Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
1916-1917 jyldardyń aldy-artyndaǵy ártúrli oqıǵalar kóptegen talantty tulǵanyń shekara asýyna sebep boldy. Qýǵyn-súrgin kórgen ult zııalylary arǵy betke Abaı óleńderin de taratty. Abaıdyń 1909 jyly shyqqan kitabynyń kóshirme qoljazbasy qoldan-qolǵa tarady. Sol jyldar Áset Naımanbaıuly (1867-1923), Júsipbekqoja Shaıhyslamuly (1857-1937) syndy áıgili tulǵalardyń qytaı jerine ótýi, 1928-1931 jyldar kezeńindegi Zııat Shákárimuly sekildi qýǵyn-súrginge ushyraýshylardyń qytaıǵa qashyp barýy eki el arasyndaǵy ádebı- mádenı baılanystarǵa muryndyq bolyp, Shyńjań qazaq ádebıetiniń qalyptasýyna ıgi yqpal jasady.
Abaı óleńderi jáne Alash tulǵalarymen jarysa jetken M.Jumabaev, M.Dýlatuly, A. Baıtursynuly, S.Toraıǵyrov, Sh.Qudaıberdiuly, I.Jansúgirov, S.Seıfýllın, t.b. shyǵarmalary shetel qazaǵyna keńinen tanyldy.
Áset syndy iri aqynnyń Ile jerindegi qyzaılar arasyna barýy Tańjaryq úshin de úlken mektep bolǵanynda esh shúbá joq.
Aıtalyq, Ásettiń Altaıǵa barǵanda týǵan «Altaı» óleńinde mynadaı joldar bar:
Altaıdy Abaq kereı
jatqan jaılap,
Sapyryp sary qymyz, bıe baılap.
Tasy – altyn, taýy – kúmis,
keýdesi gúl,
El eken jer sarasyn alǵan tańdap.
Taýlary jasyl jelek orman eken,
Ań men mal arasyna tolǵan eken.
Sýlary súıek sorpa sekildenip,
Jutsań kúsh qosatyndaı
boıǵa bóten...
О́leń ólkesine órshelene qulash sermegen bozbala Tańjaryq aýyzdan- aýyzǵa taraǵan Abaı, Áset óleńderin jatqa aıtyp, óz boıyna aqyndyq shabyt jıyp otyrǵan. Onyń «Ile sıpaty» óleńinde mynadaı joldar bar:
Baıqasań Ile jerdiń ortasyndaı,
Egerde dene bolsa qolqasyndaı.
Taýy – altyn, tasy – kúmis,
aǵashy – jez,
Sýlary erkek qoıdyń sorpasyndaı...
Osy joldarǵa qarap otyryp Tańjaryqtyń Ásetti ustaz tutqany ańǵarylady.
Tańjaryqtyń ómir dereginen qaraǵanda, áıgili Qarqara jármeńkesi ótken jer men aqynnyń týyp-ósken Kúnes, Tekes óńiri jer jaǵdaıy jaǵynan tym jaqyn. Sondyqtan da saýdanyń ǵana emes, mádenıettiń altyn kópirine aınalǵan jármeńkeniń Tańjaryqqa oń áseri bolǵany da anyq.
Aqyn 1923 jyldyń qańtarynda Jetisý óńirine qashyp kelip, Almatyǵa deıin jetip, Álıhan, Mirjaqyp, Ahmet, Maǵjandar syndy alashshyl aqyndardyń shyǵarmalarymen tereńdeı tanysady. Ult muraty haqyndaǵy ortaq ıdeıasyn jetildiredi. 1924 jyldyń 15 sáýirinde Túrkistan Respýblıkasynyń ekonomıkalyq keńesi Qarqara jármeńkesin qaıta qurý týraly qaýly shyǵaryp, qaıta ashylǵan jármeńkeni Tańjaryq Joldyuly jyrǵa qosady:
Qarqarada jármeńke-jazdaı
bazar,
Qaıda barsań bazarǵa aýǵan nazar.
