Kóterip óksheńdi, kórip ket Kókshemdi!

Aımaqtaǵy týrıstik salaǵa sony serpin berip, jarty álemdi jalǵyz qaýyzǵa syıdyryp jibergen jaman tumaýdan keıin qaıtadan óristetip, baǵzy qalpyna keltirýge, tipti odan da jaqsartýǵa talpynys jasalyp jatyr. Búginde bul tarapta 600-den asa ártúrli kásiporyn jumys isteıdi. Qarymyn tarazy basyna tartsańyz, el boıynsha ekinshi orynda. Shyntýaıtynda, áli de kádege aspaı jatqan mol múmkindik bar. Máselen, búgingi týrıske kórki kóz qýantatyn tabıǵat ta, qol qýsyrǵan kútýshi de, úlde men búldege oraıtyn kútim de tańsyq emes. О́rkenıet kóshi alǵa ozǵan saıyn rýhanı dúnıege sýsaǵandar, tarıhtan taǵzym alǵysy keletinder jyrtylyp aıyrylady. Kóneniń kómbesin aqtaryp kórip, alty Alashtyń tasta tańbalanǵan tarıhyn zerdelegisi kelgenderge Býrabaıdyń baýraıynda kózaıym qylyp kórseter dúnıe az emes. Bálkim osy baǵytta tıimdi jumys isteýimiz kerek shyǵar. «Býrabaı», «Buırataý», «Kókshetaý» memleket­tik ulttyq tabıǵı parkterimen birge «Qorǵaljyn» memlekettik tabıǵı qoryǵy aýmaǵynda 900-den asa tarıhı jáne mádenı eskertkish ornalasqan. Qaı-qaısynyń bolsyn qasyna baryp, ýaqyt shymyldyǵymen tumshalan­ǵan shilterdi serpip tastap, qazynaly syrdyń qoınaýyna súńgigen adam kól-kósir oljaǵa jolyǵar edi. Ol olja – rýhanı baılyq.

Týǵan eldiń tarıhyn áıgileıtin, tumsa tabıǵattyń ǵajaıyp sulýlyǵyn qushtar kóńildiń terezesine deıin móldiretip ákeletin 73 týrıstik ba­ǵyt jumys isteıdi. Ár baǵyttyń alýan-alýan syry bar, et júregińdi eljiretetin jyry bar. Sonshama meldekteı tunǵan, sıqyrymen arbap, ­syrymen baýrap, tarıh tuńǵıyǵy­nyń jeti qat tereńdigine jeteleı júretin týrıstik baǵyttar Kókshetaý, Býra­baı, Zerendi, Qorǵaljyn, Ereımentaý, Birjan sal aýdandarynyń aýmaǵynda qus jolyndaı saırap jatyr. Bar asyly boıynda tananyń kózindeı jaınap jatyr. San ǵasyrdyń tarıhymen birge Alash jurty qasıettige balap, kıelige sanap, kóziniń qarashyǵyndaı saqta­ǵan jumyr jerdiń jumaǵy da osynda. Bálkim sodan da bolar, at basyn burýshylar dúmeı túsýde. 2022 jyly kórikti óńirge bir mıllıonnan asa adam kelipti. 2020 jylmen salystyrǵanda, áldeqaıda kóp. Ol jyly 795,3 myń adam kelgen bolatyn. Al 2021 jyldyń toǵyz aıynda 950,6 myń adam arýaq qonyp, nar shókken Kókshe topyraǵyn basyp, kórkimen tanysyp, jupar aýasyn jutyp, qur atqa mingendeı qýnap ketken.

О́tken jyly sheteldik qonaqtar­dyń kúrt kóbeıgeni baıqalady. «Eqonaq» aqparattyq júıesiniń derek­terine qaraǵanda, álemniń 94 eli­nen 22,9 myń adam kelgen. Onyń 15 myńnan astamy – TMD elderinen. Býrabaı baýraıy men Zerendi kóliniń jaǵasynan AQSh, Kanada, Germanııa, Túrkııa, Ulybrıtanııa, Fransııa elderiniń adamdaryn kezdestirýge bolady. Sondaı-aq Birikken Arab Ámir­ligi, Saýd Arabııasy, Egıpet, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Kenııa, Aýstralııa, Shyǵys Azııa men Tynyq muhıty elderinen de tynyǵyp qaıtýǵa tilek bildirýshilerdiń qarasy kóbeıe túsken. It arqasy qııandaǵy osynshama eldiń týrısteri Kókshetaýǵa keletin bolsa, bul ólkeniń de baǵasy asyp turǵany ǵoı.

Týrızmdi áste bıznespen belsen­di baılanystyrmaı óristetý múmkin emes. Búginde memleket eldiń týrıstik ınfraqurylymyn damytýǵa ınves­tısııa salatyn kásipkerlerge naqty qoldaý kórsetýde. Týrızm salasyndaǵy kásipkerlik sýbektileri ótinim berip, óz jobasyn usynýy kerek. Osy jyly 10 kásipkerlik sýbektige 104,5 mln teńge kóleminde memlekettik qoldaý sharalary maquldandy. Osy arada tumsa tabıǵatqa, jalpaq jurttyń maqtanyshyna aınalǵan Býrabaı men Zerendi aımaǵyn kútip ustaýǵa memleket tarapynan jandy qamqor­lyq kórsetilip otyrǵanyn aıta ketsek artyqtyǵy joq. Sol qamqorlyqtyń nátıjesinde kýrortty óńir qanatyn jaıa túsýde. Sheteldik týrısterdiń kirpııaz kóńiliniń talabynan shyǵatyn ınfraqurylym túzilýde. Olardyń nazaryn aýdaratyn meılinshe qyzyqty oryndar da az emes. Aıtalyq, «Botaı-Býrabaı» etnokesheni. Qazaq dalasynda jylqyny eń alǵash qolǵa úıretýdiń ejelgi tarıhyn sıpattaıtyn keshenge kelýshiler legi artyp jatyr. Álemde teńdesi joq «Býrabaı» halyqara­lyq tramplıni de demalýshylardyń nazaryn aýdarýda. «Abylaı han» ekspozısııalyq kesheni týrısterdi ózi­ne shaqyryp-aq turady. Mundaı ádemi de áserli oryndar az emes.

Bıyl týrıster legi tipten kóbeıýi múmkin degen boljam da aıtylýda. Mine, osyǵan baılanysty buryn­ǵy kemshilikterdi tez joıyp, aldaǵy ýaqytta múmkindiginshe qaıtalanbaýyn qadaǵalaý qajet. Ol aldymen tumsa tabıǵattyń tazalyǵyn saqtaýǵa baılanysty. Bul arada, bizdińshe, jalǵyz úgit-nasıhat, uǵyndyrý, túsindirý ju­mystary jetkiliksiz. Kimniń bolsyn kókireginde aı nurly, arý sıpatty ólkeniń óńine qyldaı qııanat jasamaıynshy degen perzenttik peıil qalyptasýy qajet. Taqyrypty sál taratyp aıtýǵa týra keledi. 2020-2023 jyldary «Býrabaı» ulttyq parki aýmaǵynan 6 550 tekshe metr qoqys shyǵarylǵan. Oqyrmannyń kóz al­dyna elestetý úshin munsha qoqys­tyń ­1 100 júk mashınaǵa júk bola­ty­nyn aıta ketelik. Demek, biz mıllıon­­da­ǵan týrısti qabyldaý úshin daıyn ­bo­lýymyz kerek. Jyl saıyn bul má­se­le aýyq-aýyq kóterilip kele jatyr. Áıt­se de áli ońtaıly sheshimin tap­qan joq.

Býrabaı kóli jaǵalaýdan sheginip bara jatyr. Kónekóz qarııalar bul kóldiń erterekte sýy ǵajaıyp móldir bolǵanyn ańyz qylyp aıtady. Búgingi tyńdaǵan adam ertegi ispetti qabyldar edi. Kól sýy nege tartyldy? Bul – óte kúrdeli saýal. Jergilikti ekologter kún raıynyń kúrt qubylýynan desedi. Keıingi úsh jylda kól sýy bir metrge azaıǵan. Baıyptap qara­sańyz, adam qolynan jasalǵan qııa­nat deýge de bolar. Máselen, bir kezde kúrkireı aǵatyn Kúrkireýik, Sary­bulaq ózenderiniń tartylýy. Onyń ústine Býrabaıdyń jotalarynan bulqynyp aqqan bulaqtardyń da kózi jabylǵan. Ǵımarattardy tabı­ǵattyń óz zańdylyǵyn eskermeı ja­ǵa­laýǵa jaqyndatyp salǵandyqtan, sý jolyn bógeý kóbeıgen. Kóktemgi erigen sý da kólge jetpeı sińedi. Mi­ne, osynyń bári sýdyń molaıýyna múmkindik bermeı tur. Tabıǵı sý jol­dary jabylǵannan keıin ylǵal aǵash­tardy shiritip jatyr. Osy arada tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıge­rý kezeńinde burynǵy Kókshetaý obly­synyń aýmaǵyndaǵy 1 515 kóldiń qurǵap ketkenin aıta otyryp, Býrabaı baýraıyndaǵy tabıǵattyń tartýyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz kerek dep attandaýǵa ábden bolady. Áne bir kezde Shortandy kóli Shýche qalasynyń sý alatyn negizgi sý qoryna aınaldy. Qalany jerasty sýymen qamtamasyz etetin úsh birdeı sý kózi tabylǵanymen, kólge qııanat jasaý uzaqqa sozyldy. Mine, osy kezde tyǵy­ryqtan jol izdegender Býrabaı baý­raıyndaǵy kólderdi Sergeev sý qoı­masynan tartylǵan qubyr ar­qyly tolyqtyrý kerek degen de usy­nys aıtty. Biraq quramy ártúrli bolǵan­dyqtan bulaı jasaýǵa bolmaıdy eken.

Árıne, Býrabaı kenti abattandyrylyp, sanıtarlyq tazalyq qolǵa alynýda. Býrabaı men Zerendi aýdan­darynda ulttyń parkterdiń, týrızm sa­lasyndaǵy uıymdar men qo­ǵam­dyq birlestikterdiń, jergilikti atqarý­shy organdardyń ókilderi bir­lesken jumys tobyn quryp otyr. Onyń alǵashqy otyrysy osy jyldyń 4 sá­ýirinde ótkizildi. Kýrortty óńir­diń osy salaǵa qatysy bar qyzmeti bel­sendi daıyndyqty bastap ta ketti. Oblystyq bıýdjetten Býrabaı kýrort­ty aımaǵyn abattandyrýǵa 33 mln teńge qarajat bólinip otyr. Jaz­ǵy maý­symnyń basynda Býrabaı ken­tin­degi ortalyq alańdy, Uly Otan so­ǵysy ardagerlerine arnalǵan es­k­ert­kishti jańǵyrtý qolǵa alynýda. Son­daı-aq kórsetkish belgiler py­syq­­­talyp, aqparattyq júıe tolyq­ty­­­ry­lyp jatyr. Kenttiń ortalyq kó­she­­lerinde qyzyqty mýraldar paıda boldy.

Bıyl Shýche-Býrabaı kýrorttyq aımaǵynyń kólik ınfraqurylymy­nyń jobalaryn júzege asyrýǵa 3,6 mlrd teńge qarjy bólindi. Zerendi aımaǵyn damytý barysynda 31 ın­fra­qurylymdyq joba kezeń-keze­ńi­men júzege asyrylady. Bıýdjet qara­jaty esebinen Zerendi kýrorttyq aıma­ǵynyń aýmaǵynda birneshe avtobýs aıal­damasyn ornatý josparlanyp otyr.

Kórikti Kóksheniń bar baılyǵy osy eki jerde ǵana bógip turǵan joq. Keıingi úsh jylda Aqkól, Arshaly, Selınograd aýdandarynda da osy salaǵa serpin berilmek. Bıyl Arshaly aýdanynda eki demalys aımaǵy, Aqkól aýdanynda saýyqtyrý-emdeý ortalyǵy salynatyn boldy.

Aqmola oblysy