№ 392 «Saıram isi»

1930 jyldyń qańtar aıynda Syrdarııa okrýgtik OGPÝ bó­li­mine shuǵyl túrde málimet kelip túsedi. Onda Saıram aýdanynda «kontrrevolıýsııalyq» top paıda bolyp, ol uıymda birqatar aýqatty baılar men dinbasylar Keńes ókimetine qarsy áreket­ter jasaǵany aıtylady. Osy beril­­gen málimetke baılanysty «Bú­lik» atty operasııany júzege asyrý úshin is-áreketter qolǵa aly­na bas­­taıdy. OGPÝ qyzmet­ker­le­ri osy topty syrttan baqy­laı jú­rip, biraz nárseni anyqta­ǵan. Olardyń Shymkentpen, Qoqand, Tashkenttiń aınalasyndaǵy qysh­laqtar men aýyldarmen baı­la­nysy bar ekeni belgili bol­dy deıdi. Bul topty baı, bu­ryn­ǵy patsha zamany­nyń qazy­sy bolǵan Naýryzahmetov Astan­qul­qazy basqardy dep kór­­se­te­di. «Naýryzahmetov júıeli túr­de aýyldardy aralap, uıymdasty­rý jumystaryn júrgizgen» degen málimetterdi keltiredi. Bul top jasyryn túrde birneshe májilister ótkizip, keńes óki­me­tine qarsy qarýly kóterilis jasaý úshin ártúr­li áreketterge bar­ǵan. О́ıtkeni olarǵa Qazaq­­stan­nyń jer-jerinde bolyp ­­jat­­qan kóterilister jáne Syrda­rııa okrýginiń Bostandyq, Sozaq, Sa­ry­sý sııaqty óńirler­de oryn al­ǵan kóterilisteri de áser et­keni daý­syz. Osy topqa júzden astam adam tartylsa, ola­rdyń kópshi­ligi baı-saýdagerler men mol­da, ımamdar bolǵan.

19 naýryz 1930 jyly Syrda­rııa okrýginiń OGPÝ ás­kerı bóliminiń ókili Mıhaılov­tyń shyǵarǵan qaýlysyna sáıkes Saı­ram aýdany jáne Shymkent qalasynda «kontrrevolıýsııanyń» kóterilisti daıyndaý boıynsha kúdikti dep sanalǵan 80 adamnyń 78-ine bultarpaý sharasy týraly qaýlynyń sheshimi shyǵarylǵan. Olardyń «qylmysy» qoǵamǵa zor áleýmettik qaýip tóndiredi dep, 78 adamdy tutqynǵa alyp, jaýapqa tartqan. Osy toptyń Shymkent­­tegi bóliginde keńestik qyzmet­ker­ler­­diń de bolǵany anyqtaldy. So­lar­dyń biri – Musaev Ergesh. Ol Saıram aýdandyq atqarý komı­tetiniń tóraǵasynyń orynbasary, aýdandyq partııa komıteti­niń bıýro múshesi, Shymkenttegi atalmysh uıym basshylarynyń biri bolǵan. Tergeý materıaldarynda E.Musaevtyń osy uıymǵa dem berýshi, basshylarynyń biri ekeni birneshe jerde kórsetiledi. Ol birneshe ret qupııa basqosýlar ótkizip, ony júrgize otyryp, sóz sóılegen. Máselen, 8 aqpan kúni ótken bas qosýda ol «Bul jıyn óte qupııa túrde ótip otyr, sondyqtan kimde-kim syrtta sóz aıtatyn bolsa, Alla aldyn­da jaýap beredi. Saıramda jasaqtar uıymdastyrylyp jatyr, sebebi soǵys bolyp ketýi múmkin. Ol jasaqtar bizdiń senimdi adamdarymyz bolýy kerek», deıdi. Osy basqosýǵa 16 adam qatys­qan. E.Musaevtyń ózi, sonymen bir­ge Momynhanov Imaılhan, bu­rynǵy molda, Toq­ta­qulov Hodat, Artyqmatov Sadyq­mat, iri baılar, Tashmetov Qosh­qarbaı, Chıltarov Toıshy, Sul­tanqojaev, aýyl sovetiniń tór­aǵasy, Shakarımov, iri saýdager, Arzymbaev, baı, Sultanqulov, burynǵy iri baı, Turdymetov Irmet jáne basqalar bolǵan. Ter­geý materıaldarynda bul toptyq is-áreketin Keńes ókimetine qarsy kóterilis deı otyryp, basshysy Shanııaz Shaıs­maı­lov Tashkent qalasynan basqaryp otyrdy dep qorytyndy jasaǵan.

«Saıram isi» boıynsha tergeý materıaldarynda OGPÝ agen­týra­lyq jumysynyń nátıjesinde osy top músheleri Orta Azııanyń birqatar qalalaryndaǵy «kontr­revolıýsııalyq» uıymdarmen baılanys túzip, Tashkent qala­synyń moldalarmen jáne din­ba­sylarymen de qarym-qatynasta bolǵany aıtyldy. Osy toptarmen tyǵyz jumys júrgizý úshin OGPÝ «Tashhan» degen atpen óz jansyzyn da kiristirgen. Keıinnen Orta Azııa birikken memlekettik saıası basqarmasynyń ókiletti ókil­digi agent «Tashhannan» ja­ýap alý hattamalarynyń birqa­ta­ryn jibergen, onda Syrda­rııa men Orta Azııa OGPÝ-diń óki­letti ókil­digine bergen jaýapta­rynda qarama-qaıshylyq bar ekeni baıqalǵan. Desek te, jan­syz «Tash­hannyń» bergen máli­metterin oıdan shyǵarylǵan deý­ge kelmeıdi. О́ıt­keni osy ter­geý isi boıynsha Syrdarııa okrýgtik OGPÝ áskerı bóliminiń ýaqytsha basty­ǵy Saenkonyń asa qupııa túrde 19 bettik jazbasynda «Tashhan­nyń» aıtqan má­limetterin dáleldeı túsedi. Ter­geýshilerge bergen jaýapta­ryn­da «kontrrevolıýsııalyq» uıym músheleriniń birinen soń biri joǵaryda aıtylǵan máli­metterdi rastaǵan. Máselen, Qara­bulaqtyń iri saýdageri Israıl Ibragımov «Keshe barlyǵymyz asa qurmetteıtin Astanqulqazy Naýryzahmetov bizde boldy. Ol bizge jıi kelip, ártúrli jańa­lyq­tarymen bólisetin. Onyń aıtýynsha, biz bul jerde jalǵyz emespiz, Keńes bıligine qarsy myńdaǵan adamdarymyz bar. Barlyǵy ke­ńes ókimetine qarsy kóterilisti kútip júr. Bizge Qarabulaqtan áskerı emes kúshter jıi kelip, bul bılikke qarsy ekenin aıtyp, Keńes ókimetine qarsy qarýmen shyǵýǵa daıyn ekenin bildirip júr», deıdi. Onyń sózin qoldaǵan Ismaıl Ibragımov bylaı dep jal­ǵastyrady: «Bul bıliktiń isi­ne musylman halqynyń renishi men kúńkili kóbeıip ketti. Bir ǵana Qarabulaqtyń ózinen bir jarym myń adam qashyp ketti, al mun­daı jaǵdaı ár jerde oryn alyp jatyr. Bılik bizdi tıtyqtatyp, qurtyp, mezi qyldy. Bizdiń dinimizdi jo­ıyp, meshitterdi tartyp alýda. Biz birigip, bul bılikke qarsy kúresýge daıynbyz».

Sonymen, «asa qupııa» tergeý isi boıynsha óziniń kólemdi jaz­­balarynda Saenko atalmysh is boıynsha aıyptalǵan 67 adam­nyń árqaısynyń bergen jaýap­taryn tizbektep kórsetip, qys­qasha sıpattama berip ótken. Jaz­basynyń sońynda QazSSR OGPÝ-diń Erekshe «úshtikteriniń» olarǵa shyǵarǵan úkimderiniń negizi bar dep qorytyndy jasaǵan. «Úshtik» óziniń 1930 jyldyń 9 sáýirinde shyǵarǵan úkiminde 26 adamdy dúnıe-múlkin tárkilep, atý jazasyna kesken, 18 adamdy 10 jylǵa deıingi merzimge eńbekpen túzetý lagerlerine qamaýǵa, 21 adam 5 jylǵy deıingi merzimge lagerlerge, bir adam 3 jylǵa deıingi merzimge qamaýǵa alynǵan.

Joǵaryda sóz bolǵan «Saı­ram isi» boıynsha jaýapqa tar­tylǵandardyń bas kóterýi negi­zinen Keńes bıliginiń sol kezeńde júr­gizgen asyra silteýshilik sola­qaı saıa­satyna qarsy, zorlyq-zom­bylyq pen dinı qysymǵa shy­daı almaǵan ashynǵan halyq­tyń na­razylyǵy boldy. Munyń ózi úlken tarıhı batyl qadam deýge keledi. Bul oqıǵaǵa qatysý­shylardyń esim­deri áli kúnge de­ıin kópshilikke bel­gisiz. Son­dyqtan olardy keıingi urpaq bile júrsin dep qolymyzda bar derekterdi jarııalaı otyryp, eger olardan qalǵan urpaqtary nemese týystary bolsa, ún qatyp,  pikirin bildire jatar degen oıdamyz.

Seıdehan ÁLIBEK,

M.Áýezov atyndaǵy oqMý kolledjiniń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory