Memleket ǵylymnyń damýyna múddeli

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń tóraǵasy Darhan Ahmed-Zákı Ǵylym jáne tehnologııalar jó­nindegi ulttyq keńes ǵylym men tehnologııalardyń basym­dyq­taryn aıqyndaý úshin ǵylym­dy basqarý júıesin jetildirý maq­satynda qurylǵanyn atap ótti.

– Keńestiń alǵashqy otyrysynda Memleket basshysy Ulttyq keńes músheleriniń eń ózekti usynystaryn tyńdady. Ulttyq keńes músheleri ǵylym salasynyń mindetterin sheshýge belsendi aralasyp otyrady. Ulttyq keńes ǵalymdary 2029 jylǵa deıin joǵary bilim men ǵylymdy damytý tujyrymdamasyn ázirleýge qatysty, «Ǵylym jáne teh­nolo­gııalyq saıasat týraly» zańnyń jobasyna retteýshi saıasattyń kon­sýltatıvtik qujatyn qa­rap, óz usynystaryn qarady. Búgingi tańda keńes múshelerinen 100-den asa usynys kelip tústi. Usynystar zer­delenip, stra­tegııalyq mem­lekettik mindet­terdi sheshý kezinde esepke alynatyn bolady, – dedi Darhan Ahmed-Zákı.

Sondaı-aq ol mınıstrlik qazirgi ýaqytta el ǵalymdarynyń aldynda ulttyq ǵylymı salany odan ári damytý perspektıvalary aıqyndalǵanyn atap ótti. Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes otandyq ǵylymnyń bedeli men sapasyna ǵana emes, sonymen qatar «dástúrshilderdiń» ǵylymnan yqtımal qarsylyǵyn eń­serýge yqpal etedi, tejeý men tepe-teń­dik júıesindegi mańyzdy býyn bolady, dedi. «Ulttyq keńes jetekshi otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń, sondaı-aq memlekettik apparattyń jaýapty ókilderiniń keń ókildigi ǵylymdy damytý salasynda pers­pektıvaly jáne strategııalyq mańyzdy sheshimder qabyldaýdy qamtamasyz etýge múmkindik bere­di», dep naqtylady ol.

Darhan Ahmed-Zákıdiń aıtýynsha, ulttyq keńestiń alǵashqy otyrysy bolashaq ózgerister úshin óte baıypty bastaý boldy.

– Memleket basshysy ǵa­lym­darymyz aıtqan basta­ma­lar­dyń basym bóligine qoldaý bildirdi. Baıandamashylar Ǵy­lym akademııa­synyń róline, ǵylymı izde­nisterdiń shynaıy ekonomıkaǵa qajettiligine qatysty júıeli sıpattaǵy máselelerdi kóterdi. Sonymen qatar ıadrolyq energetıkany, jańa tehnologııalardy damytý, torıı reaktorlaryn jasaý máseleleri talqyǵa tústi. Máselelerdiń úshinshi blogi bıo­logııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý turǵysynda gendik tehnologııalardy damytýǵa qatysty boldy. Sońǵy máseleler negizinen muralardy, tarıhı-arheologııalyq jádigerlerdi saqtaý, eldiń áleý­mettik-ekonomıkalyq áleýetin da­mytýǵa ǵylymı qamtýdy óndi­ristiń tikeleı áserin talqylaýǵa baǵyttaldy, – dedi komıtet tór­aǵasy.

Onyń aıtýynsha, keńeste qamtylǵan barlyq baǵyt eldiń strategııalyq qujat­tarynda kóri­nis tabady. Sonymen qatar Pre­zıdenttiń tapsyrmasymen eldiń ǵylym júıesin da­mytýdaǵy Ǵylym akademııasynyń jańa rólin qalyptastyrý, ǵalym­dardy áleýmettik qoldaý, onyń ishinde ǵylymı dárejeler men ataqtarǵa ústemeaqylar tóleý, zert­hanalar men ǵylymı orta­lyqtardyń materıaldyq-teh­nıka­lyq qamtamasyz etilýin qarjy­landyrýdyń jańa formasy boıynsha is-sharalar qabyl­danady.

– Prezıdentimizdiń basshy­lyǵymen jáne qoldaýymen sońǵy jyldary ǵylymǵa bólinetin qarjy ósti. Osy jyldyń ózinde 158 mlrd teńgege jetti, soma bir­tindep 240 mlrd teńgege deıin ul­ǵaıtylady. Árıne, júzege asy­rylǵan is-sharalar júıeli sıpatqa ıe, – dedi Darhan Ahmed-Zákı.

