Eski bógetter esepke alynýǵa tıis

Jaz týa salysymen Yrǵyzdyń Táýip, Jaısańbaı, Qutıkól aýy­lynyń turǵyndary malyn sýaratyn sý tappaı sandalady. Mol sý kelmegen soń shaǵyn kólder sorǵa aınalyp, shóp qýrap ketedi. Jurt ózenniń bastaýyndaǵy jeke sharýashylyqtar sýdy bógep alyp, aıaǵyna jibermeıdi deıdi

О́zen aıaǵyndaǵy jurtqa sý jetpeıdi

Bul rette elimizdegi bóget­terdi jappaı jańǵyrtyp, gıdro­tehnıkalyq qurylystardy derbes basqarýǵa kóshirip, sý re­sýrs­taryn paıdalanýǵa kvota en­gizip, sýdy esepke alýdy avtomattandyrýdy jolǵa qoımasa bolmaıdy. Úkimette ázirlenip jatqan Sý kodeksinde osy eskertýler qamtylady degen senim bar. Bul óz kezeginde iri ózender men kóldermen qosa, shaǵyn dala ózenderin de qorǵaý qajettigin kún tártibine shyǵardy. Ol úshin ne isteý kerek?

Elimizdegi shaǵyn ózender boıyndaǵy shlıýzder, bógetter, tosqaýyldardyń kóbi memlekettik tirkeýde joq. Elimiz táýelsizdik alǵan otyz jyldan beri mundaı qurylystar túgendelmeı, olar­dyń jaǵdaıyna saraptama júr­gizilmedi. Dala sýyna qoly jetken iri sharýa qojalyqtary bó­getterdi jekemenshigindeı kó­rip, ózenniń shaǵyn arnalaryn qalaýynsha buryp alǵan. Iesi bolmaǵan soń sýdyń bas­taýyna árkim – qojaıyn. Sý sharýa­shylyǵyn qurdymǵa ketirýdiń, gıdrolog mamandardyń jumysyn qajetsinbeýdiń saldary osyndaı zardaptarǵa ákele bastady.

Bastaýyn shyǵystaǵy Muǵal­jar qyrattaryndaǵy sansyz shaǵyn bulaqtardan alatyn Aq­tóbe oblysynyń segiz ózeni bir mezgilde emes, kezekpen tasıdy. Sáýirdiń 10-15 aralyǵynda Yrǵyz ózeni tasıdy dep kútilýde. Torǵaı alabynda ornalasqan, uzyndyǵy 600 shaqyrym bolatyn osy ejelgi dala ózeni eki jaqtan tolyǵady. Bir bastaýy – Muǵaljar bulaqtarynan qulap, jolaı erigen qar sýymen tolyǵatyn Shetyrǵyz, Taldyq, Qaıraqty salalary. Úsh salamen kelgen qar sýy jaqynda ózen deńgeıin birshama kóterip tastady. Yrǵyz aýdanynyń tur­ǵyny, tabıǵat janashyry Mereke Jubanııazdyń aıtýynsha, byltyr 19 naýryzda Yrǵyz aýylynyń túbinde sý deńgeıi 35 sm-den artyq kóterilmese, bıylǵy naýryzdyń 20-synda dál osy jerde sýdyń bıiktigi 50 sm-den asqan. Bul talaı jyldan beri sý tapshylyǵyn kórip kele jatqan jurttyń úmitin oıatty.

Yrǵyz ózeniniń ekinshi bastaýy – Áıteke bı aýdany jaǵynan keletin Qarabutaq, Baqsaıys, Úımola salalary. Bul taraptan sý keshirek keledi. О́ıtkeni arǵy jaǵyndaǵy Arqamen tutasatyn dalalyqta qar kesh erıtindikten, sý kesh jınalady. Qazir Baqsaıys, Qarabutaq salalary kóterilip keledi. Ádette jyl saıyn Yrǵyz ózeni 10-12 sáýirde tasıdy. Osy ózen Qyzyljar, Aqshı, Yrǵyz, Amankól, Qutıkól aýyldaryn aınalyp ótip aǵady da, Táýip aýyldyq okrýgindegi Quıylysta Torǵaımen qosylyp, birge aǵyp baryp Jaısańbaıdyń tusynda Qurdymǵa qulaıdy. О́zen sýy osy jerde joǵalady. Qurdym – jerústi men jerasty sýynyń qosylǵan jeri. Sý aınalymy solaı rettelgen.

