Memleket basshysynyń kóńil bólip otyrǵan azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý eldiń jalpy ekonomıkalyq saıasatynyń mańyzdy salasy ekenin eskersek, halyqtyń ómir súrý deńgeıi men olardyń ómir súrý sapasy sııaqty mańyzdy kórsetkishterge áser etetini belgili. Dúnıejúzilik azyq-túlik qaýipsizdigi komıtetiniń uıǵarymyna sáıkes, barlyq adamda belsendi jáne salamatty ómir saltyn engizýde birinshi kezekte taǵamdyq qajettiligi men dámdik talǵamdaryn qanaǵattandyrý kerek. Ol úshin qaýipsiz jáne qunarly taǵamdardyń jetkiliktiligi men oǵan ekonomıkalyq qoljetimdilik azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etilýge tıis dep esepteıdi.
Azyq-túlik qaýipsizdigi ekonomıkalyq júıeniń turaqty damýyn anyqtaı otyryp, óńirlerde onyń sapasy men ekologııalyq tazalyǵyn qamtýda Prezıdent kótergen másele óte oryndy. Búgingi kúni ishki naryqta 29 mańyzdy taýardyń ishindegi 19-y áleýmettik mańyzy joǵary sanalatyn ónim bolsa, sonyń arasynda 12 taýar (nan, makaron ónimderi, kartop, qyzanaq, kúrish, qoı eti, taýyq jumyrtqasy, bıdaı uny, qaraqumyq, tuz, kúnbaǵys maıy, sıyr eti) ishki naryqta 100%, azyq-túlik taýarlarynyń 11 túrin (sút, qııar, sábiz, qyryqqabat, pııaz, burysh, as qyzylshasy, jylqy eti, shoshqa eti, ashytylǵan sút ónimderi, sary maı) qamtamasyz etý 80%-dan asady. Jekelegen taýarlar boıynsha ishki tutynýdaǵy otandyq óndiris úlesi áli de tómen deńgeıde. Máselen, alma (75,6%), qus eti (67,9%), shujyq (61%), irimshik pen súzbe (53%), qant (50,9%) jáne balyq (74%) quraıdy. Atalǵan taýar túrlerine sáıkes, mınıstrlik óndiris kólemin ulǵaıtý jóninde júıeli jumys júrgizip keledi.
Irimshik pen súzbe óndirisin ulǵaıtýda ótken jyly elimiz boıynsha jalpy óndiristik qýatty jylyna 52,4 myń tonna sútti quraıtyn 10,6 myń bas iri qaraǵa arnalǵan 36 taýarly-sút fermasy qurylyp, jańartyldy. Atalǵan taýarly-sút fermacynyń 12-si ónerkásiptik baǵytta bolsa, 24-i otbasylyq fermaǵa tıesili. Sút óńdeýshi kásiporyndardy sapaly ári qoljetimdi shıkizatpen qamtamasyz etýde aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerdi qaıta óńdeý kásiporyndaryna tapsyratyn sút kólemin sýbsıdııalaý, sonymen qatar tereńdete óńdeýde shıkizatty satyp alý úshin qaıta óńdeý kásiporyndaryn sýbsıdııalaý júzege asyrylyp otyr.
Al qus etine ımporttyq táýeldilikti azaıtý úshin byltyr qýattylyǵy jylyna 121,7 myń tonna bolatyn et baǵytyndaǵy qus fabrıkasynyń qurylysy boıynsha 7 ınvestısııalyq joba iske qosylǵan. О́tken jyldyń 12 aıynda 293,2 myń tonna qus eti óndirilip, bul aldyńǵy jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 7,5%-ǵa artqan. Atalǵan joba qus fabrıkalaryn salýǵa jáne jańǵyrtýǵa jumsalǵan shyǵyndardyń 20 paıyzyn óteýdi kózdeıtin ınvestısııalyq sýbsıdııalardyń arqasynda júzege asqanyn aıta ketý kerek.
О́tken jyly otandyq qant óndirisin arttyrý aıasynda mınıstrlik qant ónerkásibin damytýdyń besjyldyq kezeńine arnalǵan keshendi josparyn ázirledi. Onda qant qyzylshasynyń egis alqabyn jyl saıyn orta eseppen 6,5 myń gektarǵa ulǵaıtyp, 38 myń gektarǵa jetkizý arqyly zaýyttardy shıkizatpen qamtamasyz etý kózdelgen. Sýarý jelilerin damytý, tehnologııalyq jabdyqtardy jańartý jáne óndiristik qýattardy arttyrý arqyly zaýyttar jańǵyrtylady. Otandyq zaýyttardyń básekege qabilettiligin qamtamasyz etý jáne qant ımporttaýshy elderdiń dempıngin boldyrmaý úshin qant ımportyna baqylaý baǵasy men ımporttyq baǵalardyń eń tómengi deńgeıin belgileý arqyly ishki naryqty qorǵaý sharasy qarastyrylǵan.
