Saryarqanyń tórinde búginde jarqyrap, jaınap, jas qala Astana ósip keledi. 15 jylda qaı el sáýleti sán-saltanatymen jarasqan, aıbyny asqan Astana salyp úlgerdi? Ol – Nazarbaev. Qazaqstan. Astana. Bul uǵym búginde halyqtyń sanasynda jattalyp qalǵan. Endi she, óńmenińnen jel ótetin aımaqta 17 jyldyń shamasynda ǵajaıyp qala boı kóterdi. Bul Elbasynyń jasaǵan batyl sheshimi boldy. Qazirgi ýaqytta toǵyz joldyń torabynda, Uly Jibek jolynyń kúretamyrynda boı kótergen Astana – Elbasynyń bastamasymen ǵasyrlar toǵysynda dúnıege kelgen ǵajaıyptardyń biri.
El ózgerdi, sana ózgerdi, keshegi «Saryarqada shahar salýǵa bolmaıdy» deıtinder búgin aspanmen talasqan sáýlet ónerine suqtana qaraıdy. Munyń bári Elbasynyń alysty boljaǵan batyl jobasy. Biz sondyqtan Astanany Elbasynyń erligine balaımyz. Shynynda da, bul – erlik. Erlik qana emes, Memleket basshysynyń memleketti nyǵaıtýǵa, Qazaqstandy, onyń ishinde soltústik óńirdi qazaqılandyrýǵa baǵyttalǵan saıası strategııasynyń bir kórinisi dep bilemin.
Astanany Prezıdentsiz kózge elestetý múmkin emes.
– «Astana – bul meniń tól perzentim. Ár adam, teginde óz qalasyn súıetin shyǵar. Al biz ózimizdiń jas qalamyzdy úsh ese artyq súıemiz. О́ıtkeni, biz onyń qurylysyn taqyr jerden bastadyq. Mundaǵy árbir jańa múıis, árbir jańa ǵımarat bizdiń júregimizden shyqqan, sebebi, olar týǵan sátinen bastap bizdiń kóz aldymyzda», degen Prezıdent búgin kún sanap qarqynmen ósip kele jatqan Astananyń aıshyqty ǵajaıyptaryn óz qolymen jasady.
Shynynda da, Astana – ǵajaıyp ǵımarattary bar kózdiń jaýyn alatyn kórikti qala. Munda álemge áıgili arhıtektorlar Kıse Kýrokava men Norman Fosterdiń qoltańbasy qalǵan. Astana avtorlarynyń qatarynda japon men aǵylshyn ǵana emes, qazaqtyń bas sáýletshisi de bar. Ol – Elbasy Nursultan Nazarbaev. Qazir Astana ulttyq ereksheligimen, batystyq úlgisimen jáne shyǵystyq náziktigimen kóz tartatyn ǵajaıyp qalaǵa aınaldy. Buǵan qýaný kerek. Baratyn jeriń bar. Otanyńnyń júregi bar. Ol – Astana. Rasynda da, Astanamen maqtanamyz. Astana bizdiń – baq qalamyz!
Elbasymyzdyń sózimen aıtsaq, «Astana bizdiń Otanymyzdyń júregine halyqty biriktirgen ulttyq ıdeıaǵa aınaldy, ol halyqtyń óz kúshi men uly maqsattaryna degen seniminiń sımvolyna aınaldy. Búginde, búkil Qazaqstandaǵy sekildi, Astanada júzden astam ulystardyń ókilderi turyp jatyr. Bul – kún saıyn qonys toıy, kún saıyn mereke, úılený toılary bolyp jatatyn qala. Ondaǵan myń jańa otbasylar men jańa taǵdyrlar qalasy».
Tarıhty tulǵalar jasaıdy. Ár ulttyń ózindik tarıhyn qalyptastyrǵan uly tarıhı tulǵalary bolady. Olar qanshama ýaqyt ótse de eldiń esinde qalady. Uly tulǵa umytylmas tirlik, is-áreketterimen adamzattyń ortaq qaıratkerine aınalady. Mysaly, orystarda – Birinshi Petr, túrikterde – Atatúrik, qytaılarda – Mao Sze Dýn, fransýzdarda – Sharl de Goll, polıaktarda – Leh Valensa, aǵylshyndarda – Ýınston Cherchıl, úndilerde – Gandı, amerıkalyqtarda Vashıngton bar. Al qazaqtyń mańdaıyna bitken tulǵa, ol – Elbasy Nursultan Nazarbaev. Áli de Astanada talaı alyp qurylystar boı kóteretinine biz kámil senemiz.
Elbasynyń bedeli – Qazaqstannyń abyroıy. Biz «Bolashaqtyń energııasy» degen ataýmen 2017 jyly Astanada EKSPO ótkizý qurmetine ıe boldyq. Endi, mine, álemniń túkpir-túkpirinen arý Astanany jáne kórmeni tamashalaýǵa birneshe mıllıon adam kelmek. Demek, Astana ult kelbetine aınalady. Elbasynyń ózi aıtqandaı, «Jańa astananyń qalasy da, adamdardyń sanasy da jańa bolady». Jaqyn ýaqyttarda Astana «aqyldy qalaǵa» aınalady. Sheteldegideı, aıaldamada turyp, jolaýshylar avtobýsynyń qaı jerde kele jatqanyn, qansha ýaqyttan keıin óziń turǵan jerge jetetinin qolyńdaǵy arnaıy baǵdarlamadan bilýge bolady.
Astana – táýelsizdigimizdiń tiregi. Jańa Astana – ejelgi qazaq jeriniń tóri, táýelsiz Qazaqstan úshin jarqyn keleshektiń nyshany, tarıhymyzdyń jalǵasy, ómirsheń isimizdiń arnasy retinde budan bylaı da jańa Astanada jaqsylyqtar jalǵasyn taba beredi.
Astana – qazir alyp qurylystar alańy. Astana túrli halyqaralyq deńgeıdegi sharalardy ótkizetin ortalyqqa aınalyp úlgerdi. Máselen, Astanada EQYU-nyń sammıti uıymdastyrylyp, óte joǵary deńgeıdegi kezdesýler ótkizildi. Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi de turaqty ótip keledi. Astana alyp qurylystar ǵana emes, sondaı-aq, álemdik dinbasylary kezdesetin ortalyq ekenin ekiniń biri biledi.
Eli úshin eleńdegen Elbasy Astananyń damýyna alańdaıdy, álem tanyǵan ortalyq bolsa dep armandaıdy. Onyń atyn ózi qoıýynda da shejire, tarıh, syr jatyr. «Bir kúni túnde, dálirek aıtqanda, túngi ekide jańa elordanyń aty Astana bolady degen oı keldi maǵan. Astana – ol Astana! Qaı tilde de uǵymdy, uran tárizdi», – deıdi keıin óz sheshimi týraly Elbasy.
Astananyń qataldaý tabıǵatyna baılanysty kezinde Astanany kóshirýge qarsy shyqqandar endi búginde jadyrańqy kóńil-kúımen sáýletti shahardy emin-erkin aralaıdy.
Prezıdent Nazarbaev Astana men onyń ataýyn ǵana emes, elordadaǵy kóshe ataýlaryn da kúrt ózgertti. Karl Marks – Kenesary, Lenın dańǵyly – Abaı, Revolıýsııa – S.Seıfýllın, Oktıabr – M.Áýezov, Sakko-Vansettı – Á.Bókeıhanov bolyp aýystyryldy. Eń aldymen, 35 kósheniń ataýy ózgertildi. Minekeı, elge-jerge, tarıhı ataýlarǵa degen Elbasynyń qurmeti.
Qazirgi Astana – tarıhı ǵajaıyptarǵa toly, sáýleti asqan, mereıi tasqan shyraıly shahar. Múmkin emesteı, oryndalmastaı kóringen arman aqıqatqa aınaldy. Ańyz ben aqıqat qatar júrgen jyldar tizbegi aqyrynda shyndyqtyń jeńýimen aıaqtaldy.
Elbasynyń «Qazaqstan joly» atty kitabynyń «Jańa dáýirdiń jańa astanasy» dep atalatyn bóliminde mynadaı joldar bar: «Ár jyl saıyn Astana óziniń týǵan kúnin toılaıdy. Astana Eýropa mádenıetinen – pragmatızmdi, al Shyǵystan rýhanı dáldikti mura etip alady. Taıaý bolashaqta Astana Qazaqstan Respýblıkasynyń iri saıası, mádenı jáne iskerlik ortalyǵy, osy zamanǵy qalasy bolady…».
Rasynda da, solaı. Qazirgi Astana álem oıshyldary tize qosyp, ǵalamdaǵy aýqymdy máselelerdi sóz etetin irgeli ortalyqqa aınaldy. Jyl saıyn munda kóktemde Nobel syılyǵynyń ondaǵan ókilderi men álem moıyndaǵan qaıratkerler kelip, tolǵaqty oılaryn ortaǵa salady. Sóıtip, qazirgi tańda Astana daýysyn álem estı bastady. О́ıtkeni, búginde Astana kún saıyn óńdenip, ózgerip, aı saıyn aıshyqtanyp, jyl saıyn jigeri tasyp, qulpyryp, qarqyn alyp, damyp keledi.
