Uly Muhańnyń – Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń, uly ustazdyń ózinen kezinde bes degen baǵa alǵan Zekeńniń – Zeınolla ustazymyzdyń bizge eń alǵash óz dárisin bastaǵanda aıtqan osynaý otty sózin júrek uıasyna qondyryp, kóńil tarazysynda bezbendep, qyzmettik kezeńderinde úlgi etip ustanǵan Tursynbek dos áýelden ustazdyqqa beıim azamat bolatyn. Alǵashqy tanystyqtan beri araǵa túsken elý úsh jyldan bermen qaraı biz, kýrstastary, onyń ulaǵatty ustaz bolatynyna shák keltirgen emespiz. Júrisiniń ózi kózi tanadaı, órkeshi baladaı býyrshynnyń kúz kelgendegi kórkem júrisindeı bolyp, sabyrmen sanap basyp, ejelden jaqsymen qanattasyp, sanamen sabaqtasyp, aýyldan endi kelip, aýzymen aınalany tyńdaǵan balań da ańqaýlaý bizderge ol aldymyzdaǵy aǵa sııaqty, ókshesi taımas taǵa sekildi bolyp kóringen-di.
Osy maqalany jazý ústinde Zekeńdi – Zeınolla Qabdolovtyń ustazdyq týraly sózin eske alǵandyqtan da bolar, onyń aqyn Syrbaı Máýlenov týraly jazǵan bir maqalasynyń bastalýy jadyma jalǵasa ketti. Onda men «Lenınshil jas» gazetiniń ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshisi bolatynmyn. Syrbaı aqynnyń mereıtoıyna baılanysty ol týraly maqala jazýdy Zeınolla aǵadan ótingen bolatynbyz. Zekeń telefon shalyp, maqalanyń daıyn ekendigin, úıden kelip alyp ketý kerektigin aıtty. Aıtylǵan ýaqytta ustazdyń úıine baryp, marjandaı tizilgen qoltańbasy zergerden jańa shyqqan órnekteı bolǵan maqalany alyp, avtobýsqa otyrdym da, jol ústinde ashyp oqı bastadym. «Qudaı-aý, orystyń ádebıet synshysy Antonovtyń aqyn Fet týraly jazǵan maqalasyndaǵy «Osy bir denesi eńgezerdeı, orystyń ormanynan shyǵa kelgen aıýdaı deneli aqynnyń qaı jerinen náp-názik lırıka shyǵady dep tańǵalýmen otyramyn» degen sózi Syrbaı Máýlenovti kórgende esime túsedi de turady» dep tógiltken eken Zekeń. Zekeń aıtqandaı, bárimizge qaraǵanda deneli, júris-turysy palýannan dámeli Tursynbektiń jaılaýdan soqqan samaldaı, ajary nurly jamaldaı ázil-qaljyńy qaı jerinen shyǵa beredi dep tańdanatynym da bar. Qaljyńy kezindegi qyz-qyrqynǵa, qazirgi qurdas kelinshekterge maıdaı jaǵatyn bolǵasyn dýly orta dúrkirep sala beredi. Bul jigit janynyń keńdigi, sóz baılyǵynyń moldyǵy, sóz mergenniń ondyǵy. Qaı ortada da Tursynbektiń daýysy basym shyǵyp jatady. Tolǵap sóıleıdi, ulttyq dástúrdi qorǵap sóıleıdi.
Sóıtsek, boıy bulǵań, sózi nurdan bul botatirsek bozbala bárimizden kishi bolyp shyqty. Sóziniń tujyrymy maqal, tiliniń tamyry mátel, tiregi támsil, shyndyǵy shamshyl Tursynbek alǵashqy sátten bastap-aq dýly orta, dýmanshyl topta «qoı asyǵy demeńiz, qolǵa jaqsa saqa ǵoı» degendeı, tóbe bıdeı bolyp tórge oza bastady. Ustazdarymyz da uǵymtal stýdentti unata bastady. Ásirese bárimiz jaqsy kóretin jarqyn minez ustazymyz Rekeń – akademık Rymǵalı Nurǵalı úıirilip ústinen túsip, áýeli mándes, júre kele dámdes, sátti saparda jerles, oı sýyrǵanda eldes bolyp shyǵa keldi. Osylaısha, uzaq jyldardyń ustazdyq ulaǵaty boıynsha ózi de professor degen parasatty ataqty qanjyǵasyna baılady. Aýdıtorııany aýzyna qaratqan dúregeı dárisker atandy.
