Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
HH ǵasyrdaǵy adamzat basynan keshken qasiret-tragedııalar sol ǵasyrmen kelmeske ketken shyǵar dep oılaýshy edim. Olaı bolmaı, demokratııasy basym HHI ǵasyrda qaıta jańǵyrǵany – paradoks. Shyndyqqa janasatyn keıbir derekterge zer salsaq, fashızmmen soǵysta keńes odaǵy boıynsha qyrylǵan 40 mln halyqtyń suraýy qaıda? Et kombınatyna toǵytyp jibergen mal emes qoı? Ne úshin qyryldy? Osy oraıda orystyń dinshil fılosofy N.A. Berdıaevtiń «Istokı ı smysl rýsskogo kommýnızma» atty eńbegi (Máskeý, «Naýka», 1990) shyndyqqa jeteleıdi.
Bizdiń áke-aǵalarymyzdy, apalarymyzdy qan maıdannyń nebir eń qıyn, surapyl jerlerine saldy. Elin júıeli túrde basqara almaǵan topas basshylar 30-jyldary ýkraın halqymen qatar bizdi de ashtyqqa, joqshylyqqa ushyratty: asty, atty, oılaryna kelgenderin istedi. Halqymyzdyń tekti urpaqtaryn qynadaı qyrdy. Qazaq ashtan qyrylyp jatqanda, I.Stalın men V.Molotov 1932 jyly 8 qarashada: «SK ı Sovnarkom predýprejdaıýt vas, chto v slýchae, eslı v kratchaıshıı srok ne býdet organızovan v respýblıke deıstvıtelnyı perelom v hlebosdache, onı býdýt vynýjdeny prıbegnýt k meram repressıı», deıdi (ǵalym H.Ábjanov eńbeginde). Joǵarǵydaǵylar osylaı dóńaıbat kórsetkende, jergilikti teksiz plebeıler jaı jata ma?! 1929 jyly qurylǵan «Shalqar» keńsharynyń dırektory K.Jeleznıak 1932 jyldyń 14 sáýirdegi №92 buıryǵynda: «Na kakýıý by-to nı bylo rabotý, neobhodımo prınımat lıýdeı, tolko ız prıshlyh spespereselensev» dep, qaramaǵyndaǵylarǵa eskertý jasap, tamyz aıynda syrttan kelgen 240 «qarashekpendi» jumysqa alady. Keńshardyń irgesinde buratylyp ashtan qyrylyp jatqan qazaqtardy jumysqa almaıdy. Jaýyzdyqtyń shegi joq-aý, tipti olarǵa «ólgen maldyń etin, terisin, qaımaǵy alynǵan sútti berdińder» dep, jumyskerlerine qunyn tóletedi.
Ashtan qyrylyp jatqan qazaqtardy keńshar ortalyǵynyń batys jaǵyndaǵy úlken orǵa aparyp tóge bergen. Qazir ol jerde eskertkish tas bar. Keńshar dırektorynyń 1932 jyly bergen buıryqtary saqtalǵan papka, namysshyl er-azamat Dýlat Qamzebaevtyń úıinde saqtaýly. Mundaı derekterdi elimizde bul kúnde tabý qıyn, sebebi joǵarydaǵylar ýaqytynda olardyń kózin joıyp otyrǵan. 1916 jyly jan sany 6 mln-ǵa, keı derekterde 8 mln-ǵa jetken qazaq 1945 jyly 20 mıllıonnyń o jaq, bu jaǵynda bolýdyń ornyna, qyryla-qyryla kelip, etnosıdke para-par qasiretke ushyrap, 2 mln 400 myńǵa deıin seldirep, el eseńgirep qaldy. Ne aıtarsyń? Bul kúnde en dalada sırep qalǵan bórideı, kókke qarap ulyǵyń keledi. Maqtymqulynyń: «Nadanǵa erseń, qarańǵy kór bolarsyń» degenin bastan keshirdik.
Tarıhqa zer salsaq, otarshyl orys ımperııasynyń noqaılyqqa salynǵany tipti sonaý I Petr zamanynan bastaý alady. Jaratylysynan, ár saýlyqtyń butyna tap beretin búıiri shyqpaǵan ashqaraq, usqynsyz aryq-tyryq jetim qozydaı ári jórgeginde jamandyqpen kózin ashqan kókektiń balapanyndaı, bul kúnde sol eldiń serkesi aǵynan jaryla «sap-saraptap» kúnderin kórip kelgendikterin jasyrmaıdy.