Attan túspeı saýda
alyp Alban atań,
Qyzaıyma qyzyq kóp aıta barar.
«Ádil baǵa, bir-aq sóz,
túspeı-aq qoı,
Daıar bolsyn qorjynyń
zatty salar.
Jármeńkeden qaıtqan el,
keshki jazyq,
Shymdy tuıaq jol jasap
ketken qazyp.
Sabalasyp, jarysyp ahaý-ıgaı,
Átteń-aı, men solardy
ketsem jazyp.
Nemese asaý tulpar ala qashyp, – degen jyr joldary aqyn saparynyń aqjoltaı lebizi bolyp keıinge qaldy.
Demek, Jetisý óńirinde ótken kez kelgen dúldúldiń tuıaq izi Qarqarada óz tańbasyn qaldyryp otyrdy.
Qarqara jármeńkesin jáne jalpy Jetisý jerin Ilııas Jansúgirov:
Qarqara qalyń qazaq kebesindeı,
Albannyń albyrt – erke enesindeı.
Qaraǵaı qaptaldaǵy, jynys arsha,
Qadyrly maldyń qutty kelesindeı.
Tekestiń kókke órlegen tik qııasy,
Sympıyp sol mańaıdyń tóresindeı.
Myńjylqy myjyraıa
jantaıysqan,
О́zgesi júginisken tóreshideı.
Bylshyqaı, Besjyrǵalań,
Túptiń túri
Qatyqtyń jalanbaǵan
tegeshindeı.
Qarqara – jarasymdy
jazyq jaılaý,
Úı – kúlshe, qurttyń
jaıǵan óresindeı.
Alystan aýyl árpin abaılasań,
Súıekti baımóńkeniń shegesindeı.
Súti aǵyp sorǵalaǵan Úshqarqara,
Qorǵasyn qoryp tósten keletindeı, – dep sýretteıdi.
Bul arada aıqyn kórinis taýyp turǵany Tańjaryq Joldyuly men Ilııas Jansúgirovtiń rýhanı úndestigi. Múmkin Qarqara syndy iri jármeńkede Tańjaryqtyń Ilııasty kórýi, syrttaı bolsa da qumartyp, elikteýi bek múmkin. Tańjaryq pen Qoıdymnyń aıtysy da osy jyldardyń jemisi.
Tańjaryq Joldyuly Qarqara, Jetisý óńirinen erkin sýsyndap, qanaty jetilgen qyrandaı samǵaı ushyp, úsh-tórt jylda týǵan jerine qaıtady. Jaı ǵana qaıtpaıdy, tom-tom kitaptar men Alash rýhyn arqalap qaıtady. Aqynnyń osydan keıingi jazylǵan óleńderiniń deni:
Oıan, qazaq, kózińdi ash,
kóter basty,
Qarańǵyda ótkizbeı beker jasty.
Jer ketti, din nasharlap,
hal haram bop,
Qazaǵym endi jatý jaramasty, – degen Mirjaqyp syndy Alash únimen anaǵurlym sabaqtasady. Otyzynshy jyldardyń basyndaǵy Shyńjańdaǵy az jylymyq ult zııalylarynyń tynysyn keńitip, el úshin eńbek etýine jol ashyp edi. Osy tusta Tańjaryq jańadan shyǵa bastaǵan «Ile gazetiniń» tuńǵysh redaktory boldy. Qulja qalasyndaǵy ulttyq teatrdyń negizin qalap, onyń alǵashqy shymyldyǵyn Beıimbet Maılınniń «Shuǵa» atty pesasymen ashty. Gazet betinde «Oqyp kór gazetimdi», «Osy tań – kimniń tańy?», «Mys qazan», taǵy basqa óleńderin jarııalady.
Qalyń el, qazaq, endi ash kózińdi,
Oqyp kór gazetińdi – óz sózińdi.
Ashady ashty shaıdaı ań sezimdi.
Aınadaı jarqyratyp kórsetedi,
Min bar ma, qolyńa alyp kór ózińdi... («Oqyp kór gazetimdi»).