Osy jerde aıta ketpesek sózdiń atasy ólgendeı bolar, Rekeń – Rymǵalı aǵa bizdiń kýrsty etene jaqsy kórip, elgezek peıil tanytyp, jataqhanaǵa jıi kelip, bizben birge stýdenttik qara shaıdy terlep iship, terisi keńeıgen tusta syry men muńyn da jaıyp salatyn jaıǵa jetti. Abaqty basyp jatqan aqtańdaqtardy arshý baǵytyndaǵy azamattyq ustanymyn jan-jaqty jaıyp salmasa da, retti jerinde tam-tumdap jetkizip, tipti keıde ashyla sóılep, Alashordanyń tar jol, taıǵaq keshýin, qapyda ketken azattyqtyń ańsaryn jas júrekterge jetkizip baqty. Ádebı qaýymnyń aýzynda: «Sheraǵanyń shekpeninen shyqtyq» degen tirkes bar ǵoı, biz de, KazGÝ-dyń fılologııa fakýltetinen, jalyny jigerge aınalyp, jalaýy jelpinip turǵan akadamık Rymǵalı aǵanyń júreginen shyqtyq desek, artyq aıtqandyq bolmas.
Birge bitirgen kýrstas dostardyń ishinen ádebıet pen sóz ónerine qosylǵan jańa tolqynnyń, qara shaı ishkenderdiń qatarynda bolǵan kýrstastar: Qunypııa Alpysbaev, Anarbaı Buldybaev, Baltabaı Ábdiǵazıev, Seıfeddın Sútjanov, Tursynbek Baımoldaev fılologııa, pedagogıka ǵylymdarynyń doktorlary, professorlar atansa, Dámegúl Baıjigitova, Qońyr Muqataeva, Altyn Bahreddınova, Sulýshash Bekmyrzaeva, Lázzat Erejepova, Zábıra Qyzbaeva, Sándibek Ǵubaıdýllın fılologııa ǵylymdarynyń kandıdattary boldy, Jaqsylyq Aıjanov, Janar Ábdisheva, Raýken Qasymova, Baqyt Nazykeeva, Zeınolla Ákimjanov, Murat Tólendıev, Shárbaný Ábdirahmanova, Áben Jumashev, Bısen Marabaev, Abaıbek Qoqymbaev, Kemelbek Qumǵanbaev, Sultan Shomaev, Tóleý Dosmaǵambetova jáne osy joldardyń avtorynyń sóz ónerinde esimderi atalyp, poezııa, proza, jýrnalıstıka janrlarynda qalam terbedi, baspalarda redaktor boldy, elge tanymal ujymdarda aýdarma ónerin damytty, óz oqyrmandary men tyńdarmandaryn, kórermenderin tapty. Al jas urpaqty tárbıeleýdegi, ustazdyq, uıymdastyrýshylyq, ádiskerlik, dáriskerlik eńbekterimen elge tanylǵan kýrstas dostardyń esimderin atasam: Serik Sultanǵalıev, Ábdiǵalı Bekishev, Sholpan Esjanova, Gúlshara Álkenova, Saǵadat Ońǵarova, Aqbópe Ábjapparova, Maıra Tólebaeva, Gúlnár Ǵalıeva, Sárýar Mahmetova, Baǵdat Nurekeeva, Jáýdirkóz Álimbetova, Jadyra Esqalıeva samsap qatarǵa turyp, qanattasyp kele jatyr. О́mirden ótip ketken qyz-jigitterdiń áz esimderi eske túsedi. Shúkir, alǵyr, aldyńǵy qatardaǵy kýrs bolǵan ekenbiz. Bul derekter bir kýrsqa azdyq etpes. Eń bastysy, yntymaqshyl, yntazar dostyǵymyz sol kúıinde.
Tursynbektiń jol bastar kósemdigi men sóz bastar sheshendigi ustazdyq qyzmetke kirisken alǵashqy jyldardyń ózinde ony alǵa shyǵardy. Jıyrma tórt jasynda mektep dırektory bolyp taǵaıyndalyp, ujym basqardy, mektebi sol kezdegi jarys jeńimpazynyń Qyzyl týyn jelbiretip tórine ildi. Ýnıversıtette alǵan baıypty bilimi men baıandy kóshbasshylyq minezi ustazdyq dastannyń alǵashqy taraýlaryn sátimen jazyp, ony birte-birte bıik beleske jetelep alyp kele jatty.