Nura aýyldyq okrýgine Tor­ǵaı ózeniniń sýy keledi. Tor­ǵaı mamyrdyń basynda tasıdy. Byltyr Torǵaı jaqsy tasyp, Nura mańyndaǵy usaq kólderdi birshama toltyrdy. Birneshe jyldan beri Torǵaıdyń sýy Nuraǵa syzdyqtap qana jetetin. Byltyr birshama sý kelgen soń qurǵap, saz balshyǵy betine shyǵyp jatqan kólderge jan bitip, bul jaqta kópten beri estilmegen qus bazary jandana bastady. Biraq shilde týa kólder qaıta qurǵap ketti. Qazirde burynǵy kezdegideı mol sý joq deıdi aýyl jurty.

Byltyr Yrǵyz ózeniniń aıaǵyndaǵy Táýip, Jaısańbaı, Qu­tıkól aýyldaryna sý jetpeı qaldy. Jalpy 7-8 jyldan beri osy jaqqa múldem sý barmaı júr. Aýdan jurtshylyǵy osy kele jatqan mol sýdy ysyrap qylmaı, Yrǵyz ózeniniń aıaǵyndaǵy úsh aýylǵa jetkizsek degen oıda. Alaıda ózen boıynda saýatty jobalanǵan gıdrotehnıkalyq qondyrǵylardyń bolmaýynan sýdy ustap qalý osy kezge deıin múmkin bolmaı keledi. Dala ózen­deriniń boıyndaǵy burynǵy gıdrotehnıkalyq qurylystardy qalpyna keltirý, sý arnasyn sharýa qojalyqtarynyń malynyń tezegimen lastaýǵa jol bermeý jáne olar qoldan turǵyzǵan bógesinderdi buzý – búgingi kúnniń eń ózekti máselesi.

Sýdyń tabıǵı arnasyn buzýǵa bolmaıdy

Jaz týa salysymen Yrǵyzdyń Táýip, Jaısańbaı, Qutıkól aýy­lynyń turǵyndary malyn sýaratyn sý tappaı sandalady. Mol sý kelmegen soń shaǵyn kólder sorǵa aınalyp, shóp qýrap ketedi. Jurt ózenniń bastaýyndaǵy jeke sharýashylyqtar sýdy bógep alyp, aıaǵyna jibermeıdi deıdi. Shóp shabýǵa da, maldyń sýatyna da, baý-baqshaǵa da paıdalanylatyn ózen sýlarynyń jaz boıy adamǵa da, ań-qusqa da jetpeı jatýy elimizdegi kúrdeli máselege aınalyp barady. Sýat úshin janjal jıi týyndap jatady. Bul jaǵdaı elimizdiń iri ózenderin ǵana emes, dalalyqtaǵy shaǵyn ózender boıyn memlekettik tur­ǵydan retteýdi kún tártibine qo­ıyp otyr. 1955-1960 jyldary sha­byndyq jerdiń kólemin ulǵaıtyp, qysqy mal azyǵyn mol jınaý úshin Yrǵyz ózeniniń boıynda salynǵan bógetter qazir ábden tozdy, kóbin sý shaıyp ketti.

