Nıshapýrıdiń nııazdy joly
Aqyn, sopylyq ádebıet ókili Farıd ad-Dın Ábý Hamıd Muhammed Attar Nıshapýrı shamamen 1146 jyly ómirge kelip, 1230 jyly dúnıeden ozǵan. Ol Máýlana Djalaleddın Rýmıden keıingi eń tereń aqyn sanalady. Attar shyǵarmalarynyń negizgi janry – másnáýı (parsynyń qos tarmaqty óleń joly). Barlyq shyǵarmasynyń negizgi arqaýy – sóz ben uǵymdaǵy qarapaıymdylyǵy ony halyq arasynda tanymal etti. Onyń «Qustardyń suhbaty» («Mánteq át-Teır») jáne «Tázkıre ál-áýlııa» atty eki kitaby ıran-ıslam mıstısızmindegi asa mańyzdy poetıkalyq jáne prozalyq shyǵarmalar. Tımýrıdter dáýirinde salynǵan qabiri aqyn dúnıege kelgen Nıshapýr qalasynyń batysynda, Omar Haııamnyń zıraty janynda tur.
Burynǵy parsy tildi aqyndardyń arasynda patshalar men bılik ıeleriniń aldynda shyndyqty ashyq nemese astarly tilmen jetkize alǵan aqyndar kemde-kem. Osy arada keıbir sopy aqyndar máńgilik mahabbattyń sheksiz qudiretine súıene otyryp, óziniń nemese qoǵamnyń tómengi jiginiń sóıleý mánerimen ne aqyl-esi durys dıýanalardyń tilimen bılik ıelerin synaıdy. Osyndaı aqyndardyń biri – haqtan basqany sultan dep tanymaǵan Attar Nıshapýrı ekeni daýsyz.
Attar dári-dármek satyp, aýrý-syrqaýdy emdep kún kóredi. Sol sebepti patsha saraıyna baryp, basshylardy dáriptep, rızyq suramaǵan, osylaısha ómiriniń sońyna deıin ar-namysyn saqtap qalǵan. Ol dári jasaý ilimin ákesinen úırengen. Al sopylyqta belgili bir sheıhtiń nemese aǵymnyń shákirti bolmaǵan. Emshilik pen dárihana basqarýdaǵy tabysty kásibi bireýge muqtaj bolýynyń aldyn alǵan.
«Aqyn ıslam mazhabtarynan súnnıtik baǵytty ustandy» dep aıtylady, alaıda qazirgi zamanda keıbir óleńine silteme jasaı otyryp, «keıin shıızmdi qabyldaǵan nemese Áhl-Báıt jaqtastarynyń biri bolǵan» dep esepteıdi. «Mánteq át-Teırdiń (Qustardyń suhbaty) kirispesinde birbetkeılerdi aıyptap, olarǵa Áhl-Báıttiń, ádil halıftardyń jolyna túsińder dep keńes bergen.
Attar aqynnyń sózi qarapaıym, asa tartymdy. Ol sopylyq uǵymdardy jetkizý úshin esh astarsyz, qarapaıym sózderdi qoldanady. Jalyndaǵan júrekti oqyrmandy túsinikti tilmen, astarsyz beınelermen, dástúrli dastan-hıkaıalardaǵy oqıǵalarmen baýrap alady. Attar – ustaz aqyn. Ol ózinen keıingi áıgili Máýlana men Jámı sııaqty sopy aqyndarǵa úlgi bola bildi.
Murasynyń máni
Tarıhta kóptegen shyǵarmanyń avtorlyǵy Attarǵa beriledi. Munyń sebebi, oǵan deıin de, odan keıin de Attar laqap atyn alǵandar kóp bolǵan desedi. Degenmen olardyń birazy stıl men mazmun jaǵynan bir-birinen aıyrmasy baıqalady. Alaıda Muhammedreza Shafıı Kadkanı men Abdýl Hosseın Zarınkýbtyń zertteýlerine súıenip, onyń naqty eńbekterin atap óteıik.
«Asrarname» – 22 bólimge bólingen 3 305 báıitten turatyn másnaýılerdiń biri Shyǵarmanyń taqyryby – taýhıd, Paıǵambar men ádil halıfterdiń qasıetterin madaqtaý, sopylyq ilimniń túrli másele, mahabbattyń mańyzy men onyń hıkmetten artyqshylyǵy.
Ol ómiriniń sońynda jazǵan «Qusraýnama» nemese «Ilahınama» atalǵan eńbegi bir negizgi sıýjetke qurylǵan qyzyqty qysqa jáne uzaq áńgimelerden turady. Basqa eńbekteri sııaqty bul kitapta da Alla Taǵalany dáripteýmen jáne ardaqty Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) ben tórt halıfany madaqtaýmen bastalyp, odan keıin adam rýhymen suhbat júrgizip, oǵan alty perzent ıakı nápsi, shaıtan, aqyl, kedeılik, bilim, birqudaılylyq týraly aıtady.