Komıtet basshysynyń aıtýynsha, ýnıversıtettik ǵylymdy damytý máselesi de ózekti. Bul baǵytta Memle­ket basshysynyń tapsyrmasymen joǵary oqý oryndary janynda ınjınırıngtik ortalyqtar men tehnoparkter qurý bas­tamasy júzege asyryldy.

Dóńgelek ústelge qatysqan Týleın ýnıversıtetiniń professory (AQSh), Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń múshesi Dııar Talbaev álemdik trendter týraly sóz qozǵady.

– Ulttyq keńeste qaýipsizdik máselesi talqylandy. Onyń ishin­de sıfrlyq qaýipsizdik, kom­pıý­­terlik qaýipsizdik, bıo­qaýip­sizdik bári qamtylǵan. Bul tur­ǵyda ǵylym­nyń orny aıryq­sha. Máse­len, qazir halyq­tyń tez qartaıýy úlken máselege aınaldy. О́kinishke qaraı, munyń sońy áleýmettik máselelerdi týyn­datyp otyr. Álemge bul tur­ǵydan qalaı jáne qandaı kómek kórsetemiz? Atalǵan máseleni sheshýde ǵylymnyń róli zor. Buǵan Qazaqstan da atsalysa alady. О́ıtkeni mundaǵy ǵylymnyń áleýeti joǵary. Bi­rinshi kezekte adam kapıtaly bar. Menińshe, adam kapıtalyn, ıaǵnı ǵylym jolynda júrgen adamdardy qoldaýdy jalǵastyra berý kerek. Olardyń oıǵa alǵan dúnıelerin tolyqtaı júzege asyrýyna múmkindik jasalýǵa tıis, – dedi Dııar Talbaev.

Tez qartaıý máselesine Gýstav Rozı ıns­tı­týtynyń «DNQ jón­deý» zerthanasynyń dırektory (Fransııa), Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń múshesi Murat Saparbaev ta toqtaldy.

– Shynynda da, damyǵan elderdi tez qartaıý máselesi alań­datyp otyr. Aldaǵy ýaqytta elimizde mundaı máselemen betpe-bet keleri anyq. Qaterli isik, mı demensııasy sekildi aýrýlardyń aldyn alýdyń amaldary qarastyrylyp jatyr. Sol sekildi artyq salmaq ta álemdik problemaǵa aınalyp keledi. О́zekti máselelerdiń qataryna ǵalamdyq jylynýdy da qosar edim. Atalǵan máseleni keshendi túrde sheshý kerek. Memleketterdiń birlese otyryp sheshim qabyldaýy ma­ńyzdy. Alaıda ázirshe ondaı áreketterdi baıqamaı otyrmyz. Degenmen keıbir elder óz­deri bastamashylyq tanytyp, áreket jasap otyr. Máselen, Norvegııa tolyqtaı elektrmobılge kóship jatyr. Eýropa 2030 jylǵa qaraı benzınmen jumys isteıtin tehnıkalarǵa tyıym salmaq. Biraq bul óte qıyn. Ekojúıeni saqtaý máselesi de mańyzdy. Atalǵan úderiske elimiz da qatysyp, álem elderine úlgi kórsete alady. О́ıtkeni Qazaqstan ǵylymdy damytýǵa erekshe kóńil bólip otyr ári munyń bári ashyqtyq jaǵdaıynda júzege asyrylyp jatyr. Mundaı dúnıeler álemniń nazarynan tys qalmasy daýsyz, – dedi Murat Saparbaev.

Ǵalymnyń aıtýynsha, elimizdiń ıntellektýaldyq áleýeti aldaǵy táýe­kelderge tolyqtaı sáıkes keledi. «Alda qan­daı táýekelder turǵanyn eshkim dóp basyp aıta almaıdy, tek boljam ǵana jasaıdy. Sondyq­tan ár eldiń ózindik sarapshy­lary bolǵany jón. Olar­dy ashyqtyq, básekelestik jaǵ­daıynda tárbıeleý mańyzdy. Ǵy­lymǵa bólinetin qarjynyń ulǵaıyp kele jatqany qýantady. Dál osy faktor eldiń álemdik trendterge qosylýyna jol ashady», dedi ol.