(Astanaǵa fılosoftyń kózimen qaraǵanda)
Álemge áıgili Aıtmatovtyń «Qyzyl alma» atty áńgimesi bar. Shyǵarma jazýshynyń dosy Zeınolla Qabdolovqa arnalǵan. Áńgime «Juldyz» jýrnalyna alǵash jarııalanǵanda (1964, N 3) qysqa ǵana alǵysóz berilgen edi. Onda jazýshy, sol týyndy dosynyń ótinishi boıynsha jazylǵanyn «Býl jany ańgememdı Zeınýlla Kabdolovgo arnaganym tegınden emes. Bırınchıden, Zeınýlla menın eń kóńúldósh dostorýmdýn bırı, ekınchıden, «Kyzyl almany» jazýýga Zeınýlla sebepker boldý, býl ańgımenı boıgo jetkırgen anyn «kóz akysy» bar» dep aıta kelip, bylaı deıdi: «kıtep okýýchýlar chygarmanyn túıúný kandaıcha bastalat, chygarma kandaıcha týýlat dep kóp sýrashat. Anyn jolý ótó kóp, ótó tataal. Keede bolso, myna ýshýl syıaktýý, dostýńdýn tılektıshtıgı arkylýý chygarma jaralat eken. Býga menın ózúmdún da tańym bar...».
Sol aıtqandaı, jýrnalıstıkanyń joly da qıyr-shıyr. Gazet materıalynyń qolǵa qalaı túsetinin keıde bilip bolmaıdy. Keı-keıde maqala degen redaksııa qorjynyna ózińniń qaı jıynǵa shaqyrylýyńa, onda qandaı áńgime tyńdaýyńa, tipti sol jıynda qaı jerde otyrýyńa baılanysty túsýi de ábden múmkin eken. Buǵan meniń de tańym bar...
19 mamyrda Túrki akademııasy elordada Túrki jazýynyń kúnine baılanysty alqaly jıyn ótkizdi. Sol jıynda Qyrǵyzstan Ulttyq akademııasynyń korrespondent-múshesi Osmonaqyn Ibraıymov tamasha sóz sóıledi. Qyrǵyz eliniń birqatar memleketterdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi, Qyrǵyzstannyń Memlekettik hatshysy qyzmetterin atqarǵan baýyrymyz óz sózinde túrki dúnıesin zertteýdiń kókeıkesti máselelerin qozǵaýmen qatar bizdiń elordamyz – Astana týraly da kórkem tilmen tógildire aıtty, ordaly oılaryn ortaǵa saldy. Maǵan, ásirese, qonaǵymyzdyń Astana arhıtektýrasynan bolashaqtyń beınesi kórinedi, ulttyń keler kúnderge umtylysy tanylady degen tolǵamy óte unady. Ekeýimizdiń ornymyz qatar eken. Sóılep bolysymen sózine razylyǵymdy bildirip, «Osy aıtqanyńyzdy qaǵazǵa túsirip, shaǵyn maqalaǵa aınaldyryp berseńiz, gazetke yqylaspen jarııalar edik, bul bizdiń Alataýdyń arǵy jaǵyndaǵy aǵaıynymyzdyń Astana týraly aqtarylǵan aq tilegi bolyp shyǵar edi», dedim. Elektrondy poshta adresin jazyp berdim. Osmonaqyn baýyrymyz ol ótinishimdi az kúnniń aıasynda-aq ádemilep oryndap, maqalasyn salyp jiberdi. Osydan qyryq kúndeı buryn qolǵa tıgen sol materıaldy sary maıdaı saqtap kelip, Elorda kúninde tutas betke, bezendire jarııalaýdy jón kórip otyrmyz. Báz bireýlerge artyq bolmas dep, maqalanyń taqyrybyndaǵy «sýprematızm» latynnyń «supremus», ıaǵnı eń joǵary degen sózinen shyqqanyn, HH ǵasyrdyń basynda osy stıldiń negizin salýshy Kazımır Malevıch geometrııalyq fıgýralardyń astasqan kombınasııasyn ónerdiń eń joǵary túri dep tanyǵanyn, baǵyttyń aty sodan shyqqanyn qosa aıta keteıik. Avtordyń «Astana – keńestik ıdeıalyq-saıası dástúrshildikti eńserý, tarıhtyń ón boıynda bizdiń bárimizdiń eńsemizdi ezip kelgen kóptegen otarshyldyq uǵymdarynyń daǵdyǵa aınala bastaǵan aýyr ballastynan bosaný, ertedegi jáne taıaýdaǵy ótken kúnimizben at quıryǵyn kesispeı turyp-aq rýhanı, memlekettik, tildik basymdyqtardyń jańa alańyna aıaq basý» degen tereń maǵynaly sózderi maqalaǵa «Astanaǵa fılosoftyń kózimen qaraǵanda» dep taqyrypsha qosyp jazýǵa múmkindik berip tur.
Maqalaǵa «Memleket mereıi» aıdary qoıyldy. Iá, osydan dál 20 jyl buryn Elbasynyń el úshin etken eren erliginiń biri de biregeıi – elorda epopeıasy bastalǵan edi. Búginde alysty da, jaqyndy da tamsandyryp, Shyǵysty da, Batysty da tańdandyryp turǵan arý qala Astana shyn máninde memleketimizdiń mereıi. Ulttyq maqtanyshymyz.
Saýytbek ABDRAHMANOV.
Astanaǵa esh jolym túspeı júrgen edi. Memlekettik qaıratker jáne táýelsiz Qyrǵyzstan dıplomatııasynyń alǵashqy býynynyń ókili retinde dúnıeni kóp aralaǵan adammyn, búkil álemdi sharlap shyqtym desem de bolady, alaıda, osynaý tańǵajaıyp, tipti, sımvoldyq qalany alǵash ret kórip otyrmyn.
Iá, bul qala jóninde talaı oqyǵanmyn, sonyń ishinde aıqysh-uıqysh pikirlermen de tanysqanmyn, biraq Astana dál osy ózim kórgendeı qala dep oılaı qoımappyn. Men Astananyń atyna maqtaý sózdi úıip-tógip jatqym kelmeıdi. Qala qandaı maqtaý sózge de laıyq bolsa da. Astanalyqtardyń ózi ondaı pikirlerdi kóp estip júrgenine kúmánsizbin. Meniń aıtpaǵym basqa.
Eń aldymen aıtarym – men bul qalanyń boıynan, onyń sulbasynan, onyń sýprematıkalyq sılýetterinen, kóldeneńinen alysqa, tiginen bıikke umtylysynan beınebir beti ashyq jatqan kitapty, Qazaqstannyń ózindik bir jańa sımvolıkasyn kórgendeı bolamyn. Odan da ótkizip aıtsam, Astanadan men naqpa-naq tańbalanǵan kodtar men shıfrlardy, Qazaqstannyń jańa mádenı-órkenıettik dızaınyn, onyń jańa saıası fılosofııasyn, tipti, memlekettik strategııasynyń maǵynasyn tanımyn. Munyń bári eldiń bolashaǵyn oılaǵan batyl armannyń arqasynda júzege asyrylǵan.
Bishkekke jaqyn turǵannan keıin Almatyǵa jıi baramyn, ol qalany sondaı jaqsy kóremin, áıtse de Astananyń ón boıynda – muny aıryqsha atap aıtqym keledi – Qazaqstannyń jańa mártebesine qol jetkizýge erekshe eren erik-jiger kórinedi, bul eldiń qýatty saıası túısiginiń sáýlet túrine kóshken eksplıkasııasy, onyń armandary men ór keýdeli josparlary, oı-qııaldar men ańsarlardyń kúshti kerneýiniń, Iýng psıhoanalıtıkasynyń tilimen aıtqanda, «ujymdyq beısanalylyǵy» tanylady.
