Kórikti jerlerimiz kóp, biraq kelýshiler az. Nege?

Bizge oqıǵaly týrızmdi damytý kerek. Iаǵnı álemdik sharalar uıymdastyrýǵa umtylý. Mysaly, BAÁ qazir osy tetikti paıdalanyp, týrısterdi tartyp jatyr. Black pink, Trevıs Skot sııaqty álemge tanymal juldyzdardyń konsertterin uıymdastyryp, UFC sııaqty sport dodalaryn elderinde uıymdastyryp jatqanyn bilemiz. Osy sharalarǵa alys-jaqyn shetelden týrıster aǵylyp jatqanyn baıqaýǵa bolady. Baýyrlas Ázerbaıjan memleketi bıyl Bakýde Formýla-1 jarysyn ótkizbekshi, oǵan bizdiń týroperatorlar otandastarymyzǵa arnaıy Qazaqstannan týr uıymdastyryp jatyr. Mine, týrızm osylaı damıdy. Mysaly, byltyr Almatydaǵy Dımashtyń konsertine 60-tan asa elden týrıst keldi

Týrıstik qyzmet mádenıeti usaq dúnıelerdi retke keltirýden bastalady

– Týrızm taqyrybyna tereńirek boılasaq, salanyń bir emes, birneshe tarmaǵy bar ekenin túsinemiz. Túsingen soń, týrızmniń ár baǵytyna kóz súzbeı, shuqyry bolsa da ózimizge tanys joldy tańdasaq, keıin tıimdiligin kóremiz be degen oı týady. Dál qazirgi ýaqytta elimizdegi týrızm salasynyń damý qarqynyn qalaı baǵamdaısyzdar?

Dınara BOLAT,

jıhankez-bloger;

– Saıahatqa shyǵyp, shetel aralap júrgenime de 10 jylǵa jýyqtap qalypty. Osy ýaqyt aralaǵynda azdy-kópti 40-tan asa memlekette boldym. Árıne, Qazaqstannyń týrızmin shetel týrızmimen salystyrýǵa múlde kelmeıdi. Bizde bul sala endi-endi damyp kele jatyr dep aıtýǵa bolady. Men belgili bir elge saıahatqa shyqqanda, eń aldymen, sol eldiń nemese qalanyń eski bóligine barýǵa tyrysamyn. Sebebi birinshi kezekte jergilikti turǵyndardyń turmys tirshiligin baqylap, burynǵy zamanda qalaı ómir súrgenin bilgim keledi. Keıinnen qalanyń tarıhı oryndaryn aralaımyn. Al eger tabıǵatta saıahattaý bolsa, onda teńiz, muhıt jaǵalaýyna barýǵa tyrysamyn.

Al endi ózim saıahattaǵan shet memle­ketterdiń týrızmin ózimizdiń ólkelermen salystyratyn bolsam, bizdiń eldegi negizgi baılyq bul tabıǵat ekeni sózsiz. О́ıtkeni elde kórshi О́zbekstan, Irandaǵydaı nemese odan ózge de elderdegideı tarıhı ǵımarattar óte az jáne onyń kórnekiligi, saqtalýy óte nashar jaǵdaıda. Sondyqtan bizge tek tabıǵat aıasyndaǵy saıahatqa, ekologııalyq týrızmge basa nazar aýdarý kerek sııaqty. Áıtpese, biz jańaǵy aıtqan memleketter sııaqty tarıhı oryndarymyzben týrısterdi elimizge tarta almaımyz. Týrızmdi damytýdaǵy barlyq fokýsty tabıǵaty ásem jerlerge, ıaǵnı Almaty, Aqmola, Mańǵystaý, Shyǵys Qazaqstan syndy aımaqtarǵa aýdarý kerek. Ázirshe elimizdegi tek osy aımaqtar ǵana kórkem tabıǵatymen sheteldik týrısterdi tarta alady dep oılaımyn.

Máselen, Shyǵys Qazaqstan obly­syn­­daǵy Qatonqaraǵaıdyń tabıǵatyn alyp qaraıyqshy. Kórse kóz toımaıdy, sulýlyǵyn sózben jetkize almaısyń. О́kinishke qaraı, ol jaqta ınfraqurylymnyń sapasy syn kótermeıdi. Saıahatshylar toqtaıtyn qonaqúıler joqtyń qasy desek te bolady. О́ıtkeni qonaqúı tabý úshin óte uzaq joldy eńserýge týra keledi. Oǵan jol boıyndaǵy dárethanalardy, taǵy da basqa máselelerdi qosyńyz.

Al Mańǵystaý, Almaty oblystarynda jol, qonaqúı máselesi sheshilgen. Sonymen qatar jergilikti turǵyndar shaǵyn kásip ashyp, ózderi týrbaǵyttardy uıymdastyrýdy áýelden qolǵa alǵan. Dese de bul jaqta da orta joldaǵy nemese demalys aımaǵyndaǵy qarapaıym dárethanalar joq. Al saıahatshynyń eń birinshi qajettiligin qanaǵattandyra almaı turyp, Qazaqstandaǵy saıahat týraly aıtý qıynyraq. Sondyqtan elde týrızmdi damytamyz, sheteldikterdi kóptep shaqyramyz desek, eń birinshi osyndaı usaq dúnıelerdi retke keltirýden bastaý kerek dep oılaımyn.

Almas MARATULY,

«Limon.kz» týrıstik kompanııasynyń jetekshisi:

– Jalpy, týrızm salasy elimizde endi-endi damyp kele jatyr ǵoı. Sondyqtan bul salanyń kemshilikteri jetkilikti. Alaıda 4-5 jyl buryn bizde týrızm degen túsinik tek shetelge shyǵýmen ǵana baılanysty bolǵanyn aıtý kerek. Qazirgi tańda týrkompanııa, týroperator degen túsinik Almaty, Astana, Aqtaý, Shymkent, О́skemende ǵana bar. Ishki týrıstik baǵyttarǵa toptyq týrlar negizinen osy qalalar arqyly júzege asady.

Jasyratyny joq, bizde jergilikti atqarý organdary týrızm salasyn ma­ńyz­dy salalardyń biri dep emes, sońǵy sort­ta­ǵy másele dep nemquraıly qaraıdy. Negizinen týrızm tek ulttyq parkter nemese ózen-kólderdiń jaǵasyndaǵy saıajaılar emes, týrızm bul – taksı, avtobýs, poıyz, vokzal, áýejaı, kafe, meıramhana, qonaqúı, kásibı daıashylar men aspazdar. Bul jerde usaq nárse degen bolmaıdy. Bári bir-birine baılanysty.

Máselen, Almatyda mádenıettiń negizgi kórsetkishi retinde sanalatyn qarapaıym kóshedegi dárethana joq. Bar, biraq jabyq. Byltyr memlekettiń pálenbaı mıllıon aqshasyna salynǵan kóshe boıyndaǵy dárethanalardyń esigi sol kúıi ashylmady. Qazir tipti shirip, qalanyń sánin ketirip tur. Munyń ózi eldegi týrızm salasynyń damýyna belgili bir dárejede kedergi keltiredi.

Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Qa­to­nqaraǵaı, Marqakól, Buqtyrma, Ertis jaǵalaýy – qarasań kóziń toımaıtyn ádemi jerler. Alaıda ol jerge jetýdiń ózi qııamet-qaıym. Sáıkesinshe, týrdyń baǵasy da soǵan saı qymbat bolady. Sebebi týroperator jasaqtaıtyn týrdyń 60% quny kólikke ketedi. Shyǵystyń keremet jerlerine tek jol talǵamaıtyn kóliktermen ǵana bara alamyz.

Qazaqstannyń týrızmin Túrkııa, BAÁ, Mysyr, Taıland sekildi eldermen salystyrýǵa kelmeıdi. Sebebi bizde jazǵy týrıstik maýsym óte qysqa. Alakólde shomylý maýsymy bar-joǵy bir jarym, eki aı ǵana. Sol eki aıdyń ishinde demalys ornynyń ıesi, týropera­tor, týragent, tasymaldaý kompanııasy­ barynsha paıda taýyp qalýǵa tyrysady. Sondyqtan da baǵa qymbattaıdy. Mysaly, jazǵy shomylý maýsymynda adamdar Alakól, Kaspıı, Balqash pen Býrabaıǵa aǵylady. Suranys artqannan keıin demalys ornynyń ıesi baǵany kóteredi. Sebebi onyń demalys orny 9 aı bos turdy. Sondaı-aq demalys ornynyń basshylyǵy klıentterge sapaly qyzmet kórsetýge tyryspaıdy. О́ıtkeni báribir adam keledi. Basqa baratyn oryn joq. Úlken qylyp baza salý taǵy tıimsiz, týrıstik maýsym qysqa, salǵan qarajatty aqtaý tym uzaqqa túsedi. Tipti tósek japqyshtaryn aýystyrmaıdy, ydystaryn da jańalamaıdy. Odan qala berdi jumysshy retinde mektep oqýshylaryn arzan jumys kúshi retinde paıdalanady. Al olar kásibı maman bolmaǵandyqtan, týrıstermen jyly qarym-qatynas qura almaıdy. Sodan arada janjal týyndap, sózge kelip qalýy múmkin. Osydan keıin otandyq týrızmniń sapasy týraly qalaı áńgime aıtamyz?

Qoryqtardyń tartymdylyǵyn arttyrý ekotýrızmge serpin beredi

– Ekonomıster týrızmdi damytý úshin áýeli qyzmet kórsetý sapasyna kóńil bólý kerek deıdi. Týrızmdi tórge shyǵarǵan elder osy talaptyń údesinen shyǵyp otyr. Sizdińshe, sala mamandaryn daıarlaýda sheteldik tájirıbeni qaperge alýymyz qajet pe?

