Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Elimiz óz tarıhyndaǵy jaýapty kezeńine aıaq basyp, ádiletti memleket qurýǵa baǵyt alǵan kezde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumysyn jandandyryp, ony qoǵamdyq ómirge qatysy bar barlyq salaǵa kiriktirýdiń kezi keldi. Eger biz tabysty reformanyń alǵysharty – halyqtyń birligi desek, onda joǵarydaǵy qadamǵa barýǵa mindettimiz. Assambleıa elimizdi odan əri órkendetýde túrli etnos ókilderiniń basyn qosyp, búkil qoǵamdy uıystyryp, onyń yrys-yntymaǵyn arttyrýǵa jumys isteýi qajet. Assambleıa ǵana respýblıka halqynyń basyn biriktire alady. О́ıtkeni kez kelgen adam týǵan kúninen bastap naqty bir ulttyń ókili bolyp dúnıege kelip, Qazaqstan halqyn quraıdy. Ol onyń týýy týraly kýáligindegi ákesiniń ultyn kórsetip, bala kámelet jasyna tolǵanda ádette óz ultyn sol kýáliktegi málimettiń negizinde kórsetedi. Sol sebepti halyqtyń nemese jalpyulttyń múddesine kelgende el turǵyndarynyń osy áleýmettik toby, ıaǵnı ártúrli etnos ókilderi, óz ultynyń múddesin túsinse, basqa ulttyń múddesine de túsinistikpen, qurmetpen qaraıtyn bolady. Sóıtip, eldiń birligi men qoǵamnyń turaqtylyǵyna kelgende úlken jaýapkershilik pen uqyptylyq kórsete alady. Árbir etnos ókili birlik pen qoǵamdyq tatýlyq máselesinde ózara táýeldiliktiń bar ekendigin basqa áleýmettik toptarǵa qaraǵanda jan-tánimen sezinedi. Bir etnostyń ókili bolý degen sóz búgin bir partııaǵa múshe bolý, erteń basqasynyń qataryna kirýdi, tipten, odan shyǵyp ketýdi ańǵartpaıdy. Sebebi mundaı adam ultyn aýystyrý máselesine óte jaýapty qaraıdy. Saıyp kelgende, bizdiń qoǵamnyń árbir múshesi – belgili bir etnostyń ókili. О́kinishke qaraı, adamdar arasynda kezdesetin kez kelgen usaq-túıek urys-keris jaǵdaılarynyń jalpy, el azamattarynyń ǵana emes, sonymen birge belgili bir etnos ókilderiniń tarapynan da baǵalanatynyn joqqa shyǵarý qıyn. Tipten eki etnos ókilderi arasyndaǵy kez kelgen arazdyqtyń «ultaralyq» sıpat alyp ketý qaýipi bar.
Endigi mindet – memleketimizdiń ǵana emes, qoǵamnyń jáne árbir azamattyń mindeti – bizdiń baı mádenı muramyz ben jalpyulttyq birligimizdi saqtaý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaý. Bul barlyq deńgeıdegi memlekettik organdardyń, azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń birlikti, tatýlyq pen kelisimdi nyǵaıtý jónindegi, turaqtylyqqa, bolashaqqa degen senimdilikke jáne elimizdiń azamattarynyń ál-aýqaty úshin jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan orasan zor mazmundy jumysynyń bastaýy bolmaq
Memleket basshysy Q.Toqaevtyń birizdi ustanymy men júrgizip jatqan saıası reformalary myna qubylmaly zamanda Assambleıanyń aldyna jańa turǵydaǵy mindetter qoıyp otyr. О́ıtkeni jer sharynyń túrli óńirinde dinı alaýyzdyq ýshyǵyp, ksenofobııalyq kóńil kúı baıqalyp otyr. Álemdegi geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda halyqtyń kelisimi men birligi ekonomıkalyq əleýetimizge aınalýda. Assambleıa azamattyq qoǵamnyń tıimdi ınstıtýty deńgeıine kóterilýi, konstıtýsııalyq mərtebege ıe bolýy, onyń memleket damýynyń jalpyulttyq basymdyqtaryn iske asyrý men el tutastyǵyn saqtaýdaǵy tarıhı mıssııasyn jandandyrýdy talap etedi.
Búgingi aýmaly-tókpeli zamandaǵy qalyptasqan ahýaldy eskere otyryp, ult saıasaty men memlekettilikti qurý máselesinde ulttyq qaıshylyqtarǵa jol bermeı, ult saıasatynyń elimizdiń damý ereksheligine sáıkes keletin modelin tańdap, ony nyǵaıtý qajet. О́ıtkeni qazir qoǵam músheleri arasyndaǵy ulttyq, áleýmettik jáne basqa da aıyrmashylyqqa qaramastan, ortaq múddelerdi túsinip, qabyldaý negizinde azamattardyń boıyna osyndaı qasıetterdi qalyptastyratyn saıasat júrgizý qajet. Bul qasıetti boıymyzǵa sińirmeı turyp basty strategııalyq maqsatymyz – el birligine qol jetkizý múmkin emes. Bul máselede tarıhı sabaq pen tájirıbe negizinde jańa tarıhı sana-sezim men ártúrli etnos ókilderi arasyndaǵy qarym-qatynas mádenıetin qalyptastyrýǵa jaǵdaı týady. О́ıtkeni kópetnosty qoǵamdaǵy turaqtylyq ultaralyq kelisimge arqa súıeıdi jáne ol saıası turaqtylyqtyń negizi bolady. Al osy ulttyq birliktiń beriktigi Qazaqstan halqy Assambleıasy men barlyq etnomádenı birlestikter jumysynyń tıimdiligin arttyrýǵa tikeleı baılanysty.
Búgin Assambleıanyń qoǵamdyq, naǵyz halyqtyq sıpaty men áleýetine basymdyq berý kerek. Sonda ǵana Assambleıanyń «halyqtyq dıplomatııa» retindegi múmkindigi artyp, jergilikti jerdegi jumysyna jan bitip, kishi assambleıalardyń qyzmeti belsendi júrgiziledi. Olarǵa basqa dıaspora ókilderimen tikeleı baılanys ornatyp, adamı turǵyda túsinistikke qol jetkizip, tatý-tátti ómir súrý saltyn qalyptastyrýda naqty nátıjege qol jetkizý qajet. Kishi assambleıalar bir-birimen til tabyspaıynsha, kelisim men turaqtylyqty ózderiniń qajettiligi men ómirlik ustanymdaryna aınaldyrmaı, alǵa qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizý áste múmkin emes.
Etnosaıasatta jetistiktermen qatar kóńil aýdarýdy jáne tıisti qorytyndy jasaýdy talap etetin túıtkildi máselelerdiń oryn alyp otyrǵandyǵy belgili. Osyndaı jaǵdaıda, ásirese Qordaı oqıǵalarynan keıin Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumysyna synı kózqaraspen qaraý zańdy nárse. Sebebi kópetnosty memlekette ultaralyq qatynasqa muqııat bolý, onda bolyp jatqan úderisterge der kezinde qulaq asý qajet. О́ıtkeni ult saıasaty Konstıtýsııaǵa sáıkes júıeli túrde júrgizilmese, onda kez kelgen áleýmettik-ekonomıkalyq jáne quqyqtyq másele taban astynan ýshyǵyp, ulttyq reńk alyp, memlekettiń turaqtylyǵyna zııan tıgizýi yqtımal.
El Prezıdentiniń «El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy – ótkenge kóz júgirtip, qorytyndy jasaıtyn ýaqyt... Dańǵaza aksııalar men daýryqpa is-sharalardan bas tartyp, búkil is naqtylyqqa qurylatyn bolady», deýinde úlken mán jatyr. Iá, olar búgin ǵana paıda bolǵan másele emes, jyldar boıyna jınaqtala kele, tamyry tereńge ketken problemaǵa aınalǵan. Onyń ústine keńestik dáýirden muraǵa qalǵan násil, ult, din máselelerine qatysty qaıshylyqtar tolyǵymen sheshilmegen. Bizdiń qasiretimiz óz ýaqytynda istelmegen jumysty nemese shala atqarylyp, naqty nátıje bermeı, oǵan bólingen qarjyny qumǵa quıǵan sýdaı etip, bolashaq urpaqtyń nesibesine aýyz salǵandyǵymyzda jatsa kerek. Osynyń barlyǵy qoǵamnyń áleýmettik jiktelýimen, ıdeologııalyq bos keńistik pen ótkenge degen nıgılıstik kózqarastyń kúsheıýimen tuspa-tus kelýi qıyndyq týdyrady. Ekonomıkalyq kórsetkishterdiń tómendeýi adamdardyń tabysyn kemitip, turmys jaǵdaıyn nasharlatyp, kedeıshilikke ákeldi. Osylaısha, adamdardyń boıynda úmitsizdik uıalap, olardy belgisizdik pen úreı sezimi bılep, bul turǵyndardyń kóńil kúıine keri áser etip, elde birte-birte narazylyq áleýeti jınaqtalyp, qoǵamdaǵy áleýmettik jaǵdaı birte-birte shıelenise tústi.
Memleket halyqty estýden de, túsinýden de qalyp, onyń muqtajyna kóńil aýdarmaǵan soń azamattardyń da jaýapkershiligi tómendep, olar ósek-aıań men zańsyz áreketke boı ura bastady. Shamasyna qaramastan ońdy-soldy kredıt alýǵa kirisip, ózdiginen kún kórýge talpynys jasaýdan qalyp, masyldyqqa boı urdy. Mundaı jaǵdaıdan upaı izdeıtinder otqa maı quıyp, saıası ahýaldyń qyzýyn únemi kóterýmen boldy. Bular halyqtyń áleýmettik belsendiligin jasampazdyqqa emes, bılikke qarsy qoıýǵa, memlekettiń bedeline nuqsan keltirýge baǵyttaýǵa tyrysty. Al memlekettik organdar bolsa, óz jumysynyń tıimdiligin tómendetip, aldarynda turǵan josparlary men baǵdarlamalaryn sapaly iske asyrýdy qamtamasyz etýge, naqty nátıjelerge qol jetkizýge dármensizdik tanytty. Áleýmettik-ekonomıkalyq salada jalpy ónimniń aqshaǵa shaqqandaǵy kólemi men onyń sandyq kórsetkishterine basymdyq berilip, «sapa» degen uǵymnyń quny tómendedi.
Assambleıanyń qoǵamdyq, naǵyz halyqtyq sıpaty men áleýetine basymdyq berý kerek. Sonda ǵana Assambleıanyń «halyqtyq dıplomatııa» retindegi múmkindigi artyp, jergilikti jerdegi jumysyna jan bitip, kishi assambleıalardyń qyzmeti belsendi júrgiziledi
Osy tusta Qazaqstan halqy Assambleıasy óziniń basty mindetterin qanshalyqty júzege asyra aldy, joǵarydaǵy keleńsizdikti boldyrmaýǵa qatysty ne istedi degen oryndy suraqqa ómirdiń ózi obektıvti jaýap berýdi talap etip otyr. Tereńirek úńiler bolsaq, ýaqyt óte Assambleıa óziniń jumysynda kózge birden túse qoımaıtyn, alaıda, onyń qýatyn álsiretetin kórinistiń paıda bola bastaǵandyǵyn kórý qıyn emes. Nátıjesinde, onyń qyzmetinde, memlekettik organdardaǵy sııaqty nemquraıdylyq sııaqty kemshilik beleń alyp, adamı jáne ashyq áńgimege jete mán berilmedi. Keıingi jyldary ultaralyq qatynastar máselesi úırenshikti, kúndelikti jumysty talap etpeıtin qatardaǵy bir sharýaǵa aınalyp ketti. Assambleıanyń jumysynda formalızmge jol berilip, etnostar arasynda alshaqtyq paıda bolyp, saldarynan adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasqa mán berilmedi. Kópetnosty qoǵamnyń ózindik erekshelikterin túsinýge qyzyǵýshylyq ta báseńdeı tústi. Kóp shyǵyndy talap etetin aýqymdy is-sharalardy ótkizý Assambleıa men onyń jumysyn saıasattandyryp jiberdi. Al halyqtyń kúndelikti ómiri men turmystyq qajettilikteri únemi álgindeı merekelik nemese folklorlyq-etnografııalyq is-sharalardyń kóleńkesinde qalyp qoıyp, ol halyqtan alystaı bastady.
Osy turǵyda Qordaı oqıǵasy etnosaralyq kelisimniń teorııalyq pikirsaıystan góri memlekettiń kúndelikti iske asyrylyp jatqan saıasatynyń praktıkalyq máselesi ekendigin eske saldy. Qordaı oqıǵasy kóp nárseni qaıta qaraýdy, keıbir kózqarasymyzdy jańǵyrtýdy talap etedi. Bir ókinishtisi, kóptegen jyl boıy qordalanǵan máseleler biz oılaǵannan da tereń bolyp shyqty. Eger jaǵdaı osy kúıinde qala bergende, ortaqtastyq bolmaı, kerisinshe, mádenıetter men halyqtar arasynda jatsyný kúsheıer edi. Otanshyldyq sezimin tárbıeleý haqynda ashyq aıtatyn da, osy baǵytta naqty nátıjege baǵyttalǵan jumystardy atqaratyn da sáttiń týǵany anyq. Qazir baspasóz quraldary men áleýmettik jelilerde Assambleıanyń qyzmeti týraly kóp aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Solardyń ishinde jıi aıtylatyndary: ultaralyq qatynas júıesi – ol Assambleıanyń is-sharalaryndaǵy qur urandar men ulttyq kıim kııý, bı bıleý jáne bizdiń erekshe modelimiz týraly saltqa aınalyp ketken jattandy sózder ǵana emes degenge kelip saıady. Al shyn máninde, bul – birinshiden, kúndelikti jáne turaqty túrde jáne tynymsyz eńbekti talap etetin júıeli saıasat. Al ekinshiden, qoǵam úshin ol – ómirlik mańyzy bar aýadaı qajettilik. Onyń elimizdegi etnostyq máselelerdi, demografııa men kóshi-qon, dıasporalardyń qonystanýy, etnostyq qylmystyń jaı-kúıi, bilim berý men tárbıe, aqparattyq saıasatty qaıta formattaýdy talap eteri anyq. Sonymen birge bul jumystyń elimizde júrgizilip jatqan saıası reformany, onyń ishinde memlekettik basqarýdy qaıta qurý aıasynda keshendi túrde iske asyrylǵany durys. Sebebi basqalaryn aıtpaǵannyń ózinde, qazir qoǵamda oryn alǵan jáne ártúrli minberden aıtyla bastaǵan áleýmettik-mádenı tuıyqtalý men jastardyń áleýmettendirý úrdisinen tys qalýy, óńir ákimderiniń etnosaralyq máselelerden óz betterinshe qol úzip ketýi sııaqty qatelikterdi eńserý ońaı sharýa emes.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qordaı oqıǵasyn saraptaı kele, elimizdiń basty qundylyǵy – ultaralyq tatýlyqqa syzat boldy deýi kóp nárseni ańǵartsa kerek. Bul memleketimizge, elimizge nuqsan keltirip, abyroıymyzǵa zııanyn tıgizdi. О́ıtkeni etnostyq faktor, ultaralyq qatynas – damýdyń daǵdarys kezeńinde túrli janjaldardyń detonatory. Al onyń destrýktıvti əleýeti aqparattyq jəne gıbrıdti soǵys dəýirinde popýlıstik məlimdemelerde jəne ashyq arandatýlar aıtarlyqtaı kúsheıe túsýde. Demek, endi tutas ult bolyp osyndaı teris tájirıbe men syn-qaterlerden sabaq alýymyz kerek. Sondyqtan da bolar Prezıdent bul oqıǵanyń oryn alýyna «bıliktiń jibergen kemshiligi de sebep boldy, bıznes pen bılik ókilderiniń ult saıasaty tóńireginde qylmystyq pıǵylda ymyraǵa kelýi jaqsy nyshan emes» degen qorytyndy jasady. Ol jastardyń tárbıesine basa mán berip, olardyń árbir halyqtyń mádenıetine, qazaq tili men eldiń memlekettik rámizderine qurmetpen qaraýy máselesine kóńil aýdardy. Olardyń bolashaǵyn, bilim alyp, jumys isteýin tek Qordaı aýdanynyń sheńberimen shektelmeı, eldiń barlyq óńirlerimen baılanystyra qaraý qajettiligine de basa kóńil bólindi.
Bul jerde bir aýmaqta shoǵyrlanǵan etnostyq toptardy barlyq etnos ókilderiniń el ómirine belsene aralasýyna jaǵdaı jasaýdyń mańyzy zor bolmaq. Ol úshin Assambleıa jergilikti ákimdiktermen birlesip ártúrli etnostyq toptardyń arasynda tıimdi jáne nátıjeli únqatysý ornatyp, memlekettik saıasatty túsindirýge atsalysqan jón. Jalpy, respýblıkada ekonomıkalyq jáne áleýmettik-saıası reformalardyń tabysty júrgizilýi de túptep kelgende osyǵan tikeleı baılanysty. Sonda ǵana memlekettegi barlyq etnos ókilderi arasyndaǵy mádenı jáne ekonomıkalyq qarym-qatynas úderisi, olardyń elimizdiń damýyna qosqan úlesi otanshyldyq sana-sezimdi damytyp, ortaq qundylyqtar qalyptasady.
Memleket basshysy jańadan saılanǵan Parlamenttiń alǵashqy sessııasynda sóılegen sózinde bir jyldyń ishinde saıası reformalardy ilgeriletýde aýqymdy jumystardyń atqarylǵanyna, eldi órkendetý jolynda zor betburys jasap, jańa dáýirge qadam basqanymyzǵa toqtala kele, memlekettiń turaqtylyǵyn saqtap, azamattyq biregeılikti memlekettiń tutastyǵy men turaqty damýynyń kepili retinde qarastyrdy. Endeshe, elimizde qolǵa alynǵan saıası modernızasııalaý úderisi jergilikti jerlerdegi eldi mekenderdegi etnostyq jáne dinı qaýymdastyqtardyń máselelerin memlekettik jáne jergilikti ózin-ózi basqarý júıesin jetildirý negizinde der kezinde jáne jedel túrde sheship otyrýǵa múmkindik bermek. Sonymen birge ulttyq máselelermen aınalysatyn memlekettik organdar qyzmetkerleriniń biliktiligin kóterý, ultaralyq kelisim men etnosaralyq baılanystyń tájirıbesin, mádenıetin qalyptastyrýdyń mańyzdylyǵy da artpaq.
Endeshe, eldiń táýelsizdigi men memlekettiligin nyǵaıtýdaǵy ult saıasatynyń mańyzynyń zor ekendigi kúmán keltirmeıdi. О́ıtkeni Prezıdent Q.Toqaev atap kórsetkendeı, elimizdegi saıası ózgerister memleket pen halyqtyń múddesin eskere otyryp birte-birte jáne buljytpaı iske asyrylmaq. Qoǵamdyq turaqtylyq – ult máselesin demokratııalyq negizde sheshýdiń birden-bir tıimdi joly. Etnosaralyq jáne dinaralyq kelisim saıasatynyń keshendi sıpat alatyndyǵyn, onyń áleýmettik, ekonomıkalyq jáne mádenı-rýhanı, sol sııaqty memlekettik saıasattyń basqa da salalarymen tyǵyz baılanysta qaralatynynan da baıqaýǵa bolady.
Ulttyń shoǵyrlanýyn nyǵaıtýda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qyzmeti basty ról atqaryp, ol barlyq azamattardy ortaq memlekettilik ıdeıasynyń aınalasyna biriktirý baǵytynda jumys isteýi qajet. Osy turǵyda Prezıdent «qazirgi etnosaıasat tek memlekettik organdardyń ǵana jaýapkershilik salasy emes» degen tezısi kóńilge senim uıalatady. Bul sózderdiń Assambleıa qyzmetiniń barlyq baǵytyna, etnomədenı birlestikterdi damytýdy qoldaýǵa, etnosaralyq kelisimdi qalyptastyrýǵa jəne memlekettik tildi nasıhattaýǵa ǵana emes, sondaı-aq qaıyrymdylyq, medıasııa, azamattyq belsendiliktiń basqa salasyndaǵy jobalarǵa da tikeleı qatysy bar. Osylaısha, etnosaralyq kelisim ekonomıkaǵa, adamdardyń əleýmettik jaǵdaıyna tikeleı əser etedi. Sondyqtan Memleket basshysy, QHA Tóraǵasy Q.Toqaev alda turǵan mindetterdi tabysty oryndaý úshin memleket pen qoǵam birlesip jumys isteýge tıis degen negizgi qorytyndyǵa kelip, Assambleıanyń qyzmetin aıqyndaıtyn birqatar basymdyqty belgilep berdi. Endigi mindet, memleketimizdiń ǵana emes, qoǵamnyń jəne ərbir azamattyń mindeti – bizdiń baı mədenı muramyz ben jalpyulttyq birligimizdi saqtaý úshin qoldan kelgenniń bərin jasaý. Bul barlyq deńgeıdegi memlekettik organdardyń, azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń birlikti, tatýlyq pen kelisimdi nyǵaıtý jónindegi, turaqtylyqqa, bolashaqqa degen senimdilikke jəne elimizdiń azamattarynyń əl-aýqaty úshin jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan orasan zor mazmundy jumysynyń bastaýy bolmaq.
Japsarbaı QÝANYShEV,
saıası ǵylymdar doktory, professor