Eger tarıhtan balama izdeý kerek bolsa, men Astanany Petr dáýirindegi Sankt-Peterbýrgpen salystyrar edim. Peterbýrgti sol kezde orystardyń bári birdeı qoldaı da qoımaǵan, jaqsy kóre de qoımaǵan, qalanyń tamasha túpki oı-nıetin, Rastrellı men Ferrarıdiń, Leblon men Rezanovtyń ıtalııalyq rýsıstıkasyn jurttyń bári túsine de qoımaǵan. Talaı almatylyqtardyń qazirgi Astanaǵa qyzǵana qaraıtynyndaı, Peterbýrgti ásirese máskeýlikter unata bermegen. Kókjıekten Máskeýdiń jańa básekelesi, bolashaǵy mol qarsylasy kórinip kele jatqandyqtan, kóptegen kisiler tipti jańa astanany jamandap-aq baqqan. Alaıda, jyldar óte kele orystyń ozyq oıly adamdary qalanyń túpki oılastyrylýynan jáne sáýlettik tilinen Reseıdiń sony sóz saptaýyn ǵana emes, jańa memlekettik strategııasyn da kóre aldy. Orystyń kóregen danyshpany Pýshkınniń bul jaıynda ne degeni belgili. Ataqty «Mys salt attyny», «teriskeı Avrorasy» týraly basqa da týyndylaryn jaza otyryp, ol bul qalany jurttyń bárinen de jaqsy bildi, jurttyń bárinen tereń túsindi, arhıtektýranyń tyń tilin basqalardan buryn oqı aldy. Pýshkın sonda «Nevanyń asqaq aǵysyn» da, jaǵalaýyndaǵy sfınks boıynan jasyryn nyshandy da kórip, qalaǵa qarap: «Tur osylaı, dál Reseıdeı tapjylmaı», degen bolatyn.
Osyndaı parallelder men remınıssensııalardan shyǵyp aıtar bolsaq, Astana eń aldymen Eýropaǵa qaraı ójet serpilis. Alaıda, eń bastysy, Astana – keńestik ıdeıalyq-saıası dástúrshildikti eńserý, tarıhtyń ón boıynda bizdiń bárimizdiń eńsemizdi ezip kelgen kóptegen otarshyldyq uǵymdarynyń daǵdyǵa aınala bastaǵan aýyr ballastynan bosaný, ertedegi jáne taıaýdaǵy ótken kúnimizben at quıryǵyn kesispeı turyp-aq rýhanı, memlekettik, tildik basymdyqtardyń jańa alańyna aıaq basý. Sondyqtan da, eger yqylaspen úńile qaraı bilsek, Astana – jańa álippe, Astana – jańa álipbı, Astana – qundylyqtardyń jańa reti. Ras, osynaý arhıtektýralyq jańa órnek qazirshe bizdiń saıası oılaý júıemizde naqty beınesin taba qoımaǵan bolýy múmkin, biraq ol qazirdiń ózinde Astananyń arhıtektýralyq-dızaındyq túpki oıyna sińirilgen, onyń passıonarlyq rýhynda beınelengen. Bul arada haq-taǵalanyń qudireti áser ete qalǵan shyǵar dep oılamaımyn. Teginde, bul ulttyń ózin ózi saqtaý túısiginiń kórinisi, saıası turǵydan ózin ózi tanytýǵa berik erik-jigeriniń, zamana jeliniń baǵytyn dál ustaı bilýdiń belgisi.
Adalymnan aqtarylyp aıtar bolsam, qalaǵa osydan bir jyl buryn kelgenimde mundaǵy kodtar men shıfrlardyń tilin, Astananyń jańa sımvolıkasyn túsinbes pe edim, oqı almas pa edim. Bálkim, buǵan sońǵy aılardyń ishinde aıaq astynan kúrt ózgerip shyǵa kelgen geosaıası keńistik, Ýkraınadaǵy oqıǵalar, Qazaqstan belsene aralasyp jatqan yqpaldastyq úderisteri áser etken bolar. Dál osy oqıǵalar bul qalany taný, túsiný úshin oǵan burynǵydan da yjdahatty qaraýǵa shaqyrady. Tarıh tarazysyna taǵy da talaı dúnıe tartylyp turǵan qazirgideı tusta ony túsiný de, taný da jeńilirek.