Láıla MÚTÁLIEVA,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti «Týrızm» kafedrasynyń meńgerýshisi, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor:

– Elde týrızm salasy boıynsha mamandar daıarlaıtyn 11-den asa joǵary oqý orny bar. Máselen, ózim eńbek etip júrgen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde jastar bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýrada bilimin shyńdaıdy. Sonymen qatar oqý ornynyń óz aldyna dıssertasııalyq keńesi bar. Keıingi eki jylda múmkindigi mol EMVA baǵdarlamasy iske asyp jatyr. Qazir bıznes ókilderinen bilimdi, bilikti mamandarǵa suranys bar dep aıtýǵa bolady. Sebebi kadr daıarlaý úderisinde jumys berýshilerdiń suranysy eskeriledi. Bilikti mamandarǵa suranysty arttyrý úshin bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleýde, ony iske asyrýda jumys berýshiler, týrıstik qaýymdastyqtar men qonaqjaılyq ındýstrııasynyń ókilderin shaqyramyz. Reseı Halyqtar Dostyǵy ýnıversıtetiniń qonaqúı bıznesi jáne týrızm ınstıtýtymen, Altaı memlekettik ýnıversıtetimen qos dıplomdyq baǵdarlamalar bar. Qazirgi jaǵdaıda mamandardy daıarlaýdyń negizgi maqsaty olardyń tájirıbege baǵdarlanýyn qamtamasyz etý bolyp otyr. Osyǵan baılanysty dáristerge týrıstik uıymdardyń jáne ýákiletti basqarý organdarynyń basshylary shaqyrylady. Akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasy da iske asady. Stýdentter týrıstik oryndardyń jáne qonaqúılerdiń bazasynda túıgen-bilgenin shyńdaıdy. Aıta ketý kerek, búgingi týrızm salasynyń bilgir mamany tek teorııany ǵana emes, týrıstik qyzmetti uıymdastyrýdyń praktıkalyq daǵdylaryn da bilýi kerek. Iаǵnı olarǵa qandaı da bir ólkeniń týr uıymdastyrý áleýetin anyqtaýdy úırenip, týrısterdi tartýdy, olarmen jumys isteýdi, qyzmet kórsetý barysynda jańa tehnologııalardy paıdalana bilgeni artyq bolmaıdy.

Eýrazııa ýnıversıteti jyl saıyn týrızm salasyna kadr daıarlaý isinde álemniń jetekshi ýnıversıtetterinen professorlardy shaqyrady. Mysaly, osyǵan deıin Kembrıdj ýnıversıteti jáne Sıýrreı ýnıversıtetimen (Ulybrıtanııa) qatar Germanııa, Malaızııa, О́zbekstan, Grýzııa, Bolgarııa, Túrkııa syndy ózge de elderdiń joǵary oqý oryndarynan bilgir mamandar kelip dáris oqydy. Atalǵan elderdegi birdi-ekili oqý oryndarymen ǵylymı qyzmet jáne jobalardy ázirleý salasynda yntymaqtastyq jolǵa qoıylǵan. Bizdiń birqatar professorlarymyzdyń eńbekteri álemniń jetekshi ǵylymı basylymdarynda jarııalanyp júr. Sheteldik mamandar da elimizdegi týrızmge qolaıly óńirlerdi damytý bo­ıynsha usynystaryn aıtyp turady. Alaıda jergilikti bılik týrızmdi damytý maqsatynda baǵdarlama ázirleýde otandyq ǵalymdardyń ıdeıalaryn paı­da­lanýǵa áli múddeli emes.

– Týrızm – tabys kózi deımiz. Osy salanyń ekonomıkalyq mańyzy qandaı? Týrızmdi damytýda ekono­mı­kalyq turǵyda qaı baǵytqa basymdyq bergen abzalyraq dep oılaısyz?

Erjan DOMALATOV,

S.Amanjolov ýnıversıteti Ekonomıka, menedjment jáne qarjy kafedrasynyń senıor-lektory:

– Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ekonomıkany ártaraptandyrýǵa basymdyq berilse, osy tusta týrızmdi damytý máselesi tysqary qalǵan joq. Nege desek, elde aýyl sharýashylyǵy, óndiris, qurylys, qyzmet kórsetý salasyn damytý qanshalyqty qajet bolsa, týrızm de solaı, tilin taba bilgenge táp-táýir tabys kózi. Sondyqtan el ekonomıkasyn órkendetýde týrızm jetekshi oryn alady. Ekonomıkalyq turǵyda qarastyrsaq, týrızm bir emes, birneshe salamen baılanysty bolǵan soń, ishki jáne syrtqy týrızmnen paıda kóp ekenin ańǵaramyz. Qarapaıym ǵana mysal, elge bir týrıst keldi delik. Oǵan eń áýeli jaıly oryn kerek. Keıin qonaq demalys ornyn sharlaýǵa qolaıly kólik pen tamaqtanatyn oryn izdeıdi. Sodan soń saýda oryndaryn aralap, qajet bolsa, aýdarmashynyń kómegi syndy taǵysyn taǵy kóptegen qyzmetke júginedi. Buryn-sońdy estise de, kórmegen eldiń tabıǵatynan bólek, tarıhı-mádenı muralaryn tanyp-bilgisi keledi. Munyń barlyǵy – qyzmet kózi.

