Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Myńjasardyń ákesi Mańǵytaı men sheshesi Sálıma toǵyz perzent súıgen (alty ul, úsh qyz). Jetinshi perzenti Myńjasar 1937 jyldyń 23 jeltoqsanynda Túrkistan oblysy Otyrar aýdany Maıaqum aýylynda týǵan. 1946 jyly Jetisaı aýdanynda «Qyzyl tań» mektebin aıaqtap, sol jyly Shymkenttegi ónerkásip tehnıkýmynyń mehanıka bólimine oqýǵa túsedi. Tehnıkýmda oqyp júrip án jazyp, kompozıtor E.Brýsılovskııge hat joldap otyrǵan. Tehnıkýmdy bitirer shaqta Kompozıtorlar odaǵynan hat alady. Bul hatta «Qymbatty Myńjasar Mańǵytaev, talabyń jaqsy, ániń shıki. Án jazýdy tastama. Biraq tehnıkýmdy bitir! E.Brýsılovskıı» dep jazylǵan-dy. Myńjasar ataqty adamnan osyndaı hat alǵanyna qatty qýanady.
M.Mańǵytaev Shymkent ónerkásip tehnıkýmyn bitirgen soń, Almaty qalasyndaǵy Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasyna oqýǵa túsý úshin (kompozıtorlyq mamandyqqa) qujat tapsyrady. Oqýǵa atalǵan mamandyq boıynsha jalǵyz ózi qabyldanady. Bir ózin oqytý múmkin bolmaǵandyqtan, daıyndyq kýrsyna jáne Opera jáne balet teatrynyń janynan ashylǵan hor stýdııasyna qabyldanady. Kelesi jyly taǵy bir talapker Temirjan Bazarbaev keledi. Ekeýi kompozıtorlyq mamandyǵyn professor Quddys Qojamııarovtyń klasynda 1965 jyly bitirip shyǵady. Konservatorııada oqyp júrip kúrdeli shyǵarmalar jazady. Eńbek jolyn Qazaq KSR Mádenıet mınıstrliginiń óner basqarmasynda aǵa ınspektor retinde bastaıdy.
1971 jyly KOKP Ortalyq Komıteti Saıası bıýrosynyń qaýlysy negizinde arnaıy komıssııa qurylady. KSRO Kompozıtorlar odaǵynyń birinshi hatshysy T.Hrennıkov bastaǵan kil myqtylar odaqtyq respýblıkalar kompozıtorlarynyń talantyn anyqtaý maqsatymen issaparǵa shyǵady. Bul top Qazaqstanǵa da keledi. Qazaqstan kompozıtorlar odaǵyna múshe azamattar jınalady. Odaqtan kelgen komıssııa olarǵa túrli taqyrypta mýzyka jazýdy tapsyryp, ony oryndaýǵa belgili bir ýaqyt beredi. Belgilengen ýaqyt aıaqtalǵan soń, komıssııa músheleriniń biri pıanınoǵa otyryp tekseredi. Komıssııanyń bir múshesi mýzyka jazylǵan qaǵazdardy qajetsinbeı shetinen laqtyra beredi. Álden soń bir shyǵarmaǵa kóńili tolyp, «myna shyǵarma kimdiki, aty-jónin nege jazbaǵan?» – dep tańǵalyp ári qýana til qatady. Sol jerdegi kompozıtorlar biraýyzdan Myńjasar Mańǵytaevtiki ekenin aıtady. Sodan M.Mańǵytaev KSRO Kompozıtorlar odaǵynyń jetekshisi Tıhon Hrennıkov pen basqalar qol qoıǵan Qurmet dıplomymen marapattalady.
Artynsha Máskeýge shaqyrtý alyp, KSRO Kompozıtorlar odaǵynyń hatshylyǵyna taǵaıyndalady. Baspana men qyzmettik kólik beriledi. Bul qyzmetti alty aı ǵana isteıdi. Almatyda qalǵan otbasy jaǵdaıyna baılanysty elge qaıtýǵa týra keledi. Sóıtip, elge kelgen soń Qazaqstan kompozıtorlar odaǵynyń hatshysy bolyp taǵaıyndalady.