Astananyń Brazılııanyń jańa astanasynan aıyrmashylyǵy Brazılııada uly sáýletshi Oskar Nımeıerdiń qoltańbasy saqtalsa, qazaqtyń bas qalasynda Nazarbaevtyń saıası tilegi men Fosterdiń stıli saqtalǵan, munyń ózi nyshandy mánge ıe, kóp jaıdy ańǵartyp tur.
Bul qalanyń mádenı-arhıtektýralyq tilin taratyp aıtý myna jaıdy da bildiredi. Memlekettik egemendik pen ony naqty júzege asyrý óte kúrdeli úderis ekenin tanytady. Memlekettiliktiń ulttyq ózin ózi birdeılendirýmen tikeleı baılanysty ekenin, oǵan ulttyq, ulttyq-semıotıkalyq keńistiktiń, tilder men sımvoldardyń, jazýdyń kiretinin kórsetedi. Mundaıda kesip-tilip tastaý qıyn, teginde, olaı etýdiń keregi de joq. Alaıda, qazirgi myna álemge qarap otyryp, biz jan-jaǵymyzǵa kóz salýǵa, bárin tarazyǵa tartýǵa, kimniń dos ekenin, kimniń dos sııaqtanyp júrgenin anyq bilýge tıispiz.
Iá, ótken shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde biz, keshegi keńestik elder, kóp nársege qol jetkizdik. Shyn máninde úlken joldan óttik. Sonymen birge, qoldan jiberip alǵan múmkindikterimiz de barshylyq. Solardyń biri – keńesten keıingi Ortalyq Azııanyń birtutas saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-aqparattyq keńistigin qurý múmkindigi. О́kinishke oraı, bizdiń bárimiz Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda armandaǵan jalpytúrkilik birlikti bylaı qoıǵanda, Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń kádimgi saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń ózi kúrdeli sharýa bolyp shyqty. Bizdiń ózimshildigimiz, jekelegen lıderlerdiń saıası bonapartızmi, saıası ekonomııa klassıginiń sózin sál ózgertip aıtqanda, «kommýnızmdi» jeke bir elde ornatýǵa bolady degen aldamshy úmit kedergi keltirdi buǵan. Ortalyq Azııa odaǵyn qurý keleshegi de taıaý bolashaqta tym-tym buldyr ekenin qınala otyryp aıtýǵa týra keledi.
Jalpy, ortaq mádenı-ekonomıkalyq keńistik bizdiń oılap tapqan nársemiz de, saıasatkerlerdiń utysqa shyǵatyn jobasy da emes, ómirdiń óziniń ótkir qajettiligi. Bul Alashorda zamanynda da, bizdiń babalarymyz Turan murasymen áýestengen kezeńde de talaı oralyp otyrǵan uly ıdeıa. Astanada 19-20 mamyr kúnderi tamasha ótkizilgen Túrki jazýy kúni, sondaı-aq, osy baǵyttaǵy mádenı-ıntegrasııalyq is-sharalar bizdiń burynǵy saıasatkerlerimiz júzege asyra almaǵan, alaıda, basym túrde júzege asyrýǵa tıisti ıdeıalardy alǵa jyljytýǵa múmkindik beredi.
Mine, joǵaryda aıtylǵan jaılardy eskere kelgende, men Astanany jaqsy kórmeı tura almaımyn. Qazaqstannyń jańa boı kóterip jatqan eýrazııalyq polısinde, patshalyq-keńestik ótken dáýirden, bizdi shette qalǵan shetqaqpaılyqtyń qyspaǵynan sonshalyqty serpinmen sýyryp shyǵarǵan qalada men osyny tanyp-bildim.
О́z sımvolıkasynyń tilimen jáne tańǵaldyrarlyq ıdeıalyq jáne rýhanı shoǵyrlaný qýatymen aldaǵy keler kúnderge umtylǵan ǵajaıyp qala maǵan osyndaı áser qaldyrdy. Osy oıymdy qazaq baýyrlarymyzdyń bas gazeti «Egemen Qazaqstannyń» oqyrmandarymen bólisýdi jón kórdim.
Osmonaqyn IBRAIYMOV,
Qyrǵyzstan Ulttyq akademııasynyń korrespondent-múshesi, professor.
