Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Taldaý júrgizgen sarapshylardyń aıtýynsha, eldegi balyq naryǵy bes jylda bir jarym ese ósip, ishki naryqta 83,8 myń tonna balyq pen shaıan tárizdi ónimder satylymǵa túsken. 2017 jyly bul kórsetkish 58,3 myń tonnany ǵana quraǵan eken. Naryqtaǵy ózgeristerge baılanysty 2017-2019 jyldar aralyǵynda tutynýshylar shamamen jyl saıyn birkelki túrde 50 myń tonnadan asa balyq satyp alǵan. Pandemııanyń alǵashqy jylynda kórsetkish eki eseden artyq ulǵaıyp, 112 myń tonnany qurapty. Odan keıingi eki jylda bul kórsetkish tómendep, 80 myń tonna bolǵan. Osy jyldar ishinde naryqtaǵy tek halyq sanynyń ózgergendiginen ǵana emes, sonymen birge jan basyna shaqqandaǵy tutyný kóleminiń artýy esebinen de óskendigin bildiredi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń zertteý nátıjesine qaraǵanda, sońǵy bir jylda jan basyna shaqqanda orta eseppen 14,1 kg astam balyq pen teńiz ónimderi tutynylǵan. Bul bes jyl burynǵy kórsetkishten 31,9 paıyzǵa artyq. Ol kezde ortasha tutyný kórsetkishi jylyna bir adamǵa 10,7 kg bolǵan. Taldama júrgizgen sarapshylar besjyldyqtaǵy jyldyq tutynýdyń maksımaldy kólemi pandemııa bastalǵan jyldary jan basyna shaqqanda 15,1 kg kórsetse, 2020 jyly eń joǵary kórsetkishtiń ózi bir adamǵa 20,5 kg ekenin anyqtaǵan.
Byltyr BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy (FAO) dúnıejúzilik balyq sharýashylyǵy men sý sharýashylyǵynyń jaı-kúıi týraly esebin jarııalady. Onda sońǵy jyldary dúnıe júzinde balyq tutyný ulǵaıǵandyǵy aıtylady. Desek te, mundaı ósý qarqyny ár elde ártúrli. Sý nysandarynyń jaqyndyǵyna, baǵalar men kiristerdiń aıyrmashylyǵyna, ártúrli tamaqtaný dástúrleri men tutynýshylar qalaýyna baılanysty 2019 jyly FAO sarapshylary álemniń 227 elinde balyq tutyný deńgeıine zertteý júrgizip, memleketterdi tórt úlken topqa bólgen. Tabysy joǵary aımaqtarda turǵyndar jylyna 26,5 kg balyq tutynsa, tabysy azyraq elderde 5,4 kg balyq tutynatyndyǵyn anyqtaǵan. Ulttyq statıstıkalyq bıýrosynyń derekterine qaraǵanda, elimizdi úshinshi toptaǵy tabysy ortadan tómen elder qataryna jatqyzýǵa bolady. Al Ulttyq statıstıka bıýrosynyń kórsetkishteri FAO-nyń elimiz týraly derekterinde basqasha kórsetilgen. Uıymnyń saıtyndaǵy aqparatqa súıensek, bizdegi turǵyndar jylyna 5 kg az balyq tutynady eken. Osyndaı kórsetkishke qarap, elimizdi eń kedeı elder tobyna jatqyzýǵa bolady.
