Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Onyń ústine jarylqaıdy dep kelgen qaladan tapqan jumysynyń sıqy taǵy bazarda arba súıreý, kúzetshi bolý nemese taksı júrgizý men kassırlik. Odan qaldy tıip-qashpa jumys, búgin bar, erteń – beımálim. Basynda baspanasy da joq. Aýyldan bezgenimen shahar baýyryna baspady. Sebebi ýrbanızasııany bir júıege keltirýge dál qazir memlekettiń qaýqary jetpeı tur. Bul ekeýinsiz áleýmettik máselelerdiń týyndaıtyny taǵy anyq. Al munyń aldyn alýǵa múmkin be? Zańdy suraq.
Osyǵan oraı belgili ǵalym, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, Áleýmettanýshylar qaýymdastyǵynyń jetekshisi Baqytjamal Bekturǵanova: «Kóptegen ıdeologtiń ıdeıasy aıqyn bolmaýynan jastardyń basym bóligi ulttyq saıasattan tysqary qaldy. Jastar ıdeologııalyq basymdyqtardy ózderinshe izdep júr. Memlekettik ıdeologııa jastardy jumyldyra almady», degen pikirin alǵa tartty.
– Bul úderistiń negizgi trendi – jalǵan ýrbanızasııa. Aýyl turǵyndary qalaǵa jappaı qonys aýdarady, al mundaı sany kóp halyqty qalalyq orta ózine beıimdeı almaıdy. Kerisinshe mıgranttar qala ómirine aýyldyq turmys-saltyn alyp keledi. Munyń ózi kóptegen margınal topty qalyptastyryp, bastysy – ulttyń birigýine nuqsan keltiredi. Munyń bári ekonomıkany jekeshelendirýdiń jańa sıklyn týyndatyp, onyń turaqty ózin-ózi qamtamasyz etetindeı deńgeıge kóshýin keıinge shegeredi, – deıdi Baqytjamal Bekturǵanova.
Degenmen ýrbanızasııa rettegen elder bar. Bizge sol damyǵan memleketterdiń tájirıbesinen kóp nárseni úırenýge bolady. AQSh pen keıbir Batys Eýropa elderinde sýbýrbanızasııa júre bastaǵan. Halyq iri qalalardyń qala shetine, shaǵyn eldi mekenge kóship jatqany týraly derek bar. Biraq munyń bári aýyl sharýashylyǵymen baılanysty emes. О́ıtkeni olarda qala men aýyl ómiriniń deńgeıi bir-birinen kem emes. Kerisinshe, shaǵyn eldi mekenniń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaly qaladan da asyp túsedi. Demek, olarǵa shýly, gazdy qaladan góri aýylda turǵan qolaıly. Sebebi munda adam janyna qajet barlyq jaǵdaı jasalǵan. Álbette, bizdiń aýyldyq jermen salystyrýǵa múlde kelmeıdi. Qazaqstanda jalpy, postkeńestik elderde aýyl qaı jaǵynan alǵanda da qaladan 50-60 jylǵa artta qalyp qoıǵan. Ekeýiniń arasy jer men kókteı. Aýyldyqtardyń qalaǵa aǵylýyna da osy alshaqtyq sebep.
– Aýylda kúnkóris barǵan saıyn qıyndap ketti. Jumyssyzdyq beleń aldy. Aýyl halqy mal, jer kútimine shamasy kelmeıtin jaǵdaıǵa jetip qaldy. Qol jetpes baǵadaǵy arnaıy tehnıkalar, jem-shóptiń qymbattaýy, kómirden bastap, turmystyq qajettilikterdiń eselegen baǵamen jetkizilýi – mine, osynyń barlyǵy yqpal etpeı qoımaıdy. Jastardyń qalaǵa kóshý sebebiniń qatarynda osy máseleler tur. Shyn máninde, aýyl azdaǵan fermerler men qory bar turaqty qyzmettegi adamdar úshin ǵana jaıly oryn. Sondaı-aq birinshiden, aýyl adamy «Qala úlken, qalaıda jumys tabylady» dep oılaıdy. Ekinshiden, aýyl adamdary áleýmettik dıskrımınasııany sezinedi. Iаǵnı qaladaǵydaı joǵary dárejedegi mektep, emhanalar joq. Mysaly, daryndy balalarǵa arnalǵan, «Nazarbaev» mektebi sekildi, taǵysyn-taǵylar. Ári qaraı bilimniń joǵarǵy satylarynan oqshaý qalady. Tańdaýly joǵary oqý oryndary, «Bolashaq» baǵdarlamasy. Aýyl turǵyndary «2-sort» sııaqty qabyldanady, – deıdi saıasattanýshy Aıdos Bádel.
Aýyldy óz deńgeıinde damytý arqyly ustap turý qalaǵa aǵylǵan kóshti de toqtady. Mundaı múmkindikti álemdik tájirıbe kórsetip keledi. Árıne, onyń bári sátti júzege asty deýge kelmeıdi. Degenmen álem elderi aýyldyq eldi mekenderin saqtap qalýǵa áreket qylyp jatyr. Osy máseleni zerttegende shetelderde aýylǵa kóship, aýyl sharýashylyǵymen aınalysýǵa yqylas bildirgenderge memleket jan-jaqty qoldaý jasaıtynyn ańǵardyq. Arnaıy joba-josparlary jetkilikti. Aıtalyq, AQSh, Kanada, Italııa, Ispanııa, Jańa Zelandııa, tipti Reseıde de osy maqsatqa arnalǵan arnaıy baǵdarlamalar bar. Máselen, derekterge kóz salsaq, AQSh-tyń biraz halqy aýyldyq jerde turady. Degenmen aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyndar úlesi 11 paıyz kóleminde eken. Ataqty «Bir qabatty Amerıka» adamdardyń jermen aınalysýy – aýyl ómirin qoldaýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalar nátıjesi. Bul baǵdarlamalar úsh blokqa bólingen: turǵyn úı qurylysy, ınjenerlik nysandar salý jáne aýyl ekonomıkasyn damytý. Osy oraıda aýyldaǵy úıin jóndeý úshin 20 jylǵa 1%-ben 20 myń AQSh dollarynan aspaıtyn nesıe beretindigin aıtyp ótken jón. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi sonymen birge aýylda úı salýǵa da bólek nesıe qarastyrǵan. Kanadada aýyl turǵyndaryn qoldaýǵa baǵyttalǵan «Home Grown Solutions» baǵdarlamasy jumys isteıdi. Joba aıasynda birneshe otbasyna grant beriledi. Bul qarjy negizinen úı salýǵa, jóndeý jumystaryna jumsalady. Al Italııanyń eń turmysy tómen aımaǵy Molızege kóship kelgisi kelgen turǵyndarǵa sol oblystyń ákimshiligi adam basyna aı saıyn 700 eýrodan (teńgemen 343 myń teńge) qarajat tóleıdi eken. Úsh jylda bul qarjy kólemi 24 myń eýrodan aspaýǵa tıis kórinedi. Kóship kelýshige qoıylatyn basty talap – shaǵyn qalaǵa ornalasyp, onda óziniń bıznesin ashýǵa mindetti. Budan qala ákimshiligi de qur qalmaıdy. Oǵan ınfraqurylymdy damytý úshin aı saıyn memleket 10 myń eýro bóledi. 10 myń eýro teńgege shaqqanda búgingi baǵammen 4 mln 912 myń teńge.
Qaraǵandy