Bul rette taýarlyq-materıaldyq qundylyqtardy (tuqymdar, mıneraldy tyńaıtqyshtar, ósimdikterdi qorǵaý quraldary) satyp alýǵa, qant óndirý kásiporyndaryn qurýǵa jáne jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan memlekettik qoldaý sharalary, atalǵan keshendik jospardy júzege asyrý aldaǵy 5 jylda otandyq shıkizattan qant óndirý kólemin jyl saıyn 250 myń tonnaǵa deıin joǵarylatýǵa múmkindik beretindigi qarastyrylyp jatyr.
Sonymen qatar О́ńirlerdiń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan AО́K salasyndaǵy ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý jónindegi jol kartalary aıasynda ishki naryqty otandyq azyq-túlik taýarlarymen qamtamasyz etý maqsatynda taýarly-sút fermalaryn, qus fabrıkalaryn, et óńdeý keshenderin salý jáne jańǵyrtý sııaqty ınvestısııalyq jobalar iske asyrylyp jatyr. Qazirgi ýaqytta ınvestısııalyq jobalardy áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar arqyly basqa oblystarǵa qarjylandyrý boıynsha jetildirý maqsatynda Soltústik Qazaqstan oblysy tájirıbesine súıene otyryp, óńirlik mamandanýyn eskerip, AО́K-te jobalar pýlyn qalyptastyrý jóninde jergilikti atqarýshy organdarmen jumys júrgiziledi.
Osylaısha, mınıstrlik aýyl sharýashylyǵy shıkizaty men azyq-túlik ónimderin óndirý kólemin ulǵaıtý, olardyń ózindik qunyn tómendetý, básekege qabilettiligin arttyrý jóninde sharalar qabyldady. Mınıstrlik azyq-túlik ónimderi men ósimdik jáne janýarlardan alynatyn shıkizatqa qatysty veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq baqylaýdy júzege asyryp, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi óz kezeginde saýda jelilerinde satylyp jatqan ózge de ósimdik tektes jáne janýarlardan alynatyn óńdelgen ónimderdi baqylaıdy.
Mal sharýashylyǵy ónimderiniń tamaq qaýipsizdigin qamtamasyz etý sheńberinde AShM Veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti 2022 jyly 39 963 monıtorıngtik zertteý júrgizip, jalpy jyldyq jospardyń 100 paıyzyn (39 963), onyń ishinde lastaýshy zattardyń qaldyq mólsherine – 31 761, radıologııalyq – 1 512, mıkrobıologııalyq – 5 011, parazıtologııalyq – 142, ýly elementterge – 1 309 men dıoksınder boıynsha 228 synama júrgizildi.
Bul rette óńdeý kásiporyndarynyń joǵary júktemesin qamtamasyz etý, aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn qaıta óńdeý úlesin ulǵaıtý jáne otandyq ónimniń ishki jáne syrtqy naryqtaǵy básekege qabilettiligin arttyrý maqsatynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýdi memlekettik qoldaýdyń kelesi sharalary kózdelip otyr. Agroónerkásiptik keshenin damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan ulttyq jobasynda qaıta óńdeý kásiporyndarynyń aýyl sharýashylyǵy ónimin tereńdetip qaıta óńdeý ónimderin óndirý úshin satyp alýǵa jumsaǵan shyǵyndaryn, 25 paıyzǵa deıingi ınvestısııalyq salymdar kezinde AО́K sýbektisi shekken shyǵystardyń bir bóligin óteý boıynsha aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýdiń barlyq baǵytyna saı aınalym qarajatyna nesıeler jóninde paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaý mehanızmi engizilgen.
Maldy óńdeýge tapsyrý kezinde fermerler shyǵyndarynyń bir bóligi, fermerlerdi óńdeýge tapsyrylǵan aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń (qant qyzylshasy, maıly daqyldar, qaraqumyq) kólemi, ósimdik sharýashylyǵyndaǵy shıkizat bazasyn damytýǵa, gerbısıdterdi, janar-jaǵarmaılardy, tyńaıtqyshtardy satyp alýǵa, mal sharýashylyǵynda asyl tuqymdy jumystardy júrgizýge jáne mal sharýashylyǵy ónimderiniń ónimdiligi men sapasyn arttyrýdy damytýǵa arnalǵan shyǵyndar sýbsıdııalanady.
Sonymen qatar negizgi jáne aınalym qarajatyn tolyqtyrý maqsatynda «Qarapaıym zattar ekonomıkasynyń» baǵdarlamasy boıynsha jeńildiktegi nesıeler men Salyq kodeksiniń 411-babyna sáıkes QQS-ty 70 paıyzǵa deıin tómendetýge baılanysty keıbir ónim óndirýshilerge salyqtyq jeńildikter berilip otyr.
Sáýle JURYNOVA,
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi departament dırektorynyń orynbasary