Ataqty graf, aqyn, dramatýrg Alekseı Tolstoı Reseı patshalary jóninde Brokgaýz ben Efron ensıklopedııasynyń 1901 jyly shyqqan 23-tomynda: «Ego poema «Ocherk rýsskoı ıstorıı» ... predstavlıaet soboı ıýmorıstıcheskoe obozrenıe pochtı vseh glavnyh sobytıı ıstorıı Rossıı, s postoıannym prıpevom: «porıadka tolko net»... Poema napısana v namerenno-výlgarnom tone, chto ne meshaet nekotorym harakterıstıkam byt ochen metkımı» delingen. Alyp-qosary joq. Orys ımperatory II Aleksandr 1876 jyly 30 mamyrdaǵy jarlyǵymen ýkraın halqynyń tili orys tilinen VI-VII ǵasyr buryn belgili bolsa da, orystandyrý maqsatynda olarǵa óz ana tilinde sóıleýge tyıym salǵan.
F.I.Tıýtchevtiń: «Do Petra Velıkogo odnı panıhıdy, a posle Petra Velıkogo odno ýgolovnoe delo» deýi kóregendik ekenin paıymdaısyń. О́ıtkeni Reseı burynǵy keńestik keńistiktegi egemendigin alǵan elderge óktemdik jasaýyn qoıar emes. Osyndaıda aqyn Súıinbaı Aronulynyń:
«...Jamannyń keýdesi úlken,
sózi kesek
Aqyly aýysqan adamnyń
jyndysyndaı...
...Soqtyǵyp árkimge bir urynady
Sıyrdyń tentek bolǵan tanasyndaı» degeni eske túsedi.
Reseıdiń keıbir áperbaqandary «biz, orys ulty, aıryqsha ózgeshe jaratylǵan halyqpyz, qanymyzda basqa halyqtarda kezdespeıtin ǵajaıyp ereksheligimiz – bir hromosomamyz artyq» dep keýde qaǵyp, bósedi. Hromosomalar taq emes, jup bolýshy edi. Esi túzý adam balasynyń genom qanynda 23 jup hromosomasy bolady emes pe?! Astamshyl, hromosomashyl shovınısterge áli kúnge deıin birde-bir genetık tıisti jaýabyn bergen joq. Qaımyǵyp, qorqatyn bolar. «Itterdiń tegi – tákappar, derbes minezdi, qaısar qasqyrdan órbıtinine qaramaı, adamzat olardy ózderiniń qajetine qaraı suryptap, baýlyp ári teginen azdyryp, ózderine táýeldi jaǵympaz etip, sodan baryp qandaryndaǵy genom hromosomdarynyń bir-birine sáıkes kele bermeıtin 400-den asa túrin shyǵardy. Olardyń ishinde, ózderiniń shyqqan tegi – arǵy atasy qasqyrǵa jany qarsy, ólispeı-berispeıtin, kózqamandy tuqymdaryn da qosyńyz.
Qazaq bolyp týǵanyna namystanatyndardy da kózimiz kórdi. Kezinde Dala general-gýbernatorlyǵyn basqarǵan T.M.Speranskıı: «Qazaqtardy zorlap shoqyndyrýdyń, Ivanov, Petrov qylýdyń qajeti joq ári kúmándi. Bulardy ultsyzdandyrýdyń týra joly kóptep orys mektebin ashyp, urpaqtaryn orys tilinde oqytsaq, ózderinen ózi orystanady» deýi, onyń kóregendiginde jatsa kerek. Buǵan dálel, byltyr «AıF» gazetin oqyp otyryp, bir saıasatkersymaqtyń: «Eslı chelovek govorıt ı dýmaet po rýsskı, ı eslı ego postýpkı opredelıaıýtsıa mırovozzrenıem osnovannom na rýsskoı kýltýre ı ıstorıı – eto rýsskıı chelovek, chast rýsskogo naroda» deýi Speranskııdiń oıynyń júzege asqandyǵyna aıǵaq bolsa kerek.
Tirisinde adal nıetti uly jan – «Mahatma» atanǵan, Úndistan halqynyń kósemi Mahatma Gandı: «Iа vsegda dýmal, chto te ındııskıe rodıtelı, kotorye s rannıh let prıýchaıýt deteı dýmat ı govorıt po-anglııskı, predaıýt ı deteı, ı svoıý straný. Onı lıshaıýt svoıh otpryskov dýhovnogo ı sosıalnogo nasledııa nasıı, delaıa ıh nesposobnymı poslýjıt Rodıne … eto moıo ýbejdenıe, podtverjdıonnoe opytom tolko okreplo?», deıdi estelik ómirbaıanynda.
Orystanyp bara jatqanymyzdyń belgisi, qazaq ulty úshin basyn báıgege tigip, qurban bolǵan Alashtyń beldi azamatynyń biri Júsipbek Aımaýytulynyń balasy «Qarttar úıinde» turyp, sol mekennen baqıǵa ozǵanda, hrıstıan zıratyna jerlenýin qalaı túsinýge, nemen túsindirýge bolady? Aıdaýda júrip kóz jumǵan ult kóseminiń biri – Mirjaqyp Dýlatulynyń súıegin elge ákelgende, joǵaryda otyrǵan «óńkeı qıqymdar» memleket dárejesinde jóndep qarsy ala da almady. Qazir súıegi aıdalada jatyr dese de bolady. Alash kósemderi temirqazyǵymyz emes pe? Osynyń bári mysymyzdyń basylyp, basymyzdyń óspeı, toza bastaǵanymyzǵa dálel bolsa kerek.
Otan – qanymyzǵa sińgen, qazaqtyń ár otbasynan bastaý alatyn teńdesi joq uly qasıet. Áıtse de, elimizde bárimizge ortaq ulttyq ıdeologııamyzdyń joqtyǵynan, kóneden kele jatqan mádenıetimizden, bar bolmysymyzdan aıyrylyp, toz-tozymyz shyǵyp, erkindik alǵan zamanda, ishteı kóbemiz sógilip, azyp bara jatqandaımyz. Ulttyq kadr daıarlamaı, «kóshede qańǵyp júrgen paqyrdy, ákim bol dep shaqyrdynyń» kerin keltirip, súımen jutyp, oryssha shúldirlep, qulqynynan aspaıtyndar qaptap ketti. Sondaı-aq qandastarymyz basqa dinge kirip, joǵary oqý oryndaryn aralap, kóshe kezip, dinbuzar kitaptar taratyp júrse, buǵan nege tyıym salynbaı otyr?
Osylaı, bos belbeý halde júre bersek, ulttyq namysqa jeteleıtin qasıetterden jurdaı qalyp, jikke, rýǵa, dinge, tilge bólinip, qazaqtyń kıeli qara shańyraǵy opyrylyp kete me degen qaýip bar. Onyń bir ushy el besigi – aýylymyzdyń damymaı qalýynda jatsa kerek.
Boıdaqtar qatary kóbeıip, otbasy degen uly qasıetten aıyrylyp, Eýropa halyqtaryna eliktep, qol úzip bara jatqandaımyz. Oǵan qosa keıbir shovınısterdiń orys tiliniń ústemdigin saqtaǵysy kelip, astyrtyn ıntervensııa jasaýy da óz «jemisin» berip keledi. «Janym – arymnyń sadaǵasy» degen teńdesi joq uǵym umyt qalyp, ata-anasyn syılamaıtyn, úlkenge – qurmet, kishige – izet jasamaıtyn urpaq órip júr. Sondaı-aq materıaldyq dúnıege ańsary aýyp, túıeni túgimen jutatyndar qatary kóbeıip barady.
Maqtymqulynyń osydan 270 jyl buryn jazǵan:
«Aqyldynyń mal jııýǵa ebi joq,
Aqylsyzdyń mal jııýdan kemi joq.
Paıǵambardaı adamdar bar
Minetin esegi joq.
Esekteı de adamdar bar,
Malynyń esebi joq»,
– degeni bizdiń qoǵamdaǵy keıbir jandarǵa qarata aıtylǵandaı.
AQSh-tyń 32-prezıdenti Rýzvelt Franklın Delano 1920-jyldardyń aıaǵy men 1930-jyldardyń basynda elin daǵdarystan shyǵarý úshin áleýmettik ekonomıkalyq máselelerdi sheshýde agrarlyq jerlerdi kórkeıtýden bastaǵan joq pa? Bizge tegin ónim beretin, asyraıtyn qyrýar en dalamyz nege tórt túlik malsyz qulazyp qaldy? Basymyzdyń óspeýi de sodan. Sońǵy derekterge súıensek, árbir qazaq otbasyna bir jarym baladan keletin kórinedi. Erteden qanymyzǵa bitken ulttyq kodymyz kóp balaly bolý emes pe edi? Bul da oılanarlyq másele. Qysqasy, biz bodandyq buǵaýynan bosaǵanymyzben, otarlyqtyń ǵasyrlar boıy sanaǵa sińgen zardabynan qutyla almaı kelemiz.
Musylmanbyz dep júrsek te, bizde de ımansyzdyq úrdis ańǵarylyp qalady. Onyń ústine tek qulqynyn oılaıtyn jalǵan demokrattar partııa quryp, halyq qazynasyna aýyz salyp, «jańa qazaq» atanyp, baıyǵannyń ústine baıyp jatyr. Sodan baryp, adal, tárbıeli, oıly, ómirde toqyǵany bar adamǵa búgingi qoǵamda qyzmet etip, ómir súrý qıyn bolyp barady. Áleýmettik-ekonomıkalyq teńsizdiktiń kesirinen qoǵam jik-jikke bólingeni qasiret. О́z Otanynda júrgen qarapaıym jandy qoldaıtyn júıeli zańdylyq álsiz, qatardaǵy azamattyń konstıtýsııalyq quqyǵyna kepildik berý ańǵarylmaıdy. Nemis fılosofy Maks Shtırner: «Rýka, polnaıa sıly, mojet sdelat bolshe, chem selyı meshok nabıtyı pravamı», – degendi bizge qaratyp aıtqandaı. Shyndyq joq, joǵarydan tómen qaraı urlyq-qarlyq, traıbalıstik, sybaılastyq, jemqorlyq, jegideı jep barady. Jaǵalaı aldaý, ekijúzdilik taza, adal adamdardy azapqa salyp, ulttyń zerek jastaryn, degdar adamdardy tyǵyryqqa tiredi... Bul máseleniń mánine boılaý jaýapty oryndardyń da, din salasynyń da qaperine kirer emes. Aınalada máımóńke bos sóz. Sonyń saldarynan qoǵamymyzda aram shóp sııaqty adamdar tamyryn keńge jaıyp, qaýlap barady. Tektilik, ulttyq qasıet jáne de tek ózimizge tán dalalyq ar tazalyǵy syndy demokratııanyń izi kómeskilenip bara jatqandaı.
Buryn ata-babamyz balasyn taǵdyr tálkegine tastaýshy ma edi? Táýelsizdiktiń eleń-alańynda balalarymyzdy kózine jas, janyna qaıǵy toltyryp, sheteldikterge berip jiberdik. Buryn-sońdy tarıhymyzda mundaı qatygezdik bolmap edi, túske de kirmeıtin. Tekti edik. Biz atam zamannan beri úıinde qarııasy men balasy bar otbasyn baqytty sanap kelip edik. Shetel mıssıonerleri: «Shoqyndyrýǵa eń qolaıly halyq – qazaq pen qyrǵyz» deıdi eken. Masqara emes pe?
Shetel asqan álgi qazaq jetimekterin asyrap otyrǵandar hrıstıan mıssıonerleri kórinedi. Olar bolashaqta balalarymyzdy bizge qarsy qoıyp, shoqyndyrýǵa qoldanbaq. Munshama azǵyndaýǵa ne sebep? Saıyn daladaǵy kıikten jaman bolǵanymyz ba? Olar quralaıyn jetim qylmaıdy ǵoı. Kıiktiń eneleri jetim qalǵan laqty óz laǵymen kezek emizip, qatarǵa qosady.
Sózinde pátýa, bereke joq, isinde tııanaqty sheshimi joq, úlkender jańylyp, kishiler nanym-senimsiz adasyp jatqan qatygez zamanda, osy oıymdy aǵalyq aq nıetpen «jastar oı eleginen ótkizse» dep jazyp otyrmyn. Oqyrmanǵa amanatym: áýel bastaǵy qazaq halqynyń aıbyny, namysshyldyǵy qaıta túlep, teńdesi joq agglıýnatıvti tilin saqtap, ekonomıkasy myǵym, eshkimge bas ımeıtin qaıratty, baı tarıhyn álemge tanytyp, azattyǵynyń tuǵyryn bıikke kóterse eken degen tilek. Sonda avtohtondy topyraǵymyzben kindiktes ár azamatymyz kez kelgen óńirde ózimsinip, «qarǵa tamyrly», «enshisi bólinbegen» deńgeıge qaıta kóterilip, basymyz ósip, baqytty da baqýatty elge aınalar edik.
Qasym TÁÝKENOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri
