Qystaı qaltyraıtyn qala ekinshi Ekibastuzǵa aınalmaı ma?

1994-tiń kúzine taman sol kezdegi Jezqazǵan oblysynyń ákimi bolyp Qajymurat Naǵmanov esimdi myqty qazaq keldi. Ol kele salysymen jaǵ­daıdy túzeýdi shuǵyl qolǵa aldy. So­nyń nátıjesinde aınalasy birer aıdyń ishinde jylý berildi, sý keldi, jaryq jandy. Sodan keıin Qanysh qalasynda bul máselelerden eshqandaı problema bolǵan emes. Biraq...

Keıingi eki-úsh jyldyń bederinde qala halqy otyz jyl burynǵydaı qysty­gúni qatyp qalmasa da, qaltyrap shyǵatyndary týraly jıi-jıi sóz ete bastady. Buǵan ne sebep? О́ıtkeni qala ósti.

2011 jyly 3 qarashada «Qara­ǵan­dy oblysynyń Jezqazǵan, Sát­baev qalalary men Ulytaý aýdanyn áleýmettik-ekonomıkalyq damy­tý­dyń 2012-2017 jyldarǵa arnal­ǵan keshendi josparyn bekitý týraly» Úkimettiń №1283 qaýlysy qabyl­dandy. Bul qaýlyǵa Úkimettiń 2013 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy №1505 qaýlysy boıynsha birshama ózgeris engizildi. Qaýlyda ken qorynyń azaıýyna baılanysty qala irgesindegi Jezqazǵan, Vesovaıa, Krestovskıı, GRP kentteriniń turǵyndaryn Sát­baev qalasyna kóshirilip, kentter orna­lasqan óńirdegi ken kózderin ıgerý kózdeldi. Turǵyn úılerdi salýǵa, kóshi­rýge qajetti shyǵyndar memleket qar­jysy esebinen júrgiziletin boldy. Osy baǵdarlamanyń nátıjesinde, Sát­baev qalasynda jańadan «Nurly meken» jáne «Baıqonys» shaǵyn aýdan­dary boı kóterdi. Qala halqy kó­beı­di, ajary ashyla tústi. Bári jaq­sy-aý... Degenmen bul qalaǵa qalypty jylý berýge salqynyn tıgize bastady.

Qazirgi kezde qalada ortalyqtan­dyrylǵan jylý jelisine qosylǵan 610 kópqabatty, 2 500-den asa jer úı, sondaı-aq 29 bilim berý, 10 densaýlyq saqtaý, 8 mádenıet pen sport nysany, 4 bıýdjettik mekeme jáne t.b. bar. «Sátbaev jylýmen jáne sýmen jabdyqtaý kásiporny» JShS-niń dıametri 50-den 1 020 mm-ge deıingi ınjenerlik jelileriniń jalpy uzyn­dyǵy 766,7 shaqyrymdy quraıdy. Naqty aıtqanda, jylý jelileri – 223,6 shaqyrym, sý qubyry jelileri – 334,5 shaqyrym, káriz jelileri 208,6 shaqyrymdy quraıdy.

Qalanyń jylý ortalyǵy «Ka­zakhmys Distribution» JShS-ne qaraıdy. Qaladaǵy №1 jylý orta­lyǵynyń qýaty jańa jaǵdaıǵa jaramsyz bolatyny belgili edi. Sondyqtan da 2013 jyly aýyzeki tilde IýZK atanyp ketken №2 jylý ortalyǵynan №1 jylý ortalyǵyna sheıin jylý jelisin tartý týraly joba qarastyryldy. Bul joba memlekettik saraptamadan ótip, bekitildi. Biraq qarjylandyrý kózi anyqtalmaı, joba sol kúıinde qalyp qoıdy. Mine, oǵan da attaı on jyl óte shyǵypty. Osydan on jyl burynǵy joba búginge jaramdy ma? Osyndaı suraq týyndaıtyny da durys. Degenmen Sátbaev qalasynyń ákimi Shapaǵat Áýbákir qaladaǵy jylý máselesin sheshýdiń eń tıimdi joly sol jobany qaıta qarap, iske qosý dep biledi. Jýyrdaǵy qala halqyna esep bergen kezinde ákim osy ustanymyn taǵy da qaıtalady. Biraq bul jobanyń da ózindik kiltıpandary joq emes. Birinshiden, jylý jetkizetin qosymsha jeli tartý kerek. Al sol jeli júrip ótetin óńir orysshalaǵanda «zona ob­rý­she­nıe», ıaǵnı apatty aımaqty basyp ótedi. Beti aýlaq deısiń ǵoı, biraq qaýip­ti aımaq ekenin bile tura qyrýar qar­­jy jumsap, qosymsha jeli tartý jáne oǵan senýdiń ózi aqylǵa syıymsyzdaý.

