Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Qasıetti, kıeli oryndardyń sıpattamasyn tarıhı, ǵylymı negizde tereń biletin jańadan ashylǵan búgingi Ulytaý oblysynyń ákimi, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, saıasattaný ǵylymdarynyń kandıdaty, alashtanýshy ǵalym Berik Ábdiǵalıdiń Qazaqstan aımaqtarynyń ataýyn ózgertý boıynsha usynysyn oryndy dep sanaımyz. Mundaı usynys elimiz táýelsizdikti endi alǵan ýaqytta aıtylmady. Ǵalymdarǵa ondaı pikir bildirýge halyqaralyq geosaıası ahýal, eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı múmkindik bermedi. Endigi kezekte, Qazaq elinde memleket qurýshy halyqtyń úles salmaǵy jetpis paıyzdan asqan ýaqytta osyndaı usynystardyń bildirilýin jáne júzege asýyn oryndy jáne ýaqtyly dep bilemiz.
Birinshiden, bizde bir ǵana Qazaqstan ataýly Otanymyz bolýy kerek. Ony Ońtústik, Soltústik, Batys, Shyǵys dep bólshekteýdiń qısyny joq. Bulaısha bólgende bir-birimen qyrǵıqabaq Ońtústik jáne Soltústik Koreıa esimizge eriksiz oralady. Olardyń taǵdyrynan Qudaı saqtasyn. Ońtústik Qazaqstan oblysyna 2018 jyly Túrkistan aty berilgeni durys boldy. Qazaqqa ǵana emes, túrki butaǵynan órbigen baýyrlas halyqtar úshin Túrkistan – qasıetti sóz, kıeli oryn. Teginde, osyndaı tarıhı maǵynasy tereńde, halyqtyń jadynda saqtalǵan qasıetti sózderdiń mentaldyq, arhetıptik, sımvoldyq maǵynasy bary belgili. Qazaq balasy Altaı degende túrkilik tamyryn, saq, ǵun dáýirinen jalǵasqan baı tarıhyn, saltanatty kezeńin kóz aldyna elestetedi.
Alash kezeńinde Altaı, Túrkistan, Turan sekildi qasıeti, kıesi bar sózder kórkem ádebıette, maqalalarda, ǵylymı-tanymdyq zertteý eńbekterinde maqsatty túrde jazyldy. Olarǵa anyqtama berilip, sıpattamasy ashyldy. Halyq jadynda saqtalǵan qasıetti sózdiń mentaldyq, arhetıptik maǵynasynyń oıanýyna negiz jasaldy. Alash arystary sol arqyly qazaq sanasyn oıatyp, tarıhı jadyn tereńdetýdi kózdedi.
Bul oraıda Berik Ábdiǵalıdiń Batys Qazaqstandy Aqjaıyq, Shyǵys Qazaqstandy Altaı dep aýystyrsaq degeni – quptarlyq usynys. Otarshyl patshalyq bılik Jaıyq ózeniniń ataýyn kartadan óshirip, ornyna Oraldy bekitse de, halyq sanasynda, jadynda bekip qalǵan bul qasıetti sózdiń uǵymyn ózgerte almady. Biz búgin tarıhı ádildikti ornatý maqsatynda Batys Qazaqstan ataýy ornyna Oral emes, Aqjaıyq degen oblys ataýyn bekitýimiz kerek degen pikirdi qoldaımyz.