– «Ár kelgenimde, gúldene túskenine kýá bolyp júrgen Astana qalasy – Qazaqstannyń dınamızmi men Prezıdent Nazarbaev myrzanyń kóregendigin beıneleıtin eń úlken týyndy. Astananyń qurylys jumystaryna túrik fırmalary men jumysshylarynyń da úles qosýyn túrik-qazaq yntymaqtastyǵynyń eń ásem nyshandarynyń biri dep bilemin», – deıdi Túrik Respýblıkasynyń prezıdenti Abdýlla Gúl bir sózinde. Shyndyǵynda, bul pikirde úlken mán bar. Rasynda da, Astananyń ósýinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń úlken úlesi baryn eshkim joqqa shyǵara almas. Bas shahardyń kórkeıýin ol únemi qatań nazarynda ustap otyrady.
Aqıqatynda qatardaǵy oblys ortalyǵynyń birin Astana etýge bel baılaý – naǵyz batyrlyq is. Bul Elbasy júregin sharlaǵan aq qanat qus – alyp samuryqtyń «Báıterekke» kelip qonyp, halyqtyń jıi baratyn mekenine aınalýy der edim men. Mundaı shuǵyl da batyl sheshim kóregendigine kóńil senetin, tarıhı tulǵanyń daralyǵyn kórsetetin úlken qasıet dep oılaımyn.
Taǵy bir tilge tıek eter aqıqatqa aınalǵan ańyz mynaý: óziniń Jelmaıasyna minip, jelip júrgen Asanqaıǵy babamyz Aqmola óńirine kelgende osy aımaqqa kóz tigip turyp: «Alty kúnde at semirtip minetin jer», dep aıtyp ketken eken. Al odan beri bes ǵasyrdan astam ýaqyt ótti emes pe? Mine, qazaqtyń alǵashqy astanasy Orynbordan bastalǵan kósh 1997 jyly Saryarqanyń tórine týyn tikti. Sóıtip, Qazaqstan astanasynyń, Nazarbaev Aqordasynyń irgetasy Astanada qalandy. Buǵan deıin Qazaqstannyń astanasyn Orynbor, Qyzylorda, Almaty qalalaryna aýystyrý Máskeýdiń yqpalymen júrgizilse, jańa Astana Nazarbaevtyń júrek qalaýymen júzege asty.
Alash qaıratkeri Álıhan Bókeıhan: «Qazaqty avtonomııa qylsaq, Qaraótkel – Alashtyń ortasy, sonda ýnıversıtet salyp, qazaqtyń ul-qyzyn oqytsaq, «Qozy Kórpesh – Baıandy» shyǵarǵan, Shoqan, Abaı, Ahmet, Mirjaqypty tapqan qazaqtyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý!» degen eken. Al sol Qaraótkel – búgingi Astananyń jeri. Demek, Esildiń boıyna el toltyryp, qazaqtyń baǵyna bitken qala salýdy burynǵy zııalylar da aıtyp ketken. Tipti, 1950-jyldary uly ǵalym Qanysh Sátbaev Ǵylym akademııasynyń ǵımaratyn Aqmolada salý týraly bastama kótergen. Mine, Á.Bókeıhanov pen Q.Sátbaev aıtqan sol armandy búgin Nazarbaev naqty júzege asyrdy.
«Astanany kóshirýdi Qazaqstannyń jańa talpynysynyń bir belgisi dep qaradym. Qanysh Sátbaevtyń aıtqan sózin de eskerdim. Keıbir aqparat quraldaryna usynys jasadym... Sonan bolashaq astana bola alatyn jerlerdi qarastyra bastadym. Jezqazǵan, Qaraǵandyny da, Kókshetaýdy da qaradyq, aınalyp kelgende, Esildiń boıynda turǵan baıaǵy Gerodot aıtatyn Batystan Shyǵysqa baratyn joldyń boıynda jatqan Aqmolaǵa toqtadyq», – deıdi ótkendi eske alǵan Elbasy bir sózinde.
Sóıtip, biz Elbasynyń eren eńbegi, qaırat-jigeriniń arqasynda Astanany turǵyzdyq. Astana – Elbasynyń erligi. Demek, biz moıyndaıtyn bir shyndyq bar: Nursultan Nazarbaev elordany kóshirý jáne Astana qalasyn salý ıdeıasynyń avtory jáne bas sáýletshisi bolyp qala bermek.
Qazaqbaı QASYMOV, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, halyqaralyq qaýipsizdik salasynyń professory, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi.
