Sondaı-aq rýhanııat salasyndaǵy mol muramyzǵa jan-jaqty taldaý jasaı kele biz «rýhanı jańǵyrý» kókjıeginiń tym tarlyǵyna da kóz jetkizemiz, sebebi: birinshiden, halyqtyń ulttyq sana-seziminiń qat-qabattarymen astasyp jatqan shynaıy tarıhyn endi tanymasaq, oǵan tolyq bet burmasaq bolmaıdy, sebebi ony biz damý áleýeti (passıonarlyq) jáne ulttyq kod, ıaǵnı «ulttyń rýhanı bolmysy men qajyr-qaıraty» dep sanaımyz; ekinshiden, egemen elderdiń shegindegi, Qazaqstan terrıtorııasy men Ortalyq Azııa aýmaǵynda ornalasyp damyǵan rýhanı ortalyqtar arasyndaǵy, tarıhı Túrkistan nemese odan da erteden bastaıtyn bolsaq, Turannyń kópǵasyrlyq tyǵyz baılanystaryn umytýǵa bolmaıdy.
Eger biz ótkenimizdi túsinsek, onda qazir de aınalamyzdaǵy jáne óz ishimizdegini túsine alamyz. Bizdiń aldymyzda ortaq tarıh, mádenıet, dinimizdi negizge ala otyryp, bolashaqtyń aıqyn beınesin birge qalyptastyrý mindeti tur. Osy jolda parasat pen jaýapkershilik bıiginen kórineıik
Ortaq tarıh, birtutas tamyr...
Sonaý Keńes dáýiriniń ózinde-aq otarshyl zertteýshiler qazaq pen ózbek sııaqty kórshi etnostyq qaýymdastyqtardy bir-birinen ajyratyp, bólip tastaýdyń qıyndyǵyn moıyndaǵan edi, sebebi, olar óz arasynda shyǵý tegi, mádenıeti nemese dini boıynsha emes, sharýashylyq nemese ekonomıkalyq qurylymy jaǵynan erekshelenetin.
Bul aıtarlyqtaı dárejede Ortalyq Azııa halyqtary arasyndaǵy «transulttyq» baılanystardyń ómirsheńdigin belgilep, halyq arasynda Buhara, Samarqand, Hıýa, Qoqan sııaqty dástúrli ortalyqtarmen baılanystardyń tereń tamyr jaıýyna jol ashty, sonyń arqasynda, ásirese, aýyldyq jerlerde jappaı qýǵyn-súrgin men totalıtarlyq júıeniń rýhanı-mádenı óktemdigine qaramastan, dinı senimder saqtalyp qaldy. Sol sııaqty «ulttyq respýblıkalardyń» tarıhı paradıgmasyna degen markstik senzýranyń asqan qyraǵylyǵyna qaramastan bizdiń salt-dástúrimiz, rýhanı muramyz ben tarıhı jadymyz da salystyrmaly túrde aıtqanda «Qazaqstan tarıhyn» «Bashqurtstan tarıhynan» ne «Tatarstan tarıhynan» naqty ajyratýymyzǵa múmkindik bermedi, Qyrym, Kavkaz jáne Ońtústik Sibirge qatysty da sony aıtýǵa bolady.
Máselen, búginde sheıbanı Kóshim han kimniń tarıhyna qatysty? Qazaqtyń ba, álde búkil kóterilisterde onyń urpaqtaryn aq kıizge salyp kótergen bashqurttardyń ba? Álde tek Sibir tatarlarynyń ba? Bul suraqtardyń naqty jaýaby belgisiz. Al onyń shóberesi – Kavkazda orys ókimetine qarsy alǵashqy kóterilisterdiń birin bastap, bashqurt, noǵaı, qumyq, cheshenderdiń birikken jasaqtarymen bekingen Terek qorshaýǵa alynǵanda tutqynǵa túsken sultan Murat Kýchýkov she? Cheshender odan bas tartpaıdy. Al biz, túrkiler she? Qazandy qorǵaýǵa attanǵan Sýra-batyrǵa qatysty dastandar bashqurttyń tamıan rýynda da, qazaqtyń tamasynda da saqtalǵan bolsa, ony qalaı bólýge bolady? Er-Tarǵyn kimniń batyry – qazaqtyń ba, noǵaıdyń ba? Aqmolla, Asan-qaıǵy, Alpamys kimge jaqyn? Mine, bul – rıtorıkalyq suraqtar. Sebebi bul – túrki-musylman geosaıası keńistiginde tarıhtyń ortaq ekenine aıqyn dálel.
