratyp tyndyq. Basty kiltıpan – qarjy tapshylyǵy. 2010 jyly dástúrli formadaǵy kandıdattyq, doktorlyq ǵylymı dárejeni alyp tastadyq. Bolon júıesine dereý kóship aldyq. Sodan beri 13 jyl ótti. Bizdiń kandıdat kúıinde qalǵan adamdarymyz sabylyp júr. Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan elderin saǵalap júr. Doktor bolǵysy keledi. Ǵylymǵa úles qosýdy oılaıdy. Doktorlyq dárejesi bolmasa, jarytyp tamaq iship, kún kórip ketý bir muń. Olardyń ekinshi joly bar: bolmaı bara jatsa, shetelge taıyp
turý. Bul – búginginiń shyndyǵy. Qazir korrespondent-múshesi, akademık bolatyndaı doktorlar azaıyp barady. Dástúrli jolmen doktorlyq qorǵaǵandardyń sońy 60 jasta, aldy 90-nyń ústinde. Laıym uzaq jasasyn! Biraq osylaısha óz qolymyzben qazaq ǵylymyn qylqyndyryp otyrmyz.
Granttyq jobaǵa 5 jyl
Ǵalym ǵylymı jobamen aınalysady. Kánigi maman zertteý ústinde júrmese, aýyryp qalady. О́z isine berilgen jandar jeterlik. Jalaqysy mardymsyz bolsa da, ǵylymnan ketpeı júrgen adamdar bar. Olarǵa eskertkish qoıýymyz kerek.
Granttyq jobany utyp alý – fýtboldan álem chempıonatyn utqanmen teń. Ashqan jańalyqqa qyzyqqan, ıek artyp jatqan pendeni kórmedik. Qazir ǵylymı jobany 27 nemese 30 aıǵa beredi. Ári ketse 36 aıǵa uzartady. Bylaısha aıtqanda, 2,5-3 jyl. Jobany ótkizemin dep júrgende jarty jyl ketedi. Usynǵanyńyz Ulttyq ǵylymı keńesten ótip, mınıstrlikten bekitilip, suraǵan qarajatyńyz berilse ıgi. Alaıda keıbir ǵylymı ınstıtýttar bar bolǵany 3-4 granttyq jobamen otyr. Sonymen jan baǵady. Taralymy sanaýly ujymdyq monografııa shyǵarady. Oǵan jalaqyny qosyńyz. Az ǵana qarajatty ári de, beri de tartyp, jetkize almaı dal bolasyz. Sodan keıin synaýshylar «jasaǵan ǵylymdaryń káni?» dep óre túregeledi.
Ǵalymdar usynysy: ǵylymı joba 5 jylǵa bekitilse eken. Ǵalym áleýmettik jaǵdaıǵa bas qatyrmasyn. Ol odan góri ǵylymyna kóńil bólsin. Shetelge shyǵatyn issaparlaryna arnaıy qarjy laıyqty bólinse, álemdik áriptestermen qarym-qatynas nyǵaıa túsedi. Bazalyq jalaqy ınstıtýt qyzmetkerleriniń bárine túgel tólense deımiz. Magıstrden bastap akademıkterge deıin qarjydan qysym kórmeýge tıis.
Joba usynǵanda, esep ótkizgende aǵylshynsha jáne oryssha nusqasyn surap mezi etedi. Memlekettik tildi biletin sarapshy bolǵany durys. Kóp tildi meńgersin. Oǵan qarsy emespiz. Alaıda úsh tilde esep suraý masqara ǵoı. Qazaq elinde memlekettik til – qazaq tili. Sondyqtan qazaqsha esep bersek jetkilikti. Qaǵazbastylyqty joıý qajet. Bitpeıtin esep-qısappen bas qatyrýdyń qajeti joq. Bıýrokratııa ǵalymnyń qolyn baılaıdy. Ǵylymdy oılantpaıdy.
Alpaýyt derjavalar ǵalymnyń ashqan ǵylymı zertteýine yntyq. Tipti ony olıgarhtar da qarjylandyryp jatady. Al bizde taý qoparsań da qaýqarsyz sanalasyz. Ǵalymdardyń jetken jetistigine atqaminerler qulaq assa eken. Máselen, osy jyly ashylǵan jetistikke baılanysty qaýly-qarar qabyldansa, memlekettik baǵdarlamaǵa ense degen ıgi nıetimiz bar. Al syımaǵandary keler jyldyń enshisine buıyrsa. Sonda ǵalym men bılik arasynda ózara yqpaldastyq damı túser edi.