«Mánteq át-Teır» eńbeginde qustardyń Samuryq esigine deıingi saparyn sıpattaıdy. Olardyń sapary uzaq bolady. Biraq sońynda Samuryqtyń óz bolmystarynan kórinis tapqanyn túsinedi. Sanan esimdi qart dárýishtiń qorqaq qyzǵa degen mahabbaty men sezimin baıandaıtyn kitaptaǵy eń uzyn hıkaıa shamamen 408 báıitten turady.
«Mýsıbatnama» rýhanı izdenýshiniń qıynshylyqtaryn baıandaǵan qyzyqty hıkaıalardan quralǵan. Bul shyǵarma – onyń «Mánteq át-Teırden» keıingi eń mańyzdy poemasy.
«Muhtarname» rýbaıat jınaǵy túrli taqyryptaǵy elý baptan quralyp, Jaratqan men adam arasyndaǵy rýhanı máselelerdi baıyptaıdy.
«Tázkıre ál-áýlııa» – sopylyq ilimniń toqsan jeti áýlıesi men sheıhiniń ómirbaıanyn qamtyǵan mura. Týyndynyń jetpis eki taraýynda avtor jetpis eki adamnyń ómirin, kózqarasy men qasıetin sýretteıdi. «Tázkıre ál-áýlııa» – tili qarapaıym, áserli shyǵarma. Bul parsy tarıhyndaǵy eń eleýli prozalyq shyǵarma qataryna enedi.
«Attardyń qıssalary men ǵazaldarynyń jınaǵy» – basym bóligi sopylyq dúnıetanymdy jyrlaǵan shyǵarmalarynyń toptamasy.
Attar Nıshapýrı jáne Eýropa
Nıshapýrıdiń oıly týyndylary álem ádebıetine de yqpal etti. Bul áserdi Irannan tys jerlerdegi «Pandnamanyń» kóptegen qoljazbasynan, baspa kóshirmelerinen, aýdarmalarynan, túsindirmelerinen kórýge bolady. Sondaı-aq buryn Attardyń tulǵalyq qasıetinen góri, shyǵarmasynyń mazmunyna kóbirek kóńil bólingenin baıqaımyz. Bul qyzyǵýshylyqqa yqpal etken faktor – onyń qarapaıym stıli men ahlaq týraly tereń mazmuny. Bul eýropalyqtardy «Pandnamaǵa» kóbirek tartylýyna sebep boldy. Máýlananyń «Másnaýıinen» keıin sopylyq ádebıettiń eshbir shyǵarmasy «Mánteq át-Teır» deńgeıine jetken joq. Bul týyndynyń rámizdik sıpaty álemdik sımvolızmniń talaı shyǵarmasyna áser etti. Sonymen qatar «Tázkıre ál-áýlııa» prozalyq shyǵarmasy da mıstıkalyq baǵyttaǵy álem jazýshylarynyń nazaryn ózine aýdara bildi.
XVIII ǵasyrdyń 2-jartysynan bastap Eýropa shyǵystanýshylary Attar shyǵarmalaryn aýdara bastaǵany málim. Ony alǵash nemis aýdarmashylary Batysqa jetkizdi. Fon Stomerdiń 1775 jyly Venada basyp shyǵarǵan qos tildi antologııasynda «Pandnama» poemasynyń úzindisi jarııalanǵan. 1818 jyly fon Hamer Porgestal «Mánteq át-Teır» týyndysyn aýdaryp, úzindi túrinde basyp shyǵardy.
Attar shyǵarmalaryn alǵash aýdarǵan nemister bolsa da, ony Batysqa keńinen tanystyrǵan fransýzdar edi. 1787 jyly Sılvestr de Sası fransýz tilinde «Pandnamany» tárjimeledi. «Qustardyń suhbaty» aýdarmasy eýropalyqtar arasynda óte tanymal.
Sáýir aıynyń 16-sy nemese shamsı jyl sanaǵy boıynsha fárvárdın aıynyń 25-i – Iran kúntizbesinde Attar Nıshapýrıdi eske alýǵa arnalǵan ulttyq kún.
Iran men Qazaqstan arasyndaǵy rýhanı-mádenı baılanystyń tamyry óte tereńde. Al jańa jaǵdaıda dıplomatııalyq resmı qarym-qatynas 1992 jyly bastalady. Eki el halqyna ortaq qundylyqtar az emes, sonyń ishinde, qazaq jáne parsy tilderinde birdeı qoldanylatyn 3 000-nan astam sózdiń bolýy, salt-dástúr men ádet-ǵuryp uqsastyqtary, kóne Iran mádenıetinen bastaý alatyn Naýryz meıramy, t.b. maqtanyshtarymyz bizdi jaqyndata túsedi. Aldaǵy ýaqytta ekijaqty baılanys jańa deńgeıge kóterilip, keńeıe túsedi dep nyq senimmen aıta alamyz.
Álı Akbar Talebı Matın,
Iran Islam Respýblıkasy
elshiliginiń mádenı keńesshisi