Osylaısha, biz keńestik tarıhnamada Qazaqstannyń ortaǵasyrlyq tarıhy jasandy túrde, nomenklatýralyq turǵydan Qazaq handyǵynyń tóńiregindegi tulǵalar men oqıǵalarmen qasaqana shektelgenin kóremiz. Al Noǵaı Ordasynyń, Sibir jurtynyń nemese Qasym handyǵynyń, Máýarannahrdyń jáne Shyǵys Túrkistannyń tarıhy bizge esh qatysy joqtaı, múlde jat nársedeı tarıhymyzǵa enbeı qalǵan. Tek ári ketkende jekelegen jazýshylar ǵana, mysaly, Ilııas Esenberlın qoǵamǵa sol kórshilerge ortaq tarıhı oqıǵalar men obrazdardy ádebı kórkem formada jetkizýge umtyldy. Bul onyń táýekelge barǵanyn kórsetedi, sebebi kez kelgen ýaqytta «pantúrkızm» nemese «panıslamızmge» qatysy bar dep aıyptalýy múmkin edi. Bir mádenı aımaqtaǵy elderdiń birtutas tarıhyn jazýdyń ornyna jeke-jeke bólmelerge bólingen tarıh ǵylymy olardyń árqaısysynyń óz tarıhyn teńdesi joq biregeı tájirıbe retinde boıamalap kórsetýge degen qazirgi umtylysynyń aldynda osaldyq tanytady, al bul babalardan qalǵan mol murany saıası máni bar taqyrypqa aınaldyrýmen qatar, ótken zamannan mıf jasaýǵa degen umtylysty týdyrady, onyń astarynan búgingi kúngi ulttyń ózin-ózi kemsinýi men ózge de jańsaqtyqtar anyq kórinip turady.
Jasandy túrde oqshaýlanyp kelgen tarıhty oǵan bógde ıdeologııalyq kózqarastardy tańý arqyly ońaı burmalap jiberýge bolady, búgin biz, mysaly, naqty aıtqanda, jańa putqa tabynýshylyq kýltterge qatysty alǵanda sonyń kýási bolyp otyrmyz, olardy ustanýshylar ony shartty túrde «táńirshildik» dep ataıdy. Buǵan Ortalyq Azııanyń basqa óńirinen oqshaýlanǵan «qazaqtar tarıhyn» jazý qolaıly jaǵdaı týǵyzyp otyr jáne bul ony sibir-manchjýr halyqtarynyń shamandyq ádet-ǵuryptaryna «jaqyndatýǵa» múmkindik beredi, al shyndyǵynda, biz tutastaı alsaq olardan alshaqpyz, kerisinshe, olarǵa qaraǵanda kezinde bir qaýym bolyp ómir súrgen musylman kórshilerimizge áldeqaıda jaqynbyz. Osy turǵydan alǵanda, ulttyq ádet-ǵuryptarymyzdy qandaı da bir «jasyryn» putqa tabynýshylyq mádenıettiń dáleli retinde túsindirýge tyrysqan áreketterdiń eshqaısysy da oń nátıje bermeıdi, sebebi biz bul máselelerdi aımaǵymyzdyń birtutas ortaq tarıhı kesheninde qarastyrýymyz qajet.
Rýhanııatymyzdyń bastaýy...
Elimizde qazir «tyń ózgerister» jasaý úshin zańnamadaǵy reformalardan basqa, qoǵamdyq-saıası qatynastardyń, tarıhty taný men shyndyqty qabyldaýdyń ıdeologııalyq jaǵyn qaıta qaraý qajet. Búginde ulttyń «rýhy» degenimiz – eń aldymen sol ulttyń ishki energııasynyń, qajyr-qaıratynyń jańǵyrýy. Biraq tarıhı-rýhanı mindet durys qoıylmasa, onda eshqandaı da «Rýhanı jańǵyrý» bolmaıdy, kerisinshe, kezekti bir urandatý qaıtalanady. Qoǵamdyq sanany naǵyz jańǵyrtý otarshyldar halyqtyń tarıhı jadynan múlde óshirip tastaýǵa tyrysqan shynaıy tarıhı dástúrge bet burǵan jaǵdaıda ǵana júzege asatynyn esten shyǵarmaý qajet.
Búgin ulttyń dinı sana-sezimi kúnnen kúnge artyp jatqan jaǵdaıda musylmandyq bolmysqa tıisti kóńil bólmeı josparlanǵan isterde oń nátıjege qol jetkizý múmkin bolmaıtyny anyq aksıoma. О́zbekstan men Qyrǵyzstan ǵalymdary birlese ótkizgen ǵylymı-tájirıbelik konferensııalardan soń biz mynadaı oı túıdik: elimizdiń geomádenı biregeıligin jáne rýhanı egemendigin qalyptastyrýda Ortalyq Azııada taraǵan teologııa mektebiniń dástúrleri men ilimin aınalyp óte almaımyz.
Otarshyl júıege táýeldilik pen ateıstik toqyraý kezeńderi Ortalyq Azııa aýmaǵynda qalyptasqan órkenıettik dástúrdi úzip tastady. Al shyndyǵynda osyndaǵy teologııa mektebiniń tuǵyrnamasy men bedeli osynda óńir dańqyn tutas álemge jarııa etken birtýar musylman ǵalymdary men qaıratkerleriniń esimderimen tyǵyz baılanysty. Mysaly, Muhammed ıbn Ismaıl ál-Býharı, Ábý Isa át-Tırmızı, Ábý Muhammed ad-Darımı hadısterdi jınap qurastyrǵandar retinde tanylsa, Mahmýd áz-Zamahsharı, Ábý Ibrahım Ishaq ál-Farabı, Ala ad-dın ál-Isbıdjabı, Ábý Mansýr ál-Matýrıdı, Býrhan ad-dın ál-Marǵınanı, t.b. esimderi fılologııa, teologııa, fıqh, poezııa tarıhynda qaldy. Jaratylystaný jáne naqty ǵylymdarda Ábý Nasr ál-Farabı, Ábý Álı ıbn Sına, Ábý-r-Raıhan ál-Bırýnı, Muhammed ıbn Musa ál-Horezmı, Iýsýf ál-Balasaǵunı, Ahmad ad-Farǵanı, t.b. álem tarıhyna endi. Akademık Á.Derbisáli bir ǵana qala – Farabtan (Otyrar) shyqqan otyzdan astam kórnekti ǵalymnyń esimi men murasyn anyqtady. Al mundaı qalalar tek ortaǵasyrlyq Qazaqstannyń ózinde ǵana Syr boıynda óte kóp bolǵan. Olar sol dáýirdiń jazba tarıhy boıynda Túrkistandaǵy kóshpeli ólkelermen sımbıozda ómir súrgen myńjyldyq qalalyq mádenı órkenıettiń bir bóligi sanalady.
Qazaqstandaǵy dástúrli ıslamnyń erekshelikterin zerttegen hanafı fıqhynyń zertteýshisi, belgili ǵalym Á.Q.Mýmınov bylaı dep jazady: «Buryn professor Vılferd Madelýngtyń zertteýleri negizinde Ortalyq Azııadaǵy dástúrler men bilimdi taratýdyń Taıaý Shyǵys baǵyty (Buhara, Horasan, Iraq, Sırııa, Mysyr, Kishi Azııa) aıtylyp keldi. Endi Horezm, Altyn Orda, Qajy-Tarhan, Qyrym, Kishi Azııa arqyly qazaqtar taratqan baǵyt týraly aıtýǵa bolady. Bizdiń aımaqta ıslam dininiń órkendeýi ásirese Qarahan memleketinde, Altyn Ordada, Qazaq handyǵynda aıqyn baıqaldy.
Ortalyq Azııanyń teologııa mektebine bet burý aımaq pen onyń tóńiregindegi geosaıası jaǵdaıdy turaqtandyrý, Qazaqstannyń túrli segmentter men aǵymdarǵa bólingen dinı órisiniń mozaıkalyq sıpatyn jeńý úshin de mańyzdy. Azamattarymyzdy ártúrli elder – Túrkııada, Mysyrda, Saýd Arabııasynda, Pákistanda, Lıvanda jáne t.b. oqytý olardyń doktrınalyq qaǵıdattarynyń aımaqtyq erekshelikter men jaǵdaıymyzǵa tolyq beıimdelýine yqpal etpegeni belgili.
О́ńirdiń dástúrleri men baı tájirıbesin paıdalaný qazirgi qoǵamdaǵy rýhanı óris sondaı-aq dinge senýshiler aldynda zaıyrly konstıtýsııalyq qurylystyń zańdastyrylýy, ulttyq jáne dinı qundylyqtar júıesi arasyndaǵy tepe-teńdikti qalyptastyrý, ıslamdy ulttyq dástúrlermen tabysty jáne jan-jaqty úılestirý turǵysynan erekshe mańyzǵa ıe.
Tarıhta dál osy negizgi ilim men dástúrdiń basty negiz bolǵany belgili, ásirese syn saǵat pen daǵdarystar kezinde olar (negizgi ilim men dástúr) memlekettik qurylystyń bastapqy turaqtandyrýshy faktorlary men tirek qurylymdarynyń rólin atqarady.
Dinı tanym boıynsha óz mektepterimizdi, salt-dástúrimizdi, tulǵalarymyzdy, tıimdi quraldarymyzdy qalyptastyrmasaq, jańarý men damýdy arttyrmasaq, biz ózimizge jat jobalar men josparlarǵa erip ketemiz, basqalardan keıin qalamyz, kvazısýbektıvtilikke ushyraımyz.
Memleketimiz úshin ıslam dini – «qaýip» emes, ulttyń rýhanı-adamgershilik rezervi, salamatty rýhanı qýat kózi. Qazaqstan musylmandary úshin mynadaı naqty paradıgma bekitilýge tıis: ulttyq memleket degenimiz – qoǵamnyń rýhanı qajettilikterin qanaǵattandyratyn, qaýipsizdik pen ómir súrýdiń, adam men azamattyń quqyqtaryn konstıtýsııalyq turǵydan qorǵaýdyń jáne qamtamasyz etýdiń qarapaıym kepili.
Mura jáne «birtutas Túrkistan» jobasy
Kommýnısterdiń musylman mádenıetin tolyǵymen joıý, buqara sanasyn qudaısyzdyq pen keńestik dáýirge deıingi tarıhqa keri kózqaras týdyrý rýhynda qaıta qalyptastyrý áreketinen keıin túrki ǵalymdarynyń – tarıhshylardyń, teologterdiń, ensıklopedıstterdiń ıdeıalary men eńbekteri zorlyq-zombylyqqa ushyrady, umytyldy. Tek «shyǵystanýshylardyń» jalǵan jáne ishinara jazbalary arqyly qoljetimdi bolyp qaldy. Osyǵan baılanysty aldymyzdaǵy mindet – ortaq tarıhymyz ben rýhanııatymyzǵa tereńirek úńilý. Bul ıdeologııalyq otarlaýdan arylý qazirgi ýaqytta qolda bar tarıhı-teologııalyq murany synı turǵydan qaıta qarap, jańa tujyrymdamalyq jáne ádistemelik taldaý arqyly teorııalyq táýeldilikti eńserýden turady. Ǵalymdarymyz tarıhı jáne mádenı-rýhanı, onyń qatarynda dinı-órkenıettik baılanystardyń rólin jan-jaqty qarastyrýy qajet, sol baılanystarǵa jańa jahandyq qaýipter men táýekelder jaǵdaıynda túrki halyqtarynyń tyǵyz yntymaqtastyǵynyń negizin qalaıtyn basty biriktirýshi faktor retinde mán berilýge tıis. Mundaı tujyrymdamany shartty túrde «birtutas Túrkistan» jobasy dep ataýǵa bolady.
Bul tujyrymdama alǵash eýropalyq elderdiń álemdi otarlaý arqyly qaıta bólý saıasatyna tap bolǵan HIH-HH ǵasyrlardaǵy túrki-musylman órkenıeti oıshyldarynyń eńbekterinde damydy. Batys derjavalarynyń qarqyndy ósip-órkendegen ǵylymı-tehnıkalyq basymdylyǵyna jaýap retinde jańarýdyń qajettiligi kúsh-jigerdi biriktirýdi jáne birlikke qol jetkizýdi talap etti, musylmandyq dúnıetanym men mádenıet paradıgmasyndaǵy túrki halyqtarynyń sabaqtastyǵy men damýy múddesi jolynda joǵary qundylyqtardy saqtap qalý úshin ımperıalıstik kúshterge qalaı qarsy turý kerektigin, qandaı basymdyqtar men dástúrlerdi jáne qanshalyqty dárejede báseńdete turýǵa bolatynyn túsiný qajet boldy. Mundaı problemalar kóptegen oıshyldy tolǵandyrdy, olardyń qatarynda Abaı, Shıhabýtdın Marjanı, Ahmet-Zákı Valıdı Toǵan, Mýbashshır at-Tarazı, Mustafa Shoqaı, Ismaıl Gaspraly, Zııa Gekalp, Rızaıtdın bın Fahretdın, Murad Ramzı, Mahmýd Behbýdı, Sábıt Damýlla, t.b. bar.
«Birtutas Túrkistan» tujyrymdamasyn qoldaýshylar ólkemizdiń mádenıetine, dinine, tarıhyn baǵalaýǵa kelgende eýrosentrıstik dúnıetanymdyq kózqarastardan bas tartyp, «birtutas Túrkistan» aýmaǵyn ózindik erekshe damý joly bar, ózin-ózi qamtamasyz etetin derbes jáne baı órkenıet aımaǵy retinde qarastyrýǵa tyrysty.
Bul tujyrymdamanyń ıntellektýaldyq jáne ınstıtýsıonaldyq negizin otarshyl jáne keńestik bılik aıaýsyz joıdy, biraq tujyrymdamanyń ózi halyq jadynda ómir súrip, saqtalyp qaldy. «Jańa» keńes ókimetiniń jappaı qýǵyn-súrginine jáne olardyń ulttyń tarıhı jadyn óshirý saıasatyna qaramastan, bul doktrınanyń «ómir súrý» fenomenin, bálkim, bul ilimderdiń halyqtyń boıyndaǵy ózindik ulttyq sanasynyń tereń negizderi men túrli qyrlaryn kórsete alatyndyǵymen túsindirýge bolady, al bular damýymyzdyń áleýetin keńeıtetin mańyzdy faktorǵa, sondaı-aq ulttyń etnostyq kodyna aınalýyna múmkindik bar.
Osyǵan oraı, biz úshin jańarýdyń syn saǵaty týǵanda saıasat jáne din salasyndaǵy belgili túrki qaıratkerleriniń ulttyq biregeılikti saqtaý men damytýǵa qosqan úlesin qaıta qarastyrý asa mańyzdy. Bul kezeńdi negizge alý HVIII-XX ǵasyrlardaǵy otarshyl júıege táýeldiliktiń qym-qýyt synaqtaryna qaramastan rýhanı qundylyqtardyń negizgi prınsıpterin saqtap qalǵan tarıhı jadynyń sabaqtastyǵy men ulttyq mádenı dástúr sabaqtastyǵyn qalpyna keltirýge kómektesedi. Bul sonymen qatar túrki-musylman oıshyldarynyń ıdeologııa salasyndaǵy oılary men ıdeıalaryn kertartpa nemese progreske qarsy ıdeıa bolǵan degen túsinikti joıýǵa da múmkindik beredi.
Búgingi tańda qaıtken kúnde de elimizdiń ıdeologııalyq órisine qaıta-qaıta syrttan «shabýyldar» jasalyp jatqanyna, aramyzda bizdiń qoǵamǵa jat kýltter men sektalardyń belsendi áreket etip júrgenine, turaqtylyqqa, birlikke jáne azamattyq beıbit ómirge qaýipti saıası jáne dinı ıdeıalardyń keńinen nasıhattalýyna kýá bolyp otyrmyz. Olarǵa qarsy turýǵa bolady jáne qarsylyq kórsetilýi qajet jáne ol qarsylyq olarǵa túbegeıli tyıym salý nemese jasandy shekteýler engizý túrinde emes, birtutas jáne úlken Túrkistan-Turandyq túrki-musylman biregeıligine negizdelgen ómirsheń buqaralyq mádenı-rýhanı orta qalyptastyrý arqyly júzege asýǵa tıis.
Qazaqstan jańaryp jatqan kezde «birtutas Túrkistan» uǵymynyń mańyzy eselene túsedi sebebi, ol jańa qıyndyqtar men qaýip-qaterler týyndaǵan jaǵdaıda kórshiles túrki halyqtary arasyndaǵy baılanystardy nyǵaıtýǵa qajetti jańa ıntegrasııalyq jáne (tarıhı negizi bar) qundylyq qurylymdaryn qalyptastyrady. Iаǵnı bul tujyrymdamanyń «qorǵanys» fýnksııasynan basqa, ony ázirleý jáne ony zerdeleý aımaǵymyzdaǵy ózge eldermen, mádenı-tarıhı qaýymdastyqpen jaqyndasýǵa baǵyttalǵan úlken ıntegrasııalyq áleýetke ıe ekenin aıtqan durys.
HHI ǵasyrda, joǵary gýmanıtarlyq tehnologııalar dáýirindegi «birtutas Túrkistan» tujyrymdamasyna mundaı ıntegrasııanyń ózektiligi bizdiń óńir turǵyndarynyń etnotarıhı sanasynda da, onyń rýhanı murasynda da, geosaıası ıgilikterinde de tereń sińgendigimen mańyzdy. Sońǵy onjyldyqtarda biz naqty, shynaıy ıntegrasııa degenimiz, oǵan qatysýshylardyń masshtaby, bolashaqqa kózqarasy, keleshegi jáne kerek bolsa, halyqtyń dili – oılaý júıesi boıynsha da salystyrýdy qajet etetinin baıqadyq.
Eger bulardyń arasynda qandaı da biri sáıkes kelmese, onda ne neokolonıalızm nusqasy shyǵady (bir «jalǵan qamqorshy» shyqsa, qalǵandary sońynan erip júre beredi), ne aral psıhologııasy qurlyq psıhologııasynan ajyrap Brexit bolady. Osyǵan oraı, dál osyndaı rýhanı-mádenı yqpaldastyq úderis ıdeıasyn kóterip, oǵan basshylyq etý Qazaqstannyń HHI ǵasyrdaǵy tarıhı róli, bizdiń mıssııamyz bolýy ábden múmkin. Onyń ústine postkolonıaldy kezeńde qazirgi ıntegrasııalyq úderister modeli o basta josparlanǵandaı damyp jatqan joq jáne ol modeldi nyǵaıtýdyń ornyna qaýipke aınaldyra bastady.
Bizge qazir Eýrazııa keńistigindegi geosaıası oqıǵalar men qaqtyǵystar, atap aıtqanda, Reseı men Ýkraına arasyndaǵy shıelenistiń kúrdelenýi osyǵan deıin qalyptasqan saıası ınstıtýttar qurylymynyń birte-birte buzylyp, joıylýyna aparyp soǵatyny anyq bolyp otyr. Bul ne tolyq ydyraýǵa, ne Eýrazııa kontınentiniń aýmaǵynda bolashaq mádenı jáne saıası tártipke negiz bolýy ábden yqtımal jańa qundylyqtar men ıdeologııalyq baǵdarlardyń qalyptasýyna ákeledi. Jáne bul jerde osynyń bárin óz betimen qaldyrmaı, jetpis jylǵy totalıtarlyq júıe de, onyń aldyndaǵy ǵasyrlar boıy otarshyldyq júıe de joıa almaǵan tarıhı shyndyqty paıdalana otyryp, jasampazdyqpen qaıta jańǵyrý óte mańyzdy.
Eýrazııa keńistigindegi bolashaq geosaıası tártiptiń jańa tujyrymdamalarynyń, paradıgmalary men erejeleriniń ortaq dástúrlerimizdi shynaıy túrde jalǵastyra otyryp, laıyqty ortada qalyptasqany asa mańyzdy. Sondyqtan da jańa ıntegrasııalyq jobalardy der kezinde zerdelep, qoǵam ıgiligine usyný eshqashan dál búgingideı ózekti bolǵan emes, sebebi, olardyń tarıhı negizi de, ótken ǵasyrlarda týyndaǵan ıdeıalardy qaıta oı eleginen ótkizip, jańǵyrtýdyń jańa zamanǵa saı bolashaǵy da bar. Qazaqstan Prezıdentiniń óńirlik yntymaqtastyqqa qatysty bastamalary tildes, dindes halyqtardyń qundylyqtar álemin qalyptastyrǵan ilimder men ony tarıhı ıdeıalardy qaıta qaraýdy talap etedi.
Eger biz ótkenimizdi túsinsek, onda qazir de aınalamyzdaǵy jáne óz ishimizdegini túsine alamyz. Bizdiń aldymyzda ortaq tarıh, mádenıet, dinimizdi negizge ala otyryp, bolashaqtyń aıqyn beınesin birge qalyptastyrý mindeti tur. Osy jolda parasat pen jaýapkershilik bıiginen kórineıik.
Asylbek IZBAIYROV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