Jastardy ǵylymǵa tartaıyq
TMD aýmaǵynda túbegeıli úsh satyly bilim júıesine kóshken jalǵyz el bizbiz. Dástúrli kandıdattyq, doktorlyq dárejeni joıdyq. Búginde magıstratýra men PhD doktorantýraǵa ǵana ıek artyp aldyq. Ǵylym salasyna ǵumyryn arnap kele jatqan adam retinde bir nárseni shegelep aıtaıyn. Qazaqstanda 50/50 formaty júrýi kerek. Iаǵnı burynǵy dástúrli qorǵaýdy qaıta engizeıik. Ekinshi taraptan magıstr, PhD qorǵap shyǵýǵa da múmkindik bereıik. Bolon júıesiniń ózinde burynǵysha qorǵaýǵa bolady degen sóz kezdesedi. Osy mátindi negizge alyp, burynǵy júıeni qaıta ornataıyq. Magıstrdi ǵylymı deńgeı dep moıyndap, aqsha tólep, PhD dárejesine beriletin qarjyny kóbeıteıik. Bul – jas ǵalymdardy yntalandyratyn qadam.
Barlyǵy jalaqyǵa kelip tireledi. Men Hımııa ınstıtýtynyń bas dırektorlyǵy qyzmetin qatar atqaramyn. Bizge jastar kóp keledi. Sóıtip, jumysqa qabyldanar aldynda aılyǵyn suraıdy. Bastapqyda 100-150 myń teńge bolatynyn aıtamyn. Birden eńsesi túsedi. Álgi jas maman odan góri 2 jerge kúzetshi bolyp, 200 myńnan artyq alýdy oılaıdy. Onyń bul oıy tirshilik turǵysynan durys. Tapqanynyń jartysyn páterge berse, qalǵany iship-jeýinen artylmaıdy. Al ol jas maman úılengisi keledi. Shańyraq qurǵan bolsa, tipti qıyn. Osynyń bárin kórip-bilip júrgen jas maman reti kelgen kúni AQSh, Eýropaǵa, berisi Túrkııaǵa ketedi. Damyǵan elderde 5-10 myń dollardan artyq aılyq alady. Bizdikindeı ıpotekany oılap mıyn ashytpaıdy. Úılense, bala-shaǵasyna barlyq jaǵdaı jasalady. Osydan keıin qalaısha jas mamandy qolda ustap turamyz.
О́zimiz kandıdattyqty Máskeýde qorǵadyq. Araǵa 11 jyl salyp doktorlyq dıssertasııany qorǵap, elge oraldyq. Úılendik. Balaly boldyq. Qyrýar sharýanyń arasynda qosymsha jumys istedik. Keńes kezeńin synap jatamyz. Alaıda ol ýaqytta ǵylymǵa degen kózqaras joǵary edi. Bir nárseni tujyrymdap aıtaıyn: jas ǵalymdardy dál qazir ǵylymı úderisterge úıretken abzal. Áıtpese, jasy úlken ǵalymdar sońyna ergen jastarǵa tálim-taǵylymyn aıtyp úlgermeıdi. Jas ǵalymdardyń aılyǵyn arttyryp, áleýmettik máselesin tezdetip sheshýdi keshendi qarastyrý – memlekettik másele.
Scopus – bos shyǵyn
Qazir Scopus jáne Web of Science jýrnalyna maqalasy shyqqan adam dúnıedegi eń baqytty adam sanalady. Basynda sheteldik jýrnalǵa maqala jarııalasa jetkilikti edi. Búgingi tańda onyń prosentıli jyl saıyn ósip barady. Qansha monografııa jazsańyz da, Scopus maqalańyz bolmasa, eshkim emessiz. 35 prosentılden kem emes sheteldik ǵylymı jýrnalǵa maqala jarııalaýǵa mindetteıdi. PhD qorǵaıtyn bolsa, 25 prosentıl bolatyn Scopus maqalasyn talap etedi. Web of Science boıynsha Q1, Q2 dárejesindegi ǵylymı maqala suraıdy. Q4 bolsa, dymǵa jaramsyz. Shetelde bulaı ǵylym jasalmaıdy. Bizde paradoks!..
Akademık bolsańyz da Scopus jáne Web of Science tizimindegi jýrnaldarda ǵylymı maqalańyz shyqpasa, qunyńyz kók tıyn. Bizdiń naqty usynysymyz bar. Ǵylymdy damytyp, ony álemdik arenaǵa shyǵaramyz desek, sheteldik jýrnalǵa mindettegendi doǵaraıyq.
Túıindep aıtqanda, Ulttyq ǵylym akademııasy tikeleı Prezıdentke baǵynatyn memlekettik mekeme mártebesin aldy. Endi ol jańa kezeńge kóterilýge tıis. Quramyna burynǵy ınstıtýttaryn qaıtaraıyq. Germanııa, Fransııa, Reseı sekildi elderde Ǵylym akademııasy jumys istep tur. Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan, Muhtar Áýezovter qyzmet etken, ulttyń birtýar ǵalymdary men qaıratkerleri mańdaı terin tókken qasıetti qara shańyraqqa qoıylatyn birinshi talap – qurǵaq esep emes, ǵylymdy damytý bolýy kerek.
Ádiletti Qazaqstandy ornatatyn zııaly qaýym. Ádil ári zerdeli qoǵam ornasyn desek, eń birinshi ǵalymnyń jaǵdaıyn túzeý mańyzdy.
Murat JURYNOV,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń
prezıdenti, akademık