Myńjasar Mańǵytaev qalam tartpaǵan mýzyka janry joq. Ońtústik topyraǵynan nár alyp ósken qaıtalanbas daryn bir ǵana «Qulager» sımfonııalyq shyǵarmasymen qazaq mýzyka mádenıetinde erekshe qubylys bolyp tanyldy. 1976 jyly shyǵarmalary odaqtyq baıqaýdan súrinbeı ótti. M.Lermontov atyndaǵy orys drama teatrynyń ártisi I.Vavılenko: «Quttyqtaımyn! «Qulager» sımfonııasy qazaq kásibı mýzykasynyń sheńberinen shyǵyp ketti», dese, Tıhon Hrennıkov «Qazaq mýzykasy eýropalyq deńgeıge jetti» dep quttyqtaǵan-dy. Ol mýzyka óneriniń barlyq janryn tolyqtyra otyryp, Qazaqstannyń kásibı mýzyka óneriniń damýyna zor úles qosty.
Myńjasar Mańǵytaev ózine deıingi Muqan Tólebaev, Evgenıı Brýsılovskıı, Ahmet Jubanovtardan bastaý alatyn kúrdeli janr – opera, án-romans, sımfonııa, oratorııa, kantata jazdy ári atalǵan kórnekti tulǵalardyń jolyn jalǵastyrdy. Onyń horǵa arnalǵan shyǵarmalarynan qazaq dalasynyń bolmysy sezilip turatyn. «Elim meniń» oratorııasy, «Zamana», «Atameken Túrkistan», «Qarataý áýenderi» kantatalary, «Qulager», «Arman», «Aqtolǵaı», «Do major» sımfonııalary, «Qozy men Baıan», «Jeltoqsan» sımfonııalyq poemalary bıik kásibı sheberligin tanytty. Sondaı-aq hor kapellasyna arnalǵan «Baqyt ordasy», «Aqsaq qulany» men «Otyrar sazy» orkestrine arnalǵan «Jaılaýda», «Yrǵaqty», «Tógilmeli», «Marjan shashý», «Kóktem» poemalary men «Konserttik kúı», «Elegııa» atty aspaptyq shyǵarmalary, «Aqqýdyń aıyrylýy» tórt bólimdi án toptamasy ulttyq mýzykanyń qorjynyna qosylǵan úlken olja. О́miriniń sońynda Qadyr Myrza Áliniń sózine jazylǵan, biraq áli laıyqty baǵasyn almaǵan «Otyrar shaıqasy» operasy óz aldynda bir tóbe. Onyń budan basqa «Báısheshek», «Kókjıek» kórkem fılmderine jáne Qanysh Sátbaev týraly derekti fılmge, «Qojanasyr sáýletshi», «Áýlıe esek», «Úsh túlek» mýltfılmderine mýzyka jazdy. Bul shyǵarmalar – álemdik deńgeıdegi mýzykalyq sahnalardyń tól týyndylary.
M.Mańǵytaev – janry jaǵynan, kúrdeliligi men sazdylyǵy jaǵynan joǵary deńgeıdegi Mosart, Bethoven, Bah, Glınka syndy kompozıtorlardyń jolyn jalǵaı alǵan qazaqtan shyqqan sanaýly óner ıeleriniń biri. Kompozıtor sońyna 300-ge tarta mura qaldyrdy. Olardyń ishinde keń taraǵan «Aqmarjan», «Alǵashqy mahabbat», «Saǵyndym seni», «Saǵynysh» ánderi bar.
Kompozıtor shyǵarmashylyq jolynda Q.Qojamııarov, S.Muhamedjanov, E.Rahmadıev, B.Jumanııazov, B.Baıqadamov, N.Tilendıev, I.Jaqanov sııaqty kompozıtorlarmen, aqyn N.Shákenov, N.Álimqulov, Q.Amanjolov, S.Máýlenov, T.Moldaǵalıev, Q.Myrza Áli, S.Asanov syndy aqyndarmen, E.Serkebaev, R.Baǵlanova, B.Tólegenova, Z.Qoıshybaeva, L.Tóleshova, N.Núsipjanov syndy dara ánshilermen shyǵarmashylyq baılanysta boldy. Olardyń M.Mańǵytaev shyǵarmashylyǵy, adamgershilik qasıetteri, minez-qulqy, dara talanty jaıly aıtqan oılary, bergen baǵalary kompozıtordyń tulǵalyq kelbetin aıqyndaı túsedi.
Osy kúni óner sahnalarynda M.Mańǵytaevtyń shyǵarmalary úzilmeı oryndalyp keledi. Bul mýzyka áleminde myń jasaýǵa baǵyt alǵan kompozıtordyń ólmes shyǵarmalaryndaǵy ulttyń asqaq rýhyn ańǵartsa kerek. Álemdik sahnalarǵa laıyqty mura qaldyrǵan kompozıtor M.Mańǵytaev – qazaqtyń mýzyka tarıhynda qaıtalanbas dara qalpymen keler urpaqty tańdaı qaqtyra beredi. Halyq súıikti perzentin umytpaıdy. Esimin máńgilikke qaldyrý týraly áriptesteri talaı márte maqala jarııalady.
Kezinde Ońtústik Qazaqstan oblysy Maqtaaral aýdanynyń ákimi bolǵan Omarbek Nurjanov Myńjasarǵa: «Siz oqyǵan mektepke atyńyzdy bersek degen oıymyz bar. Mińke, ne deısiz?» – degende, kishipeıil sazger tosylyńqyrap baryp: «Aınalaıyn, nıetińe, usynysyńa rahmet! Oılanaıynshy», deıdi. Sodan elde bir-eki kún júrip Almatyǵa qaıtady. Arada eki jumadaı óte ákim O.Nurjanov telefon soǵyp qaıta surasa, Myńjasar aǵamyz: «Áı, Omarbekjan-aý, aldymen ólip alaıynshy!» – dep kúlgen eken.
2011 jyldyń 5 jeltoqsanynda Myńjasar aǵa jetpis tórtke qaraǵan jasynda baqılyqqa ozdy. Qabyrǵasy qaıysyp sońynda eli qaldy.
Memlekettik syılyqtyń laýreaty Áshirbek Syǵaıdyń kezinde «Myrzashólden túlep ushqan edi...» Qazaqstan halyq ártisi Nurǵalı Núsipjanovtyń «Maqtaaraldan shyqqan kompozıtor Myńjasar Mańǵytaevtyń esimi umyt qalmaýǵa tıis», Parlament Májilisiniń depýtaty bolǵan marqum Myrzageldi Kemeldiń «Talantty qadirleıik», Jetisaı aýdanynyń Qurmetti azamaty Toıym Júnistiń «О́te oryndy jáne ádiletti bolar edi» degen maqalalary baspasóz betterinde jarııalanyp, kompozıtordyń esimin nasıhattap, qurmet kórsetý máselesi kóterilgen bolatyn. Nurǵısa Tilendıev «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen «Amanat júgi» atty suhbatynda Myńjasar Mańǵytaevtyń eńbegin joǵary baǵalady.
2016 jyly 14 qarashada B.Tólegenova, N.Núsipjanov, A.Musaqojaeva, B.Baıahýnov, N.Úsenbaeva, T.Muhamedjanov, S.Mańǵytaeva Túrkistan oblysynyń sol kezdegi ákimi J.Túımebaevtyń atyna hat joldap, kórnekti kompozıtor Myńjasar Mańǵytaevtyń eńbegin eskerip, ony ulyqtaý maqsatynda mádenı mekemelerge esimin berýdi suraǵan.
Qazaq mýzyka murasynyń qara nary, ulttyq saz óneriniń sańlaq sýretkeri, kıeli Otyrar jerinen túlep ushqan muzbalaq perzent Myńjasar Mańǵytaev, shyn máninde, qasıetti ónerdiń qarshyǵasy edi. Ol mýzykanyń san salasyna qalam tartty jáne onyń qaı-qaısysy da qazaq ultynyń janymen úndesip, bolmysymen astasyp jatty. Onyń kúrdeli sımfonııalary, oratorııa-kantatalary, tynysy keń romanstary, spektaklderge jazǵan sıqyrly mýzykalary, horǵa arnalǵan poemalary, operalyq týyndylary ómir ózegimen, zaman lebimen, jaratylys sulýlyǵymen jymdasqan jaqut dúnıeler. Arnasy keń kompozıtordyń «Izdedim seni», «Qaragóz», «Aqmarjan» syndy ánderi án súıer qaýymnyń aýzynda jıyn toıdyń tórinen túspegen týyndylar.
Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, bilikti professor M.Mańǵytaev kindik qany tamǵan jerine jıi keletin. Jaıdary júzinen meıirim monshaǵy tógilip turatyn. Sabyrly minezinen maıda samal eskendeı sezilýshi edi. Salmaqty sózi, jaǵymdy úni ishki áleminiń tazalyǵy men qarapaıym qalpyn tanytyp turatyn-dy. Talaı-talaı óner baıqaýynda baıypty oıyn, parasatty pikirin aıtyp, daryn ıelerine shyn janashyrlyq kórsete bilgen keń júrekti, birtýar azamat edi-aý!
Almas BEIIMBETULY,
M.Mańǵytaev atyndaǵy
№ 43 jalpy orta mekteptiń muǵalimi
Túrkistan oblysy,
Jetisaı aýdany