Qaladaǵy jylý máselesi tek qala basshylyǵyn ǵana tolǵandyryp júr­gen joq. Qalalyq Aqsaqaldar al­qa­synyń tóraǵasy О́.Ahmetov «Qa­zaq­mys» korporasııasynyń sol tus­taǵy basqarma tóraǵasy E.Ogaıǵa 2022 jylǵy 31 naýryzda arnaıy hat joldady. Munda ol korporasııanyń shıkizat bazasyn nyǵaıtý maqsatynda kóshirilgen poselkelerdiń esebinen Sát­baev qalasynda eki birdeı sha­ǵyn aýdan qosylǵanyn, biraq sonyń kesirinen 56,84Gkal/saǵ jylý tap­shylyǵy paıda bolǵanyna alańdaý­shylyq bildir­gen. Naq osy másele Ulytaý oblysy ákiminiń 2022 jylǵy jeltoqsan aıyndaǵy Sátbaev qalasy halqymen kezdesýinde de kóterildi. Sátbaev qa­la­­lyq Qoǵamdyq keńesi de atalǵan máseleden eshqashan syrt qalyp kórgen emes. Qoǵamdyq keńes tóraǵasy M.Má­dıeva 2023 jylǵy 24 qańtarda «Ka­zakhmys Distribution» JShS bas dırektory N.Saǵyndyqtyń atyna kezekti ret hat joldaǵan. N.Saǵyndyqtyń 2023 jylǵy 30 qańtardaǵy jaýaphatynda Sátbaev qalasyndaǵy jylý máselesin sheshý úshin úsh túrli joba qarastyrylyp jatqany jetkizilgen. Bular, birinshiden, №2 jylý ortaly­ǵynan №1 jylý ortalyǵyna jeli tartý. Ekinshiden, №2 jylý ortalyǵyna jańadan 5-qazandyq ornatý. Úshin­shiden, qýattylyǵy 100Mvt bolatyn bý-gaz qondyrǵysyn ornatý.

Ulytaý oblysynyń energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyq basqarmasynyń basshysy Almas Jandarbekov ekinshi jobany júzege asyrýdy oblystyń «Qazaqmys» korporasııasynan talap etip jatqanyn aıtady. Al kor­porasııanyń basqarma tóraǵasy N.Nurıev osy joldar avtorynyń sura­ǵyna 5-qazandyqty ornatý múm­kin emestigin ashyq aıtty. Sol sııaq­ty qýattylyǵy 100Mvt bolatyn bý-gaz qondyrǵysyn ornatý da áli ıi qanbaǵan shıki joba kórinedi. О́ıtkeni A.Jandarbekov myrza bul jobany Sátbaev qalasynda júzege asyrý múmkin emes dep sanasa, N.Nurıev «Múmkin Jezqazǵanda, álde Sátbaevta ornatamyz ba, biz áli naqty sheshimge kelgen joqpyz», deıdi. Taǵy bir túsi­niksizdeý tusy, el Úkimetiniń 2022 jylǵy 4 qarashada qabyldaǵan «Ulytaý oblysynyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekono­mıkalyq damýy týraly Keshen­di jos­parynyń 48-pýnktinde oryn­­dalý merzimi 2024 jyl dep kórse­­til­gen «Sátbaev qalasynda qosym­sha 5-qazandyqty ornatyp, №1 jy­lý stansasyn jańǵyrtý», al 50-pýnk­tinde jaýapty oryndaýshylary Ulytaý oblysynyń ákimdigi jáne kelisim boıynsha «Qazaqmys» korporasııasy JShS ekeni naqty kórse­til­gen jáne jobany oryndaýǵa kirisý úshin 2023 jyly 10 300 mln teńge qarajat bólý qarastyrylǵan «Jalpy qýattylyǵy 100 MVt bý-gaz­dy qondyrǵy salý» kózdelgen. Ke­shen­di josparǵa engizil­genmen bul jobalardyń oryndalýy áli de naqty­lanbaǵan sekildi. Túsiniksizdeý dep otyrǵanymyz da sondyqtan. Munyń jaýabyn oblystan árirek jaqtan estimesek...

Bir nárse anyq, Qanysh Sátbaev esimin ıelengen qalanyń jylý máse­lesi shuǵyl sheshýdi qajet etedi. Qa­zir belgili bolǵanyndaı, qalanyń bir bóligin gazdandyrý maqsatynda ma­gıstraldyq jeli tartý úshin qarajat qaras­tyrylyp, tender jarııalanǵany jaqsy-aq. Biraq bul – máseleni jýyq arada sheshe qoıatyn joba emes. Muny moıyndaǵan abzal.

Mindetti túrde apat oryn alǵan kezde ǵana attandamaý kerek, ár máse­leniń aldyn alýǵa úırengen jón. Osy taqyrypta pikir almasyp kórgende qolynda bıligi bar, iske áser ete alatyn tulǵalardyń qaısysy bolsa da qandaı joba bolsyn, búgin-erteń iske asa qoımaıdy degendi eske salýmen boldy. Bulaı ózin-ózi de, óz­ge­lerdi de aldarqatýǵa bolmaıdy. Jaıba­sarlyqqa jandary úıir jandar ǵana osyndaı sózdi ózderine tireý kóretin bolsa kerek. Áıtpese... Jez­qazǵan degenińiz keshegi soǵys ýaqy­tynda bas-aıaǵy 38 kúnniń ishinde bir zaýytty paı­dalanýǵa bergen óńir emes pe? Al biz aınaldyrǵan bir qosymsha qa­zandyq ornatýdy, orysshalap aıt­qanda, «fızıcheskıı nevozmojno» deımiz.

Sátbaev qalasynda jylý tapshy­lyǵy qaıdan qalaı týyndady? Jer­diń astyndaǵy kendi alý úshin ústindegi eldi kóshirgende olar qaıda ketti? Kendi alýdy oılaǵanda eldi tońdyrmaýdy oılaýǵa bolmaı ma? Mine, oblystyń, «Qazaqmystyń» basshylyǵy osy suraq­tardyń jaýabyn izdep kórse ǵoı...

Árıne, ótken qys elimizdiń ár-ár jerindegi jylý berý ortalyqtarynyń qalt-qult etip jumys istep turǵanyn kórsetti. Qanysh qalasynyń halqy da «shyqpa, janym, shyqpalap» otyrdy. Kún raıy da qarasqan shyǵar, betińdi shym etkizgen, qulaǵyńdy tistep alatyn aıaz bolǵan joq. Sol arqyly qala qystan áýpirimdep shyqty.

Birdi aıtyp birge ketkendeı bol­saq ta, aıtaıyq. О́ıtkeni jaqsy táji­rıbeni taratyp, kúndelikti jumysta paıdalanǵannyń esh artyǵy bolmaıdy. Sátbaev qalasyn 1999-2008 jyldary Qanat Balmaǵambetov degen azamat basqardy. Marqum jumysqa shyn berilgen ákim edi. Sáýirdiń 15-i kúni jylý berý maýsymy aıaqtalsa, ol kisi 16 sáýirden bastap aldaǵy jylý berý maýsymyna daıyndyq barysy týraly shtab quryp, apta saıyn ne isteldi, ne istelmedi, ne isteý kerek degen úsh suraqtyń tóńireginde jıyn ótkizetin. Sonyń arqasynda qala jylý berý maýsymyna esh alańsyz kirisetin edi. Osy tájirıbeni árbir qala, kentterde qoldansa artyǵy bolmas.

Árıne, bıyl jylý ortalyq­tary­nyń qysqy maýsymǵa daıyndyǵy qatań baqylaýǵa alynýǵa tıis. Byltyr syr bergen óńirler ǵana emes, barsha qazandyq, jylý ortalyqtary keshendi súzgiden ótetin bolsa kerek. Sátbaev qalasyndaǵy jylý ortalyǵynyń jaı-kúıine de memleket tarapynan nazar aýdarmasa bolmaıdy-aý...

– Biz qys túse bárimiz moldaǵa aınalatyn boldyq. Alladan qysty jyly ete gór, qazandyqta jarylys jasaýǵa jol bere kórme dep kúnimen, túnimen jalbarynyp shyǵatyn kúıge tústik. Qaladaǵy jylý máselesin shesh­peseńizder, bizdiń ekinshi Ekibas­tuzǵa aınalýymyz bir-aq sátte. Aza­mat­tar, oılanyńyzdar! – degen edi alqaly jıynda qalanyń qurmetti azamaty, ken ardageri Abýlaıs Molaqov.

Ol aıtsa kóptiń sózin aıtty. О́ıt­keni Sátbaev qalasy halqynyń arasynda qalamyz «Ekinshi Ekibastuzǵa» aınalmaı ma degen kúdik árkimniń kóńilinde júr. Sol kúdik aqıqatqa aınalyp ketpesin!

Abdolla DASTANOV,

jýrnalıst

Ulytaý oblysy,

Sátbaev qalasy