Azamattyq paryz degen sózdiń de ómirdegi mán-mańyzyn Tursynbek óziniń jeke basymen kórsetti. Áskerden kelip, oqaly pogondary ortaǵa bedel bolǵan saqa soldat, kýrstastarymyzdyń aldynda tamaǵyn kenep sóz bastap, qabaǵyn kerip oı tastap, jańa qyryn jarqyratty. 1982 jyly keńes áskeriniń uzyn shınelin kıip, jambasyna tapansha baılap, sart-surt aıaq basyp, kúrekteı qolyn ofıserlik fýrashkasynyń kúnqaǵaryna qalt qadap, eki jyl erkindiktiń aýylynan alystady. «Ústimde sur shınelim, aqsańdaı basyp kelemin» dep Qasym aqyn jyrlaǵandaı, eki jyldan soń Tursynbek aqsańdaı basýdyń ornyna, jasqanbaı basyp, Almaty oblysynyń Ile aýdanyndaǵy orys tilindegi orta mektepke dırektor bolyp shyǵa keldi. Erekshe aıtar jaıt, Tursekeń osy orys mektebin kóp uzatpaı taza qazaq mektebine aınaldyrdy. Bul ońaı sharýa emes edi, osy joldaǵy júıkege salmaq salǵan san alýan kúreste ol palýan minez kórsetip, jalǵandyqtyń jambasyn jerge tıgizdi. Osy másele qoǵamda áli kúnge yrı-dyrı bolyp jatqany belgili, al Tursekeń muny sol kezdiń ózinde-aq júzege asyrdy. Azamattyq is-qımyl degen osy bolar. Álıhan Bókeıhannyń «ultqa qyzmet etý bilimnen emes, minezden» deýinde aıdaı aqıqat bar. Muny da Tursynbek Baımoldaev minezimen dáleldedi. Osy minezben, egemen jyldardaǵy eleýli eńbegimen ol táýelsizdik tarıhyndaǵy ulttyq bilim shejiresiniń ózindik betterine laıyqty qoltańbasyn qaldyrdy.
Ustazdyq ǵylymnyń irgetasyn osylaısha qapysyz qalaǵan Tursynbek Moldahanuly osynaý jemisti jyldarda qandaı ǵylymı-ádistemelik eńbekter jazdy? Ony da sarań sandar mysalynda aıtsaq: 1998 jyly «Búgingi ýaqyttaǵy mektepti basqarýdyń menedjmenttik negizderi» týraly ǵylym kandıdaty dárejesin, 2009 jyly «Jalpy bilim beretin mektepti basqarýdyń ǵylymı-ádistemelik negizderi» degen taqyrypta ǵylym doktory ataǵyn sátti qorǵap shyqty. 2006 jyly Bilim berý salasynyń úzdigi atanyp, 2008 jyly ǵylymı-ádistemelik saladaǵy eńbekteri úshin «Altynsarınniń altyn tósbelgisin» keýdesine qadady. Sonda Ybyraıdyń tól shákirti demeske bola ma? Árıne bolady. Ustazdyq dastanyn uly Ybyraıdan óristetken órenniń ónegesi endi kópke úlgi, júzdegen shákirtine tálim-tárbıe. Osy salanyń máseleleri týraly jazǵan 150-den astam ǵylymı maqalasyn jiliktep, taldaýdyń shaǵyn maqalada múmkindik joq, alaıda osynyń ózi onyń tula boıy tunǵan ustazdyq ilim, ulaǵatty taǵylym ekeni daýsyz.
Tursynbek Moldahanuly 1992 jyldan 2007 jylǵa deıin Almaty oblystyq muǵalimder bilimin jetildirý, 2007-2009 jyldary respýblıkalyq osy mekemeniń dırektory bolǵandyǵyn aıtsaq, onyń tapjylmas maıdany – ustazdyq, alǵy shebi – bilim berý salasy, jeńisi – qurmet pen abyroıǵa ıe bolǵan jyldar ekeni shyǵa keledi. 2009 jyldan Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtettiń professory, kafedra meńgerýshisi degen ataǵy jáne bar.
«Ustazdyq etken jalyqpas, úıretýden balaǵa» (Abaı). Tursynbek te ustazdyq etýden jalyqqan joq. Abyz Abaıdyń ǵaqlııa tapsyrmasyn oryndaýmen keledi. Qazaq balasyna ulttyq ustazdyq kóptik etpeıdi, ómirden tapqan baıypty bilimińdi ortaǵa sala ber, olja – ultyńdiki. Ultqa qyzmet jasaýdan artyq qandaı mártebeli mindet bar, Turseke!
О́tegen ORALBAIULY,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