Osy tań kimniń tańy
– jetim tańy,
Kún keshken kúńdikpenen
jesir tańy.
Teńdikke qoly jetpeı kúńirenip,
Qorlyqpen ótip ketken esil tańy.
ańy atpaı, aıy batyp,
túnek keshken,
Qatarǵa ǵarip-qaser kelsin taǵy.
Kózińdi ash, ezilgen el, tań seniki,
Aıyryp dos pen qasty jete tany («Osy tań – kimniń tańy?»), – degen óleń joldary Alash úni bolyp kópke jetti.
Osylaısha, Tańjaryq arǵy bet asqan Alash rýhynyń jampozyna aınaldy. Taǵdyr oǵan dál osy bir qıyn joldy ádeıi teligendeı onyń ómir joly da Alash zııalylarynykindeı qıyn-qystaý, qýǵyn-súrginge toly boldy.
Shyńjańdyq bıleýshi Shyń Shysaı qazaqtardy jappaı tutqyndaı bastaǵanda 1940 jyly Tańjaryqty da ustap, túrmege japty. 1944 jyly túrmeden bosap, 1945 jyly qaıtadan ustaldy. Aıaýsyz jábirleýge, jan tózgisiz qınaýǵa ushyrady. 1946 jyly gomındań úkimeti men úsh aımaq úkimeti arasyndaǵy kelisimshartqa oraı túrmeden bosasa da, densaýlyǵyna ilingen aqaýlyǵy asqynyp, 1947 jyly maýsymda qasiretpen kóz jumdy. Shyńjań halyq baspasynan ilgerindi-keıindi bolyp, «Túrme haly» (1981 jyl), «Nazgúl» (1982), Ortalyq ulttar baspasynan «Anar-Sáýle» (1982), Ile gazeti baspasynan «Shyn tilek» (1994) kitaptary jaryq kórdi. Keıinnen barlyq shyǵarmasy toptastyrylyp, «Tańdamaly shyǵarmalarynyń» 1-2 tomy 1985 jyly, 3-tomy 1995 jyly basylyp shyqty. Qazaqstanda 1974 jyly, 1992 jyly, 2003 jyly aqyn eńbegi arnaıy kitap bolyp jaryq kórdi.
Túrmedegi adamdardyń qasiretti taǵdyry týraly Tańjaryq Joldyuly:
Qorlyqpen qor bop óldi neler seri,
Adamdy kúıdiretin osy jeri.
Jem boldy qarǵa-quzǵyn,
ıt pen qusqa,
Elimniń amal bar ma, esil eri.
Qylyǵy mine, osy, bizge qylǵan,
Qosylyp qalyń qaıǵy
kúnde tyńnan.
Túrmede toǵyz jylda ólgen adam,
Asypty orta eseppen
alpys myńnan...
Bári óldi Úrimjiniń qalasynda,
Qyryq pen qyryq úshtiń arasynda.
Qorlyqpen sol bozdaqtar
ketti armanda,
Balańnyń qaldy bul kek balasyna! – dep jazsa, endi birde:
Bári qan Úrimjiniń aınalasy,
Eski tam, uńǵyl-shuńǵyl saı-salasy.
Ishegin ıt súıretip ólgen jannyń,
Qus shoqyp, domalanyp
jatyr basy.
Halyqtyń sonyń biri adal uly –
Mısaly Sháriphandaı jurt aǵasy.
Kele qalsań Úrimji qalasyna,
Kózińdi sal qaltarys salasyna.
О́le-ólgenshe kápirden kegimdi al dep,
Tapsyryp ket balańnyń balasyna,
– dep, tyrnaqtyń kóbesine ıne suǵyp, úrpine shı júgirtip qınaýmen ólgenderdi kózinen qan aǵyza jyrlady.
Aqynnyń osyndaı zar ılep, zapyran qusqan ashy jyrlary Úrimji túrmesiniń ishin ǵana kúńirentip qalmastan, aýyzdan-aýyzǵa taralyp, tóńirektiń tórt buryshyna tarap jatty. Sonaý qıyrdaǵy Altaı ólkesi de aqynnyń esim-soıyna erte qanyq boldy.
Aıtalyq, Tańjaryq túrmede Aqyt Úlimjiuly, Sháriphan Kógedaev syndy kórnekti tulǵalarmen de tas bosaǵada kezdeısoq til aıqastyrady. Úrimji túrmesinde Sháriphandy kórip qalady da:
– Assalaýmaǵaleıkým,
men Tańjaryq,
Tanydym Shaqań ǵoı dep
sizdi ańǵaryp.
Altaıdyń alyp qyran aqıyǵy,
Tústiń be,
qurǵan torǵa siz de aldanyp?
Jaqtamaı jatpas eli adal ulyn,
Ataǵy aıbar bolǵan jyrlap halyq.
Aıtarmyz erligińdi, serligińdi,
Ketpese kóz jumylyp,
til baılanyp.
Báıterek kóleńkeli shynar ediń,
О́sip eń taqyr dala tasty jaryp,
Jaýyzdyń tamyryna
balta shapqan,
Túsermiz sary izine jaryq alyp.
Bulaqtaı móldir ediń
qaınap shyqqan,
Qalaısha bitispekpiz ishteı qanyp.
Bul jalǵan,
jalǵan deıdi sol ras pa? –
Bermeseń óziń sheship, bile almadyq.
Aǵady qashan tunyp Ertis, Ile,
Bul kúnde ábden boldy laılanyp..., – degen jyr joldaryn shubyrta jóneledi.
Aqynnyń túrmedegi ómiri haqynda ańyz-ápsanalar tipti kóp. Alash zııalylary týraly aıtqanda, túrmege kirgen izi bar, shyqqan izi joq. Olardyń túrmedegi ashy ómiri haqynda jazylǵan qalam izderi joqtyń qasy. Al Tańjaryq aqynnyń keıinge qalǵan túrme jyrlary tutas ádebıetimizde ózgeshe orny bar, kesek, taǵdyrly týyndylar.
1920 jyly Alashorda avtonomııasy qulaǵannan keıin sýan eliniń Muqa bolysy qýǵynǵa ushyrap, Qytaıǵa ótip, Súleımen aqalaqshyny panalaıdy. Keıinnen sondaǵy sýandar men sherýlerge bolys bolady. Stalındik zulmatty kóshirip qoldanǵan Shyń Shysaı Súleımen aqalaqshy, Muqa bolys syndy adamdardy jappaı tutqyndap túrmege tyǵady. Tańjaryq Joldyuly Muqa bolyspen Úrimji túrmesinde birge bolypty. 1945 jyldyń jazynda sol túrmede Muqa qaıtys bolady deıdi. Sonda Tańjaryq Muqa bolystyń basyn súıep otyryp, mynadaı óleńmen:
Bar Muqa, ımandy bol, arystanym,
Kelmeske kózimizden alystadyń,
Qyzyǵyn eki dúnıeniń birdeı kórip,
Shyqpady estimesteı
dybystaryń.
Bar Muqa, ımandy bol,
qasqyrym-aı,
Bir kezde júrýshi ediń asqynyp-aı.
Otyrǵan Kókdalada sherý-sýan,
Keldi eken ne zobalań
bastyǵyńa-aı...,
– dep, zarly joqtaýyn aıtqan eken.
Zııat Shákárimuly Úrimji túrmesinde jazypty delinetin jyrdan qalǵan bir úzikte:
Jatyrmyz Úrimjiniń túrmesinde,
О́ńkeı qý eki elden birlesýde.
Aqyldy azamattar tutqyn bolyp,
Azapty, aıanyshty kún keshýde.
Ornymnan zorǵa turdym syz
ótip bir,
Taısalmaı Tańjaryq ta jyr
etip júr.
Máskeýdiń qarýlanǵan
tyńshysyn-aı,
Orystyń áskerleri kúzetip tur..., – degen joldar kezdesedi.