Soltústik Qazaqstandy – «Qyzyljar» dep aýystyrýǵa baılanysty túrli pikir aıtylyp júr. Álbette Qyzyljar ataýy Petropavl qalasyna berilse quba-qup bolar edi. Sol qasıeti ólkede týyp-ósken, ómirden erte ozǵan talantty aqyn Erik Asqarov óleńderinde tabıǵat kórinisi, onyń ásem sýreti beriledi de, sonymen birge aqynnyń týyp-ósken aýyly, týǵan jeri, qasıetti Qyzyljary men kerbez Kókshesi sýretteledi. Aqyn sózi – halyq tilegi, onyń aıaýly arman-ańsary. Qazaq aqyndary jyrlap ótken Turan men Túrkistan, Altaı men Aqjaıyq, Qyzyljar men Baıanaýyl Qazaq eliniń ár balasyna qasıetti sózder, kıeli mekender. Baıanaýyl oblys ataýyna berilgeni de qısynǵa qonady. Álbette qazaq ǵylymyna, rýhanııatyna, mádenıeti men ónerine qasıetti Baıanaýyl topyraǵynyń bergeni telegeı teńiz. Halyq arasynda «Baıanaýyl fenomeni» degen túsinik bar. Onyń bastaýynda Buqar jyraý, Shoń bı, Musa Shormanuly syndy kórnekti aǵartýshy, qaıratkerlerdiń turǵany, Jaıaý Musa, Máshhúr Júsip, Júsipbek Aımaýytuly, Sultanmahmut Toraıǵyruly, Jarylǵapberdi Jumabaıuly, Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan, Shapyq Shókın, Zeıtin Aqyshev, Zeıin Shashkın, Sháken Aımanov bastaǵan ǵylym, óner, mádenıet tulǵalarymen jalǵasatyny belgili. Sondyqtan Baıanaýyl degende tabıǵaty kórkem, tulǵalary tekti aımaqty kóz aldymyzǵa elestetemiz. Qasıetti Baıanaýyl sózi Pavlodar ornyna qoldanylsa jarasady. Oblys pen qala ataýy qazir Pavlodar dep atalatyny ýaqytsha dep sanaımyz. Túbinde bul ataýlar da qazaqshalanady dep kámil senemiz.
Osy oraıda sheshimin kútken Almaty oblysyndaǵy Uıǵyr aýdanynyń ataýyn da ulttyq naqyshqa aýystyrý kerektigin eskeremiz. Uıǵyrlar – qazaqpen tamyry bir, dini men dili ortaq týysqan halyq. Elimizde uıǵyr tili men mádenıetiniń, salt-dástúriniń saqtalýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Alaıda shekaralyq aımaqta jeke halyq atynda aýdannyń bolýy jerimizdiń birtutastyǵyna kedergi keltiredi, sondaı-aq bul jaǵdaı ólkeniń baıyrǵy jergilikti turǵyndarynyń namysyna tıedi.
On shaqty jyl buryn bolashaqta memleket ataýynyń Qazaqstan emes, Qazaq eli dep ózgerýi jaıynda pikir bildirildi. Bul oraıda bizdiń aıtpaǵymyz, «Qazaq eli» memleket ataýy qazaqpen birge erteden jasap kele jatyr. El – túrik tamyrly tól sózimiz. Memleket ataýy Qazaq eli dep aýyssa, bul jaǵdaı Otanymyzdyń halyqaralyq keńistikte ımıdjdik turǵydan tanylýyna, ultty uıystyryp, jańa deńgeıge damýyna serpin beretin jaǵdaı bolady dep oılaımyz. Atalǵan usynys oryndy. Túbinde ol kúnge de jetemiz dep bilemiz. Qazaq eli ataýyn aıǵaqtaıtyn Eýropa, AQSh, Qytaı eli kitaphanalarynan tabylǵan kartalar, derek kózderi mol. Ásirese bul ataýdy Alash oqyǵandary zertteýlerinde, shyǵarmalarynda jıi qoldandy.
Búgingi tańda aldymen elimizdiń aımaq ataýlaryn ulttyq naqyshqa keltirip alý – mańyzdy memlekettik istiń biri. Bul oraıdaǵy bastamalardy jón kóremiz. Keıingi jyldarda, ilgeri ǵasyrlarda bir ataýly, bir múddeli, maqsaty ortaq, tilegi jaqyn bólshektenbeıtin Qazaq eli bolyp qaıta túlep, birtutas qýatty ultqa aınalamyz dep esepteımiz.
Qaıyrbek KEMEŃGER,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ Qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi
