Topyraǵy qunarly Bulandy aýdanynyń dıqandary ústimizdegi jyly 264 myń gektar alqapqa dándi daqyldar tuqymyn sińirmek. Bul kólem ótken jylǵy kórsetkishten birshama joǵary. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdary ımportty almastyrý úshin joǵary ónimdi daqyldardy kóbirek egýge yntaly. Ári egistik alqaptardy ártaraptandyrý máselesine de meılinshe nazar aýdaryp otyr. Aıtalyq, maıly daqyldarǵa arnalǵan egistik alqaptary 33 myń gektar jerge ornalastyrylady. Bul talpynys ishki naryqty suranysqa ıe ónimmen qamtamasyz etýge birshama múmkindik beredi. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn óńdeıtin kásiporyndardy da qajetti shıkizatpen qamtamasyz etý kózdelip otyr.
Egin sharýashylyǵymen birge mal sharýashylyǵynyń qajettiligi de nazarda. Aıtalyq, aýdandaǵy malsaq qaýym sońǵy jyldary mal azyǵyna kóbirek tapsyrys beretin boldy. Shyntýaıtynda bul másele mal azyǵyn daıyndaıtyn shabyndyq jerlerdiń tarylǵandyǵynan ári qunary kemigendiginen oryn alyp otyr. Endigi arada olqylyqtyń ornyn mal azyǵyn kóbirek egip toltyrmaq. Jemshóp daqyldary 24 myń gektar alqapqa sebilmek. Jaıylym qunaryn arttyrý ári mal azyǵyn molaıtý úshin 4 myń gektar alqapqa bir jyldyq mal azyǵyna qajetti shóp ósiriledi.
Naryq talabyna saı halyqty kartop, kókónispen qamtamasyz etý de ýaqyt talaby. Onyń ústine aýdan astana tutynýshylaryn jergilikti azyq-túlik ónimderimen qamtıtyn azyq-túlik beldeýinde. Kóktemgi egis kezinde 0,6 myń gektarǵa kartop otyrǵyzylsa, 0,02 myń gektar alqapqa kókónis ósirý kózdelgen.
Qyrýar sharýany ýaqtyly, tııanaqty atqarý úshin qolda bar tehnıka toqtaýsyz júrip turýy kerek. Kóktemgi qarbalastyń aıryqsha mańyzyn eskergen baıyrǵy dıqandardyń kóktemniń bir kúni jylǵa azyq dep aıtatyny tegin emes. Osyǵan oraı, egis naýqanyna qatysatyn 355 traktor, 242 astyq sepkish, 85 joǵary ónimdi egis keshenderi jóndeýden ótkizilýde. Búgingi tańda aýdandaǵy aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń qolda bar tehnıkasynyń 90 paıyzy ázirlik sapynda. Qalǵandaryn jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. Aýdanǵa kóktemgi dala jumystaryn júrgizý úshin 4 myń tonna dızel otyny qajet eken. Kúni búginge deıin operatorlardy anyqtaý ótkizildi. Ol úshin arnaıy jumys toby quryldy. Bar tarapty tarazy basyna tartyp, tórt operatordy anyqtady. Qazir shart jasasyp, dızel otynynyń kepildendirilgen kólemin jetkizý boıynsha jumys júrgizýde.
Dala syryn kókiregine toqyǵan kánigi dıqandar «ne ekseń, sony orasyń» deıdi. Aýdannyń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary sapaly tuqym ázirleý isin kúzgi oraqtan keıin-aq qolǵa alǵan bolatyn. Aıtalyq, aýdan boıynsha 31,2 myń tonna tuqym qajet bolatyn bolsa, qazir bul kólem 100 paıyz daıyn. Zerthana nátıjeleri kórsetkenindeı barlyq tuqymnyń óngishtik qasıeti táýir, birinshi jáne ekinshi klasty.
Endigi másele qarjyǵa kelip tireledi. Bıyl aqmolalyq dıqandar qarjydan qysylatyn syńaıly. Olaı bolatyndyǵy ótken jylǵy ónimniń jartysy satylmaı, qoımalarda jatyr. Bıdaı baǵasy burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda eki esege jýyq arzandap ketti. Mundaı jaǵdaıda ásirese shaǵyn sharýa qojalyqtary men seriktestikter qarjy tapshylyǵyna tap bolatyndyǵy jasyryn syr emes. Bul másele jaýapty naýqannyń júgin aýyrlatyp, qolbaılaý bolatyn túri bar. Tyǵyryqtan shyǵý úshin dál qazir dıqandardyń qolyndaǵy ótken jylǵy bıdaıdy «Azyq-túlik korporasııasy» UK» aksıonerlik qoǵamy satyp alsa, sol kezde qarjydan qysylyp otyrǵan aýyl sharýashylyǵy qurylymdary jaýapty naýqandy múltiksiz ótkizýge múmkindik alar edi. Bıdaıdyń tonnasy 90-100 myń teńge tóńireginde. Sharýashylyq basshylarynyń aıtýlaryna qaraǵanda, osy baǵaǵa ótip ketse, ózindik qunyn ǵana shyǵaratyn túri bar. Kúzden beri elevatorlarda saqtap, qyrýar shyǵynǵa ushyraǵan. Kóktem kelgennen keıin bıdaıǵa qurt túsip, búliný qaýpi de ulǵaıyp otyr.
– Qarjy tapshylyǵynyń kóp qyrsyǵy bolýy múmkin, deıdi «Áset jáne Ádilhan» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń basshysy Ýálıhan Baıjanov, – birinshiden, lızıngke alǵan tehnıkalarymyzdyń tólemaqysyn ýaqtyly tóleı almaýymyz ábden yqtımal. Dıqandardyń qolynda qarjy tapshy bolǵandyqtan jer de kóńildegideı óńdelmeı qalýy, ártúrli tyńaıtqyshtardyń jetkilikti sebilmeýi múmkin. Bul olqylyq egistik jerdi tozdyryp jiberedi. Al, Jer-Anaǵa qajetti tyńaıtqyshyn bermegennen keıin mol ónim kútý múmkin emes qoı. Aýyl sharýashylyǵymen aınalysqan adamdar bul máseleni jaqsy biledi. Sondyqtan ýaqytsha qıyndyq bolǵannyń ózinde el yryzdyǵy ósirilip otyrǵan jerdiń de jaıyn oılaýymyz kerek.
Aýdanda «Agrarlyq nesıelik korporasııa» aksıonerlik qoǵamynyń fılıaldary arqyly «Keń dala» baǵdarlamasy boıynsha kóktemgi dala jumystaryna qajetti qarjyny nesıege berý jumysy júrgizilip jatyr. Áıtse de, aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń basshylary burynǵy nesıelerin óteı almaı júrip, jańasyn alýǵa jasqanyp otyr.
Seriktestik basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, qazir tóńirektegi eldi mekenderde tehnıka tilin biletin mehanızatorlar qasqaldaqtyń qanyndaı taptyrmaıdy. Kóktemgi dala jumystary qyzyp, qarqyn alǵan kezde ár saǵatyń sanaýly. Mehanızatordy aıtasyz, tokar, dánekerleýshi múlde joq.
– Qazir ózimiz dánekerleýshi bolyp aldyq, – deıdi seriktestik basshysy, – at tuıaǵy jetetin jerden taba almaǵan soń kúder úzip qoıdyq ta, amalsyzdan úırendik. Al tokar bolý mańdaıymyzǵa jazylmaǵan óner. Tehnıkadan aqaý shyǵa qalsa, isten shyqqan tetikti alyp aýdan ortalyǵyna, odan taba almasaq Kókshetaýǵa shabamyz. Qanshama ýaqyt ketedi, qosymsha shyǵyn. Aýyldaǵy jastar suranysqa ıe osyndaı mamandyqtardy nege meńgermeıdi eken?
Aýyl demekshi, keıipkerimizdiń aıtýyna qaraǵanda, qazir seriktestik ornalasqan Eltaı aýylynyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy maqtanarlyq emes. Zamanynda tabıǵaty tamyljyǵan osy ólkeniń quıqaly pushpaǵyndaǵy eldi mekende jetpisten astam otbasy bolǵan eken. Qazir sonyń 17-si ǵana tútin tútetip otyr. Onda da kóship ketýge qaýmeti jete bermeıtin zeınetkerler. Bastaýysh mektep tórt-bes jyl buryn jabylǵan. Myń shuńqyrly jolda jeńil kólikpen júrgenniń ózinde beliń úzilip kete jazdaıdy.
Shaǵyn aýyldyń turǵyndaryn jumyspen qamtyp otyrǵan osy «Áset jáne Ádilhan» seriktestigi. Keleshekteriniń kindigi osy ujymnyń bolashaǵyna baılanǵandaı.
Aqmola aýdany,
Bulandy aýdany