T.Joldyulynyń qıyn-qystaý, tas bosaǵa, tar esiktegi ómiriniń ózi Alash zııalylarynyń ashy taǵdyrymen tamyrlasyp jatty.
Abaqtynyń azapty, jan tózgisiz shyndyǵy Tańjaryq aqynnyń qalamynan qaǵys qalmady. Tutastaı qaraǵanda, jeliles óleńderi arqyly «Abaqty» atalatyn asa iri poemany dúnıege ákeldi.
Kórnekti ádebıetshi, ǵalym Tursynbek Kákishulynyń: «Tańjaryqty bastan-aıaq túgel oqyǵan adam onyń qazaq poezııasyna quıyp jatqan uly arnalardyń biri ekenine esh shúbá keltirmeıdi. Tańjaryq túrme týraly jyrlarynda tek óz qasiretin ǵana aıtyp qoımaı, ózimen taǵdyr-talaıy bir Ahmet pen Mirjaqyptyń, Maǵjan men Ilııastyń, Sáken men Beıimbettiń de syrtqa shyǵara almaı ketken kekti ashýyn qosa jyrlaǵandaı áser qaldyrady», deýi tegin emes. Professor Zufar Seıitjanov ta «Shyńjań qazaq ádebıeti» atty monografııasynda: «Abaqty» – aımaq ádebıetin qoıyp, búkil qazaq ádebıetinde túrme týraly jazylǵan alǵashqy kólemdi shyǵarma», degen joǵary baǵasyn aıtty.
Qazaq oqyrmandaryna Tańjaryqty, onyń qamaý-qapasta jazylǵan jyrlaryn alǵash jetkizgen adam – qazaqtyń halyq jazýshysy Sábıt Muqanov. Ol 1956 jyly Qytaı eline issaparmen barǵanda Buqara Tyshqanbaevtan Tańjaryq týraly málimetter alady. Bul týraly «Alyptyń adymdary» kitabynda (1959) baıandaıdy.
1993 jyly Tańjaryq aqynnyń 90 jyldyq toıy Jetisý ólkesinde dúrkirep ótti. Osy toıda Zeınolla Qabdolov Tańjaryq týraly tebirene tolqyp baıandama jasady: «Aqyn lırıka, tolǵaý, mysal óleńder, dastan, óleń roman, qıssa, aıtys óleńderden halqyna otyz myń joldaı mura qaldyrǵan. Osy týyndylary arqyly ol Abaıdyń, Ahmet, Shákárim, Mirjaqyp, Maǵjandardyń Qytaıdaǵy qazaq baýyrlar arasynan kóktegen rýhanı jalǵasy, salaly butaǵy ekendigin tanytty. Qytaıdaǵy qazaqtardyń jazba ádebıetiniń negizin qalasyp, kósh bastaǵan aımúıiz serkesi boldy. Áleýmettik, qoǵamdyq, ózge de ónegeli jumystarynyń nátıjesinde olardyń búgingi damyǵan baspasóziniń, oqý-aǵartýynyń da negizin qalasty. Tańjaryq aqyn, qoǵam qaıratkeri ǵana emes, ánshi, kompozıtor, halyqtyń sal-serilik dástúrin jalǵastyrýshy», dep tolǵandy ǵalym.
Qoryta kelgende, Tańjaryq Joldyuly arǵy bet asqan Alash rýhynyń sol elde ómir súrgen tiri beınesi boldy. Alashtyń aıta almaǵan aqtyq zary onyń aýzynan aq jalyn bolyp burqyrady. Qazaq ádebıetinde eshkimge uqsamaıtyn taǵdyr, eshkimge uqsamaıtyn qoltańba onyń qalamy arqyly máńgilikke tańbalandy. Búgingi býyn Tańjaryq syndy ótkender rýhyna táý etkende ǵana táýelsiz eldiń, táýelsiz ádebıettiń qadir-qasıetin tipti de tereń túsinedi.
Jádı ShÁKENULY,
jazýshy
