Uzaq jyldan beri sheshimin tappaı kele jatqan kúrdeli máseleniń kúrmeýin taratyp, túpki mánine úńilsek, ózindik sebepteri bar eken. Máselen, 2015 jyly qoǵamdyq kólik júrgizýshilerin daıarlaýdyń jańa erejesi bekitildi. Jańa talapqa sáıkes júrgizýshiniń jasy 25-ten kishi bolmaýǵa tıis. Ári D sanaty qajet. Eńbek ótili keminde bes jyl. Onyń ishinde D1 kishi sanaty boıynsha keminde úsh jyl eńbek ótili bolýy shart. Árıne, avtobýs júrgizý ońaı-ospaq sharýa emes. Qanshama adamnyń ómiri. Degenmen, osy erejeniń jetildiretin tusy bar. Ádette júk kóligin 21 jasqa tolǵannan keıin júrgizýge bolady. Úsh jyl júk kóligin júrgizgennen keıin syıymdylyǵy 16 orynǵa laıyqtalǵan kólik júrgizýshige múmkindik beretin D1 sanatyn alýǵa bolady. Osy arada aıta ketetin bir jaı, Kókshetaýda shaǵyn avtobýs ıeleri júrgizýshi jaldaı qoımaıdy. Bálkim, artyq shyǵyn shyǵarýdy jón kórmeıtin shyǵar. Demek, jas júrgizýshige tájirıbe jınap, eńbek ótilin toltyrý múmkindigi meılinshe azaıa beredi. Mundaı mashaqatty joldan ótkenshe, olarǵa kádimgi júk kóliginiń júrgizýshisi bolý ońaıyraq. Ruqsat alý qıyndaǵannan keıin avtobýs parkterindegi júrgizýshilerdiń qatary jastarmen tolyqpaı otyr. Esesine zeınet jasyna taıap qalǵan júrgizýshiler kóp. Demek, bul oraıdaǵy talapty jeńildetý qajet shyǵar. Kókshetaý qalasyndaǵy «Kókshetaý avtobýs parki» seriktestiginiń basshysy Ásııa Shárimova osy ótkir máseleni bıik minberlerden áldeneshe ret kóterip, tıisti oryndarǵa aryz-shaǵymyn joldaǵanyn aıtady. Áıtse de, seń qozǵalar emes.
Búgingi tańda oblys ortalyǵynda qoǵamdyq kólik salasynda ilkiden kele jatqan úsh kásiporyn jumys isteıdi. Olar: «SeıNur», «Bus Kokshe», «Kókshetaý avtobýs parki» seriktestikteri. Úsheýi de avtobýs júrgizýshilerine jarymaı otyr. Qazirgi kúni júzden astam júrgizýshi qajet. Seriktestik basshylarynyń aıtýlaryna qaraǵanda, izdeýlerinde min joq. Jalaqysy joǵary bos oryndar týraly habarlandyrýlar jalǵyz Aqmola oblysynyń ǵana emes, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Qyzylorda oblystaryna da jetken. Biraq áli nátıje shyǵatyn emes. Demek, joǵaryda aıtqan erejeni jeńildetý týraly pikirdiń jany bar dep esepteýge bolatyndaı. Shyntýaıtynda, búgingi kúni avtobýs parkterinde áldeqashan zeınetkerlikke shyǵyp ketken júrgizýshiler jumys isteıdi. Osy arada jastardyń tájirıbesi az bolǵandyqtan, qaýip-qater deńgeıi joǵary bolady dep eseptesek, qara jumystan qajyǵan, qanshama jyl avtobýs tizgindegen qarttardyń qajyǵan qaýqary qaýipti emes dep aıtýǵa bola ma?! Bir qarasańyz, jalaqylary da oblys ortalyǵyndaǵy deńgeımen salystyrǵanda birshama táýir. Qazirgi kúni eńbegine oraı 300 myń teńgeden asa eńbekaqy alady. Árıne, jumys ońaı emes, jaýapkershilik óte joǵary. Kúndelikti jumys barysyndaǵy kúızelister, qarbalasqan qala ishinde qaptaǵan kóliktiń ortasynda júrý densaýlyqtaryna áser etpeı qoımaıdy. Mine, osy jaıdy eskere kele, júrgizýshiler de aýyq-aýyq jalaqylaryn kóterýdi talap etýde.
Kókshetaý avtobýs parkiniń tabany kúrekteı 75 jyldyq tarıhy bar. Zamanynda qalaǵa septigi molynan tıip turǵan kásiporyn edi. Júzdegen jumys ornymen birge tóleıtin salyǵy, kórsetetin qyzmeti qanshama. Bir kezde osy kásiporynda 1500 adam jumys istegen.
– О́z basym osy kásiporynda 1986 jyldan beri jumys istep kelemin, – deıdi seriktestik basshysy Ásııa О́mirtasqyzy. Salanyń serpindi damyǵan kezi de kúni keshegideı kóz aldymda. Keńes zamanynda avtobýs júrgizýshileri 600 rýblge deıin jalaqy aldy. 25 jyl taban aýdarmaı jumys istese, zeınet demalysyna shyǵatyn. Ol kezde úsh aýysymdy jumys istedik. Keıin ótpeli kezeńniń ókpek jeli álmısaqtan qalyptasqan jumys yrǵaǵyn buzyp jiberdi. 2010 jyldan beri bizge qajetti sanatta júrgizýshiler daıyndalmaıtyndyǵyn, munyń ózi túptep kelgende jolaýshylar tasymaldaýshy kásiporyndarǵa keri áserin tıgizetindigin aıtýdaı-aq aıtyp kelemiz.
Basshynyń aıtýyna qaraǵanda, avtobýs parki búgingi tańda júrgizýshilerdiń jalaqysyn kóp kótere almaıdy. Bári qarjyǵa baılanysty. Tórtkúl dúnıeni bir qaýyzdyń aýzyna syıǵyzyp jibergen pandemııa da kásiporynnyń ekonomıkasyna keri áserin tıgizipti. Karantındik shekteýlerge baılanysty aıtarlyqtaı paıdasyn tıgizip otyrǵan qalaaralyq, tipti halyqaralyq baǵyttardan aıyrylyp qaldy. Bul jaı kásiporynnyń tabysyna aıtarlyqtaı keri áserin tıgizdi. Endigi máseleni sýbsıdııa arqyly sheshýge bolar edi. Onda da ýaqytynda tólenip tursa. 2019 jyly memlekettik-jekemenshik áriptestik baǵdarlamasy aıasynda avtobýs parki jańartyldy. Atap aıtqanda, lızıngke 74 avtobýs satylyp alyndy. Memlekettik-jekemenshik áriptestik sheńberinde ákimdik pen «Kókshetaý avtobýs parki» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi arasynda sýbsıdııalaý kózdelgen. Sál ǵana taratyp aıtatyn bolsaq, atalmysh kásiporyn bul qarjyny jeti jyldan keıin paıyzsyz qaıtarýǵa mindettendi. Aqyl tarazysyna salsańyz kóp kómek.
«Kókshetaý avtobýs parki» oblys ortalyǵynda alǵashqylardyń biri bolyp elektrondyq bılet júıesin qoldanysqa engizdi. Bul ádis jolaýshylar tasymaldaýshylar úshin de, ýákiletti organ úshin de meılinshe ashyqtyqty qamtamasyz etedi. О́tken jyly oblystyq máslıhattyń sessııasynda qaladaǵy jolaýshylar tasymaldaý baǵyttarynyń óte mańyzdy ekendigi aıtylǵan bolatyn. Tarıf te bekitildi. Máselen, karta arqyly tólem 80 teńgeni, qolma-qol qarjy 150 teńgeni qurady. Búgingi tańda da osy tólemmen jumys isteýde. О́tken jyly avtobýs parki ózderiniń qarjylyq jaıyn tarazy basyna tartyp, eksheı kele, ýákiletti organǵa ótinim joldaǵan bolatyn. Onda barlyq shyǵyndar aıqyn kórsetilgen.
Memlekettik-jekemenshik áriptestik shartyna sáıkes jolaýshylar tasymaldaýshylarynyń shyǵyndaryn sýbsıdııalaý jónindegi mindettemeler oryndalýǵa tıisti. Naqty kólem tasymaldaý qyzmetteriniń aýqymyna qaraı anyqtalady. Alaıda taldaýǵa sáıkes byltyrǵy jyldyń alǵashqy jartysynda avtobýs parki qarjysynyń shyǵys bóligi kiristen eki ese kóp bolyp tur.
Jalpy, jolaýshylar tasymaldaýshylarynyń usynyp otyrǵan esepterine qaraǵanda, jyl saıyn 2 mıllıard teńge kóleminde qarajat qajet eken. Shyǵyndy óteý qalalyq bıýdjetten bólinýge tıisti. Biraq bıýdjettiń shekteýliligine baılanysty tólemder múmkindigine qaraı ótelýde. Mundaı kózqaras túbinde jolaýshylar tasymaldaý salasyn múldem turalatyp, bankrotqa ushyratýy da ábden yqtımal.
– Shyndyqtyń betine týra qarasaq, kóp jaıdy kúlbiltelemeı aıtýǵa bolar edi. Tarıfter 2017 jyly bekitilgen, sodan beri ózgergen emes. Al janar maı, qosalqy bólshekter, basqa da qyzmet baǵalary osy arada áldeneshe ese qymbattady. Tyǵyryqtan shyǵar joldy tappasaq, kásiporynnyń shyǵynǵa belshesinen batatyndyǵy aqıqat. Árıne, tarıfti jergilikti atqarýshy organ retteıdi. Sýbsıdııalardy tolyq kólemde tóleý kerek nemese tarıfti kóterý kerek, – deıdi seriktestik basshysy Ásııa Shárimova. Tarıftiń kóterilýi qoǵamnyń qarsylyǵyn týdyratynyn da bilemiz. Biraq, amal qaısysy.
Bul salanyń ejelden shyǵynǵa batyp, shyr bitpeı kele jatqany aqıqat. Tipti ıt basyna irkit tógilgen keńes zamanynda da solaı bolǵan. Máselen, ol kezde qalalyq kólikte jol júrý quny nebary 5 tıyn boldy. Al, bir jolaýshyny tasymaldaý úshin 7,5 tıyn shyǵyn shyǵaryldy. Ár jolaýshy úshin memleket dolbarlaı eseptegende, elý paıyzdyq qunyn sýbsıdııalap otyrdy. Qalaı bolǵan kúnde de osy bir shetin máseleniń sheshimin tabý kerek bolyp tur.
Kókshetaý