Byltyr balyq óndirý tabıǵı aýlaý jáne jasandy ósirý esebinen 2017 jylmen salystyrǵanda 53,4 paıyz, 38,5 myń tonnadan 59 myń tonnaǵa deıin óskenin kórsetedi. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi 2022 jyldyń aıaǵynda elimizde 380 balyq sharýashylyǵy jumys istep turǵandyǵyn, onyń úshten biri Aral-Syrdarııa basseınine Túrkistan jáne Qyzylorda oblystaryna tıesili ekendigin, ımporttyń sońǵy bes jylda artyp, turaqty túrde jylyna 2-3 myń tonnany qosyp otyrǵandyǵyn málimdegen edi. Nátıjesinde, ótken jyldyń qańtar-jeltoqsan aılarynda sheteldik kompanııalar elimizge 50,5 myń tonnadan astam balyq pen teńiz ónimderin jetkizgen. Kedendik statıstıka málimetinde, bizdiń basqa elderden qandaı teńiz ónimderin satyp alatyndyǵyn, máselen, ótken jyly ımporttalǵan teńiz ónimderiniń eń joǵary kólemi aqserke men dýnaı albyrtyna tıesili ekendigi habarlanady. Osyndaı muzdatylǵan aqserkeniń 8,4 myń tonnasy úshin otandyq gýrmandar 60,9 mln dollar tólegen. Daǵdarysqa qaramastan, ótken jyly elimizge osy albyrt ımportynyń kólemi 13,5 paıyz, aqshalaı túrde 38,1 paıyzǵa ósti. Negizgi jetkizýshiler Norvegııa men Chılı elderi boldy. Tutynýshylar arasynda ımporttyq balyqtardyń tanymaldyǵy boıynsha ekinshi oryndy maıshabaq alǵan. Onyń 6,5 myń tonnadan astamy bir jylda elge ákelindi (2021 jylmen salystyrǵanda ósim – 45,5 paıyz). Úshinshi orynda – skýmbrııa. Bul balyqtyń jetkizilimi 4,5 myń tonnany qurap, bir jyl burynǵydan 24,6 paıyz az bolǵan.
Qarjy mınıstrligi Memlekettik kirister komıtetiniń aqparatyna qaraǵanda, elimizdegi balyq eksportynyń negizin muzdatylǵan tushy sý balyǵynyń fılesi quraıdy. 2022 jyly 7,8 myń tonnaǵa jýyq osyndaı tazartylǵan jáne ishekteri tazartylǵan balyq Germanııa, Lıtva, Nıderland jáne basqa da Eýropa elderine jóneltilgen. Qalaı aıtsaq ta Eýropadaǵy basty qazaqstandyq brend kókserke fılesi eken. Kókserke eti Eýropalyq odaq elderinde Qazaqstan brendine aınalsa, qaqtalǵan-súrlengen ónim Reseıge, Ýkraınaǵa, Lıtvaǵa, Qytaıǵa jáne basqa elderge eksporttalyp otyr.
Sonymen qazirgi tańda elimizde 380-ge jýyq sharýashylyq balyq ósirýmen aınalysady. Buǵan respýblıkalyq bıýdjetten balyq ósirý sharýashylyqtaryn, qaıta óńdeý jáne jem óndirý qýattaryn salý kezinde bıznestiń ınvestısııalyq shyǵyndaryn óteý úshin shamamen 750 mln teńge bólingen. О́tken jyly Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń vıse-mınıstri balyq sharýashylyǵyn damytý úshin ınvestısııalyq salymdar kezinde memlekettik qoldaý is-sharalary keńeıtilip, qaıta óńdeý men jem óndirisi, toǵan sharýashylyqtary boıynsha pasporttar engizilgendigin, vedomstvoaralyq komıssııa otyrysynda «Akvaósirý týraly» zań jobasynyń tujyrymdamasy maquldanyp, zańdy ázirleý bastalǵandyǵyn, jalpy ósirý qýaty – 850 tonna, 1,0 mlrd teńgeden astam somaǵa 4 ınvestısııalyq joba iske asyrylǵanyn atap ótken edi. Negizinen otandyq balyq sharýashylyǵynyń mekeni – Atyraý oblysy. Shyǵarylǵan ónimniń 44,7 paıyzyn beretin bul óńirdiń aýyl sharýashylyǵy salasynda balyq ósirý erekshe mańyzǵa ıe bolsa, Almaty men Shyǵys Qazaqstan oblysy da óz úlesin qosyp otyr.
Sońǵy jyldary Túrkistan oblysyndaǵy Shardara men Túlkibas aýdandarynda jańa jobalar da iske qosyldy. Qalaı aıtsaq ta, dúnıejúzi boıynsha aýlanǵan bekire balyǵynyń 90 paıyzy elimizdegi balyq sharýashylyǵynyń úlesine tıesili ekendigin atap ótken jón.