Eldegi týrızm ındýstrııasynyń ekonomıkalyq turǵyda tıimdi baǵyty ekotýrızmde der edim. Ol úshin eldi mekenderdiń tabıǵı resýrstaryn tıimdi paıdalanyp, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy gúldendirý qajet. Mysaly, Afrıka kontınentindegi elderdi alsaq, onda kompanııalar qoryqty tamashalaýdy, ulttyq saıabaqtarǵa ekskýrsııa jasaýdy usynady. Qoryq týrızmi naq qazir ekotýrızmniń qarqyndy damyp kele jatqan túrleriniń birine aınalýda desek, qatelespeımiz. Mysaly, Tanzanııada ornalasqan Afrıkanyń eń tanymal jáne qonaqtar eń kóp baratyn «Serengetı» ulttyq parkine jylyna shamamen 150-200 myń týrıst saparlasa, jyldyq tabysy 34 mln dollardyń shamasynda eken. Elimizde týrızmniń osy túri kenje qalyp keledi ári týrıster arasynda asa tanymal emes. Sondaı-aq koronavırýs pandemııasy memlekettik deńgeıde qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar men qoryqtarǵa kelýshiler sanyna teris áser etken. Máselen, 2020 jyly eldiń erekshe qorǵalatyn aýmaqtary men qoryqtaryna kelgen qonaqtar sany 985 897 adamdy qurady. 2021 jyly bul kórsetkish 1 552 111 adamǵa teń bolǵan. Bul 2019 jylmen salystyrǵanda 3,36%-ǵa artyq. Bizde qorǵalatyn aımaqtar men qoryqtarǵa kelgen qonaqtar sany 1,5 mln bolsa, bul – óte tómen kórsetkish. Sebebi tek AQSh-ta bir ulttyq parkke jylyna 9-10 mln-nan astam týrıst barady. Eger biz ónimdi satqandaǵy (qyzmet kórsetýde) jáne tabıǵı qoryqtardy, jabaıy tabıǵatty qorǵaýdaǵy shyǵyndarǵa nazar aýdarsaq, orta eseppen shyǵyn kiristen eki ese kóp ekenin baıqaımyz. Bul bizdegi týrızm ındýstrııasynda ekonomıkalyq qaıtarymnyń tómendigin kórsetedi. Osy esepti joǵaryda aıtqan «Serengetı» ulttyq parkiniń tabysymen salystyrsaq, atalǵan park jylyna bir ǵana qyzmet kórsetýden shamamen 34 mln dollardaı kiris kirgizetinin aıttyq. Al eldegi ekologııalyq týrızmniń áleýetin osyǵan qarap baǵamdaı bersek bolady.

Oqıǵaly týrızmdi damytýdyń mańyzy zor

– Eldegi týrızmdi damytý eń aldymen, memlekettiń sol salaǵa kóńil bólýine, ekinshi, jergilikti týroperatorlardyń jumysyna baılanysty sııaqty. Iаǵnı memleket týrıstik oryndardy aıqyndap berse, týrkompanııalar sol demalys oryndaryn týrıstermen toltyryp, el qazynasyna tabys túsirýi kerek. Osy oraıda memleket tarapynan sizderge qanshalyqty jaǵdaı jasalyp otyr?

Almas MARATULY,

«Limon.kz» týrıstik kompanııasynyń jetekshisi:

– Pandemııa ýaqytynda otandyq týrızmge degen suranys kúrt artty. Sol ýaqytta biz, kásipkerler ózimizdiń mundaı suranysqa daıyn emes ekenimizdi túsindik. Buǵan qosa týrıstik aımaqtarda oryn tapshylyǵy, maman jetispeýshiligi, qyzmet kórsetýdiń tómendigi sezildi. Sol ýaqyttan beri, mine, týrızm salasynda júrgen kásipkerler biraz shyńdaldy.

Endi elimizde týroperatorlarǵa jasalǵan jaǵdaıdan buryn, «Nege elimizdiń týroperatorlary sheteldik týrısterdi qabyldaýǵa nıetti emes?» degen­ suraqqa jaýap berip kóreıin.

Statıstıka boıynsha, jyl saıyn shetelge 400 myńdaı otandasymyz demalýǵa shyǵady eken. Bizdiń týroperatorlar dál osy 400 myń adamǵa óz ónimin usynýǵa, solar arqyly tabys tabýǵa asyǵady, bir-birine baqtalas bolady. Al týrkompanııalarǵa shetelden keletin týrıster qyzyq emes. Iаǵnı qarjylyq turǵydan sheteldik saıahatshylar bizge tıimsiz. Ony moıyndaý kerek. Sondyqtan keıbir áriptesterimiz elimizge sheteldik týrısterdi tartýdyń ornyna shetelge shyqqysy keletin otandastarymyzǵa týrlardy satýǵa tyrysady. Sebebi sheteldik týrlardy satý ońaı jáne odan túsetin tabys áldeqaıda kóbirek.

Munyń taǵy bir sebebi, týrısterge­ qyzmet kórsetetin kólikter qatty eskirgen. Al jol týraly aıtpaı-aq qoısam da bolatyn shyǵar. Bizdegi kólik­ter nege eski? О́ıtkeni bizde búginge deıin útil (ýtıl) alym, alǵashqy tirkeý jarna­sy­ tym qymbat bolyp keldi. Áli de solaı. Sondyqtan syrttan týrıstik kólikterdi alyp kelý kásipkerlerge tıimsiz. Dese de byltyrdan beri «Kazakh Tourism» ulttyq kompanııasy týrıstik kólikterdi jańartýǵa sýbsıdııa bere bas­tady. Týrısterdiń eń kóp ýaqyty kólikte ótkendikten, bul jeńildik óte durys jasalǵan. Kórshi О́zbekstannyń týrıst tasymaldaıtyn avtobýstary bizdikinen áldeqaıda jańa. Sondaı-aq keıingi jyldary úkimet týrkompanııalarǵa elge shetelden týrısterdi tartqany úshin jan basyna 15 myń teńge kólemindegi sýbsıdııa berip keledi. Odan bólek Ulttyq kompanııa jyl saıyn týroperatorlarǵa arnap aımaqtarǵa aqparattyq týrlar uıymdastyrady. Bul – aqparattyq týrlar bizge seriktestik ornatyp, jańa týrıstik marshrýttar ashýǵa múmkindik jasap jatyr. Jalpy, Úkimettiń bızneske jasap jatqan jaqsylyqtary barshylyq, alaıda kásipker retinde aıtarym, kásipkerlerge qoldaý emes, kedergi jasamaý mańyzdy.

Kásip bolǵandyqtan problema joq emes. Eń basty problemalardyń biri – týrıstik maýsym kezinde maman tapshylyǵy, ásirese gıd-ekskýrsovod tapshylyǵy seziledi. Sosyn jaıly avto­­býstar men jol talǵamaıtyn kólik­ter­diń azdyǵy týr baǵasynyń qymbat bolýyna ákeledi.

– Biz týrızm salasynyń búgini men keleshegi jaıynda sóz bastasaq, demalýǵa taptyrmaıtyn shuraıly ólkelerdi, zamanynda mádenıettiń besiginde terbelgen qalalardy aıtyp shektelemiz. Sebebi týrızm salasy áli kúnge deıin aqsap turǵanyn bilemiz. Endi qolda bar dúnıeni qonaqtarǵa usyný úshin qaıtpek kerek?

Dınara BOLAT,

jıhankez-bloger:

– Keıingi jyldary týrısterdi tartý, týrızmdi damytý úshin elimizde qonaqúı bıznesi qarqyn alyp kele jatqan sııaqty. Tipti jańbyrdan keıingi sańyraýqulaq sııaqty qaptap ketti desek te bolatyn shyǵar. Bul – árıne, qýantarlyq jaǵdaı. Biraq munyń ekinshi máselesi de bar. Iаǵnı qonaqúıler salynyp jatqanymen, olardyń baǵasy tym qymbat. Ondaı qarjy shyǵyndaýǵa qarapaıym halyq pen elge kelgen sheteldik saıahatshylardyń qaltasy kótere bermeýi múmkin. Bálkim, qonaqúıler sheteldik ınvestorlardyń qarjysyna salynyp jatyr ma eken? Áıteýir, bizdegi qonaqúı naryǵy týrıs­ter úshin qoljetimdi baǵada qyzmet usynsa eken deımiz. Mysaly, árkim óziniń qaltasynyń qalyńdyǵyna qaraı qonaqúıin tańdaı alatyn jaǵdaıǵa jetse, onda, árıne, elimizde týrızm keremet damıtyn edi dep aıta alamyz. Qarapaıym mysal, jaz kezinde Aqtaýǵa nemese basqa da qalalarǵa barsańyz, qonaqúı tappaı sandalasyz. 50-60 myń teńgege jaǵdaıy jaqsy qonaqúı taba alatyn shyǵarsyz, biraq bul baǵa saıahattaýǵa kelgen adam úshin tym qymbat. Al sáıkesinshe 20-30 myń teńgege de jatar oryn tabýǵa bolady, alaıda ol jerdiń jaǵdaıy tym nashar jáne saıahatshyǵa yńǵaıly emes. Sheteldegi qonaqúılermen salystyrǵanda, sen Qazaqstanda táýir jaǵdaı úshin ne óte kóp somada aqsha tóleısiń nemese arzan baǵamen óte nashar jaǵdaıdaǵy qonaqúıge toqtaısyń. Sende basqa tańdaý joq. Al shetelde ondaı emes, ıaǵnı qalaǵan aqshańa qalaǵan qonaqúıge toqtaı alasyń. Ol jaqta týrıske tańdaý múmkindigi jolǵa qoıylǵan. Sondyqtan elimizde týrızmdi damytamyz desek, aldymen naryqty, ınfraqurylymda damytý kerek.

Almas MARATULY,

«Limon.kz» týrıstik kompanııasynyń jetekshisi:

– Týrızmi damyǵan memleket­ter­ qataryna enýimizge týrıstik oryn­da­ry­myz­dyń óte shalǵaıda ornalas­ýy jáne kún raıy múmkindik bermeıdi. Sondyqtan bizge ózimizge ne qajet ekenin, ıaǵnı týrızmdi qaı baǵytta damytýymyz kerek ekenin anyqtap alýymyz qajet. Ol jumys qatelespesem, qazir júrip jatyr. Elimizde «Grand mar­shrýttar» degen tizim bar. Muny byltyr «Qazaq týrızm» ulttyq kompanııasy jasaǵan bolatyn. Menińshe, bul – óte durys sheshim. Bizge negizgi týrıstik marshrýttarǵa basymdyq berilýi kerek. Sol jerlerdiń ınfraqurylymyn, marketıngin retke­ keltirip, ol jaqqa shaǵyn jáne orta bıznesti tartyp, týrıst qabyldap alǵan soń ǵana basqa aımaqtarǵa kóshý kerek.

Meniń usynysym – bizge oqıǵaly týrızmdi damytý kerek. Iаǵnı álemdik sharalar uıymdastyrýǵa umtylý. Mysaly, BAÁ qazir osy tetikti paıdalanyp, týrısterdi tartyp jatyr. Black pink, Trevıs Skot sııaqty álemge tanymal juldyzdardyń konsertterin uıymdastyryp, UFC sııaqty sport dodalaryn elderinde uıymdastyryp jatqanyn bilemiz. Osy sharalarǵa alys-jaqyn shetelden týrıster aǵylyp jatqanyn baıqaýǵa bolady. Baýyrlas Ázerbaıjan memleketi bıyl Bakýde Formýla-1 jarysyn ótkizbekshi, oǵan bizdiń týroperatorlar otandastarymyzǵa arnaıy Qazaqstannan týr uıymdastyryp jatyr. Mine, týrızm osylaı damıdy. Mysaly, byltyr Almatydaǵy Dımashtyń konsertine 60-tan asa elden týrıst keldi. Reseıdiń 140 mln halqy álemdik konsertterge, fýtbol matchtaryna jete almaı otyr. Osyny bizge paıda­laný kerek. Álemniń onnan asa elinde boldym, bizden ádemi taýlar, bizden ádemi ózen-kólder, ǵımarattar jeterlik. Sondyqtan bizge Jaratýshynyń bergen tabıǵaty emes, ıntellektýaldy resýrs­tar arqyly týrıst tartýymyz qajet.

Týrıstik qyzmet týraly zań qaıta qaraýdy talap etedi

Tanzanııada orna­las­qan Afrıkanyń eń ta­nymal jáne qonaq­tar eń kóp baratyn «Se­rengetı» ulttyq par­ki­ne jylyna shama­men 150-200 myń týrıst sa­par­lasa, jyl­dyq tabysy 34 mln dollardyń shamasyn­da eken. Elde týrızmniń osy túri kenje qalyp keledi ári týrıster arasynda asa tanymal emes. Sondaı-aq koronavırýs pan­demııasy memlekettik deńgeıde qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar men qoryqtarǵa kelýshiler sanyna teris áser etken. Máselen, 2020 jyly eldiń erekshe qorǵalatyn aýmaqtary men qoryqtaryna kelgen qonaqtar sany 985 897 adamdy qurady. 2021 jyly bul kórsetkish 1 552 111 adamǵa teń bolǵan

Erjan DOMALATOV,

S.Amanjolov ýnıversıteti Ekonomıka, menedjment jáne qarjy kafedrasynyń senıor-lektory:

– Ulan-ǵaıyr atyraptyń qaı qıyryna barsań da tabıǵı resýrstarǵa baı ekenin ańǵarasyz. О́ńirlerdiń kórikti jerlerin aıtpaǵanda, kóneden qalyp, syry saqtalǵan tarıhı-mádenı muralarynyń ózi ne turady? Bul – elimizdiń týrızmdi damytýǵa áleýeti jetetinine qarapaıym ǵana mysal. Bizde týrızmdi damytýǵa baǵyttalǵan birqatar memlekettik baǵdarlama bar. Alaıda sol qolǵa alynǵan jumystarǵa qaramastan, týrızm ındýstrııasynyń damýy baıaý júrip jatqany belgili. Munyń syry, týrızm ekonomıkasyndaǵy burynnan kele jatqan qurylymdyq olqylyqtardan der edim. Iаǵnı ınfraqurylymnyń baıaý damýy, qonaqtarǵa baǵyt-baǵdar kórsetýdiń tómendigi, qyzmettiń baǵasy men sapasynyń kóńilden shyqpaýy, qolda bar múmkindikti tolyq paıdalanbaý, marketıngtiń álsizdigi syndy dúnıeler týrızmdi damytýǵa tusaý bolyp otyr. Sondyqtan týrızmdi damytý úshin birinshi kezekte jergilikti bılik pen kásipkerler arasynda baılanys berik bolýy qajet.

El týrızminiń damý deńgeıi týraly aıtar bolsaq, týrızm ındýstrııasynyń keıingi jyldardaǵy negizgi statıstıkalyq derekterin mysal retinde alýǵa bolady. Oǵan álemdegi geosaıası ahýal jáne epıdemıologııalyq jaǵdaı da áser etti. Ańǵarsaq, sol turlaýsyz shaqtardyń da tıimdi tustary boldy. Mysaly, koronavırýs ınfeksııa­sy kezinde týrıstik fırmalar men qonaqtarǵa arnalǵan oryndardyń sany artqan. Osydan halyqtyń ishki týrızmge suranysy artyp keledi degen qorytyndyǵa kelsek bolady. Elimizge shetelden keletin týrısterdiń sany 2021 jyly shamamen 84,38%-ǵa azaıǵan. Dál osyndaı kórsetkishti shetelge shyqqan otandastarymyzdyń úlesinen baıqaýǵa bolady. Iаǵnı 2019 jylmen salystyrǵanda shetelge shyqqan rezıdentter sany 67,3%-ǵa azaıdy. Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine sáıkes 2021 jyly syrtqy ekonomıkalyq qyzmetter kóńil kónshiterlik deńgeıde bolmaǵan. Qyzmetter eksporty 2019 jylmen salystyrǵanda 66,93%-ǵa, al ımport 66,86%-ǵa qysqarǵan.

Elimizdiń týrızm ındýstrııasynda kýrortty aımaqtar da mańyzdy ról atqaratynyn aıttyq. Statıstıkalyq derekter kórsetkendeı, 2021 jyly eldegi kýrorttyq aımaqtarǵa kelgen qonaqtar sany 2019 jylmen salystyrǵanda 196,67%-ǵa artqan. 2021 jyly ázirlengen reıtıngke kóz júgirtsek, kýrorttyq aımaqtarǵa kelýshiler sany boıynsha kóshbasshylar úshtigi anyqtalyp otyr. Osy boıynsha birinshi orynda 1 394 myńnan asa adam demalýǵa barǵan Almaty taý klasteri tur. Ekinshi, Alakól kóliniń kýrorttyq aımaǵy, onda 2021 jyly 323 myńǵa jýyq adam demalǵan. Úzdik úshtikti 273 myńǵa jýyq qonaq qabyldaǵan Mańǵystaý kýrorttyq aımaǵy qorytyndylap tur. Munda da oń dınamıkany atap ótý qajet. О́ıtkeni 2020 jyly eldiń kýrortty aımaqtaryna barǵan týrıster sany 5 ese artyp, 124 480 adamdy qurady. Osy statıstıkaǵa zer salsaq, 2020-2021 jyldary qonaqtarǵa qyzmet kórsetý salasynda Mańǵystaý kýrorttyq aımaǵy úlken serpilis jasaǵan. Bul degenimiz, Mańǵystaýdyń áleýeti týrızmdi damytýǵa qolaıly ekenin ańǵartsa kerek. Batys óńirine týrısterdiń kópteý barýyna Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda syıymdylyǵy 1 800-2 000 adamǵa deıin jetetin 500 bólmeli «Rixos Water World Aktau» kýrorttyq tıptegi eń iri 5 juldyzdy qonaqúıdiń ashylǵany dep sep bolǵan. Bul joba Úkimet pen jeke ınvestorlardyń birlesken kúsh-jigeriniń nátıjesinde úılesimdi iske asty. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń ókilderi atap ótkendeı, qonaqúıde 2020 jyly 70 myńnan asa týrıst demalǵan. Bul kórsetkish Mańǵystaýdyń kýrorttyq aımaqtaryna 2019 jyly kelgen týrısterden birneshe ese kóp. Osydan túıetinimiz, bizge joqtan bar jasap qıpaqtaǵannan, qonaqtarǵa qolda bar dúnıeni usynǵan áldeqaıda tıimdi ári ótimdirek bolady. Mysaly, eldiń tabıǵaty ekotýrızmdi, etnotýrızmdi damytýǵa taptyrmaıdy der edim.

Láıla MÚTÁLIEVA,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti «Týrızm» kafedrasynyń meńgerýshisi, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor:

– Onyńyz ras, bizdiń baǵymyzǵa qaraı deımiz be, elimizdiń barlyq óńirinde derlik kózdiń jaýyn alatyn kórikti jerler bar. Tańǵajaıyp demalys oryndarymen qosa, mádenı-tarıhı nysandar jetkilikti. Atadan mıras bolyp qalǵan osynaý baǵa jetpes muramyz tek bizdi ǵana emes, alys-jaqyn shetelden kelgen qonaqtardy da qyzyqtyrmaı qoımaıdy. Elde týrızmniń bir emes, birneshe baǵytyn qatar damytýǵa taptyrmaıtyn aımaqtar bar. Al álemde týrızm óńirdiń tabıǵı ereksheligine, jekelegen týrıstik qyzmetterge baǵyttalǵan. Bizdiń ózge elderden artyqshylyǵymyz osynda, jaqsy joba bolsa, týrızmdi túrli baǵytta damytýǵa bolady. Alaıda týrızmniń damýyna kedergi keltiretin jaıttardy da qaperden shyǵarmaǵan jón. Bizde týrızmdi damytýdyń bas­ty basymdyqtary udaıy almasady. Táýelsizdik jyldarynda birneshe memlekettik baǵdarlama, sondaı-aq tujyrymdama ázirlendi. Biraq bul baǵdarlamalarda ózara sabaqtastyq baıqalmady. Ár jyldary týrızm salasyn damytýdyń jańa basymdyqtary aıqyndalyp otyrdy. Saldarynan jergilikti ákimdikter qolǵa alǵan sharýany jetesine jetkizip tyndyrmastan,­ jańa baǵytta, jańa jobalardy iske asyrýǵa kirisip jatty. Bul óz kezeginde memleketten bólingen qarjyny 100 paıyz tıimdi ıgerýge tusaý boldy. Bile bilseńizder, bizde 2001 jyly qabyldanǵan «Týrıstik qyzmet týraly» zań bar. Qazir týrıstik qyzmetter naryǵyndaǵy jaǵdaı túbegeıli ózgerdi. Bul atalǵan zańdy qaıta qaraýdy jáne ózgerister engizýdi talap etedi.

Álemdegi ózgeristermen qatar oqı­ǵa­lar­ da týrısterdiń talǵamyna belgili bir deń­geıde áser etedi. Mysaly, týrısterdiń bar­lyǵy biryńǵaı kýrortty aımaqqa barý­dy jón kóredi desek, qatelesemiz. Búginde týrıster tanymdyq dúnıelerdi qyzyqtap, buryn-sońdy kórmegen, adam izi baspaǵan tańsyq jerlerge barǵysy keledi. Alaıda týrısterdi elimizdegi erekshe tarıhı-mádenı ortaǵa tarta alatyn týrıstik ortalyqtar joq. Árıne, sheteldikter álemde jer kólemi boıynsha 9-orynda turǵan elge kelip, halqymyzdyń mádenıeti men tarıhyn bilip, turmys-tirshiligimen tanysqysy keledi. О́kinishke qaraı, ázirge halqymyzdyń kóneden jetken ulttyq qundylyqtaryn «qaǵazǵa orap» usyna alatyn ortalyqtar bolmaı tur. Búginge deıin elimizdegi ǵylymı qyz­me­t­­kerler Astana qalasynyń mańynda etno­mádenı ortalyqtar qurý jobasyn birneshe ret usynǵanyn atap ótkim keledi. Alaıda jergilikti bılik bul ıdeıany qoldamady.

– Salaǵa shaǵyn jáne orta bıznesti tartý arqyly týrızmdi jandandyrýǵa bolady deısiz ǵoı...

Láıla MÚTÁLIEVA,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti «Týrızm» kafedrasynyń meńgerýshisi, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor:

– Iá, shetelderde týrızm shaǵyn jáne orta bıznestiń arqasynda damyp jatyr. Kásipker – týrızm salasyndaǵy jańa ıdeıalardy iske asyratyn kúsh. Jumys istep turǵan týrıstik kásiporyndardy kóshpeli týrızmdi uıymdastyrýǵa emes, ishki týrızmge qaıta baǵdarlaý qajet. El boıynsha týrıstik týr uıymdastyratyn sýbektilerdi qoldaý tetikterin ázirleýge nazar aýdarǵan jón. Sonymen qatar týrızm naryǵynyń sýbektileri arasynda ıntegrasııalyq baılanysty damytýdy belsendi qoldaý qajet. Búgin biz Astana qalasynda túrli deńgeıdegi qonaqúıler men týrıstik fırmalar jumys istep turǵanyn bilsek te, osy eki salanyń is-júzinde bir-birimen tyǵyz qarym-qatynas ornatpaǵanyn kórip otyrmyz.

Ortalyq jáne jergilikti ózin-ózi bas­­qarý organdary ázirlegen jáne qol­ǵa­ alǵan týrızmdi damytý sharalary kóbi­ne­se ǵylymı turǵydan negizdelmegen. My­sa­ly, jyl saıyn Ǵylym jáne joǵary bi­lim mınıstrligi ulttyq ekonomıkany da­my­týdyń basym baǵyttary boıynsha joba­lardy granttyq qarjylandyrýǵa ótinim­der qabyldaıdy. Biraq onyń ishinde týrızm­ jeke bólinip qarastyrylmaıdy. Sal­darynan ǵalymdar týrızm salasyn damytý jónindegi ıdeıalardy ilgerilete almaı otyr. Jergilikti jáne respýblıkalyq deńgeılerde týrızmdi damytý jónindegi keńes qurýǵa nazar aýdarǵan jón dep oılaımyn. Keńes quramyna eldegi týrızmdi damytý máselesimen aınalysatyn sarapshylardy, ǵalymdardy da tartý qajet. Mundaı keńester ulttyq týrıstik ónimderdi belsendi damytyp, nasıhattap otyrǵan birqatar memlekette bar.

Vedomstvoaralyq kooperasııanyń bolmaýy da – kúrdeli máselelerdiń qatarynda. Týrızm mádenıet, bilim, aýyl sharýashylyǵy, saýda, kólik qatynasy syndy basqa da birneshe salany baılanystyratyny belgili. Biraq osy máselelerge jetekshilik etetin mınıstrlikterdiń árqaısysy týrızmmen tek jergilikti deńgeıde aınalysady. Bul kóbine basqa vedomstvolarda qabyldanǵan sheshimderge qaıshy keledi.

Dóńgelek ústeldi júrgizgender

Álı BITО́RE,

Sándibek ASANÁLI,

«Egemen Qazaqstan»