Birer kún buryn Nura aýyl­dyq okrýginiń bir turǵyny Tel­ǵa­ranyń sýy dalaǵa aqty, ózen bastaýynda mal óleksesi jatyr dep áleýmettik jelige saldy. Osy másele boıynsha Yrǵyz aýdanynyń basshylyǵy tómendegideı jaýap berdi: «Buryn bógettiń boıynda keıin tepken sýdyń bir bóligi Telǵara ózenine qaraı jiberiletin bolǵanymen, biraz jyl buryn onyń retteýshi shlıýzin sý buzyp ketti. Ony qalpyna keltirý maqsatynda Aq­shı aýylyndaǵy Aqshı bó­geti qaıta jaraqtandyrylyp, Jarqyn bógetine shlıýz salynady. Qazir memlekettik satyp alý rásimderi ótkizilip, bas merdiger anyqtaldy. Qurylys jumystary osy jyldyń jaz aılarynda bastalady. Alaıda bul jerde jaıylma sýlandyrý alqabynan artylǵan sýdyń bir bóligi ǵana Telǵara ózenine qaraı jiberiledi. О́ıtkeni Yrǵyz ózeni burynǵy tabıǵı arnasymen Amankól, Qu­tıkól, Quılys, Jaısańbaı eldi mekenderine jetýi kerek. Alaıda Telǵara ózeniniń boıyndaǵy keı­bir sharýa qojalyqtarynyń ıeleri sýsyz otyrǵan qanshama aýyldyń múddesin eskermeı, ózen arnasyn ózderine burǵyzý úshin «sý dalaǵa ysyrapsyz aǵyp, Nura aýylyna sý kelmegendikten, mal qyrylyp jatyr» degen negizsiz áńgime taratyp, áleýmettik jelini shýlatyp jatyr. Biz bir top adamnyń emes, aýdan turǵyndarynyń múddesi úshin sý tapshylyǵyn sheshý ma­ńyzdy dep sanaımyz».

Qyzyljar aýyldyq okrýginiń turǵyndary da Yrǵyz ózeniniń boıyndaǵy «Aıman ótkel» bógetin bógep berýdi suraıdy. «Jarqyn» bógetindegi shabyndyqqa jaıylyp, keıin tepken sýdy jiberetin retteýshi shlıýzdi qalpyna keltirý úshin áýeli «Aqshı» bógetin jón­deý kerek. Eger Jarqyndy bite­mese, búkil sý kólik jolyn qýalaı aǵyp Nura baǵytyna burylyp ke­tedi de, Amankól, Qutıkól, Jaı­sańbaıǵa sý barmaı qalady. Osy úsh aýylǵa sý segiz jyldan beri barmady dep joǵaryda kór­settik. Byltyr osy mezgilde tasy­ǵan sý sál de bolsa Qutıkólge ja­qyn­dady. Jaqynda Qutıkóldiń turǵyn­dary Telǵaranyń boıyn­daǵy sha­rýashylyqtar sýdy bite­meı bizge qaraı jibersin dep dabyl kóterdi. Mine, Yrǵyz aýdanynda osyndaı kúrdeli másele týyndap otyr.

«Jazda shlıýz qalpyna kelti­rilse, sý arnasy ózi retteledi. Kók­temde óte qatty kelgen sý­dyń shabyndyqtan artylǵany jylǵa­larmen aǵa otyryp Telǵaraǵa qosylady. Eger arna tolǵanda, shlıýzdi ashyp jiberse, bógetke jınalǵan sý arynymen Nuraǵa ketip qalady da, Amankól, Qutı­kól, Táýip, Jaısańbaı turǵyn­da­ry taǵy da sýsyz qalady, deı­di aýdan turǵyny Meıirhan Áttıev.

Tel Jamanmurynovtyń jobasy

Yrǵyz aýdany ortalyǵynan 18 shaqyrym jerdegi Aqshı sýlandyrý júıesiniń bas bógeti 1930 jyly respýblıkanyń josparlaý organynda maquldanǵan. Sol jyldary elimizdiń memlekettik josparlaý komıssııasyn bas­qarǵan Tel Jamanmurynov us­talyp ketkennen keıin ózi jo­balaǵan osy bóget qurylysy 14 jyldan soń turǵyzyldy. Bul týraly Yrǵyz aýdandyq mýzeıinde saqtalǵan Eraly Turabaevtyń «Tel Jamanmurynovty nege izdemeımiz?» degen dereginde by­laı dep jazylǵan: «Aqtóbe oblystyq muraǵatynan Tel Buq­panuly oblystyq atqarý ko­mıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp qyzmet etken tustaǵy qujattardy izdestirý nátıjesinde 1934 jyly halyq depýtattary Aqtóbe oblystyq keńesi atqarý komıtetiniń «Yrǵyz-Ja­lańash-Masaq-Qutıkól sýlandyrý jelisiniń qurylysy jáne Aqshı sýlandyrý júıesi qurylysynyń jobalyq áseri» atty is-qaǵazdardan qujattar kóshirmesin alýdyń sáti tústi». Tel Jamanmurynov – 1933-34 jyldary Memlekettik josparlaý komıssııasy tóralqasynyń múshesi, 1934-37 jyldary Aqtóbe oblystyq josparlaý komıs­sııasynyń tóraǵasy bolyp turǵan kezinde jartylaı shóleıtti Yrǵyz aýdanynda sýlandyrý júıesin jobalap, 1937 jyly «halyq jaýy» retinde ustalyp ketken soń aıaqsyz qalǵan. Degenmen 1951-57 jyldary osy jobamen uzyndyǵy 62 shaqyrym, 13 shlıýzi bar Aqshı bógeti salynǵan. Bozkemer, Jar­qyn, Aqdala alqaptaryndaǵy 13 myń gektar sýlandrylǵan al­qap­tan sha­rýashylyqtar jyl saıyn 120 myń sentnerden asa shu­raı­ly mal azyǵyn daıyndaǵan eken.

Yrǵyz murajaıynda Sahan Muhanbetov degen azamattyń esteligi de bar. Ol 1929-1931 jyl­dary Yrǵyz aýdandyq atqa­rý komıtetiniń hatshysy, 1934 jyly Aqtóbe oblystyq jospar­laý komıtetinde Tel Jaman­mu­rynovtyń qaramaǵynda ju­mys istegen. Ol: «1929 jyly men Yrǵyz aýdandyq atqarý komı­tetinde sekretar bolyp is­teıtin edim, sol jyly Tel aǵaı issaparmen Yrǵyzǵa keldi. Qa­telespesem, ol kezde Nar­kom­zemde edi. Sol joly ol Nar­kom­zemniń birneshe jer sýlandyratyn mamandaryn ala kelgen edi. Aýyldarǵa shyǵyp, qasyndaǵy mamandaryn jer-sýmen tanys­tyryp, aýdanǵa jaqyn jerden eki bóget salyp, shabyndyq jerdi sýlandyrý jobasyn jasatyp ketti. Onyń biri – Aqshı, ekinshisi Qutıkól bógeti edi», dep anyq jazylǵan. Endeshe, osy óte saýatty jobalanyp, keńestik melıorasııa mamandarynyń qolymen turǵyzylǵan tarıhı qurylystardy qaıta qalpyna keltirý ulylardyń isine degen qurmet bolsa kerek. Osy Aqshı, Jarqyn bógetteri – ashtyqtan álsiregen, sharýashylyǵy toz-toz bolǵan eldiń ózegin jalǵaý úshin salynǵan tarıhı qurylystar. Tehnıka joq kezde, adam qolymen turǵyzylǵan bógetterdi keıingi jyldary áldeneshe ret jóndeımiz dep búldirip aldy. Bul bógetterdi jóndeýge kezdeısoq kelgender talaı buzdy. Sonyń kesirinen jetpis jyldan asa sýdy rettep turǵan shlıýzder talqandalǵandyqtan, sý toqtamaı aıdalaǵa aǵyp ketip júr. Yrǵyz aýdanynyń turǵyndary osyndaı jaýapsyzdyq pen jany ashy­mastyqqa ábden ashýly. Amankól, Táýip, Qutıkól eldi me­ken­derine de sý barmaı jatýy­na osyndaı saýatsyz jobalaýshylar kináli.

Dala ózenderiniń sýyn únemdi paıdalaný kerek, túzdiń janýa­r­y da, úıdiń maly da ishetin bastaýlardy búldirýge jol berýge bolmaıdy. Daraqy jo­balaýshylardyń kesirinen sý barmaǵan soń ózen boıynyń tal-quraǵy men qamys, shóbi de sıredi. Jaz boıy dala kók shań, aınalany qum basyp bara jatyr, baıaǵy kólshikter sorǵa aınaldy. Aýdan halqynyń talaby da tabıǵatty búldirýge jol berýge bolmaıdy degen pikirmen úndesedi.

Aqtóbe oblysy