Qatygez bala qaıdan shyǵady?

– Áýelgi suraq: nege jas­óspirimder birin-biri aıaýsyz uryp-soǵyp, qorlap, asqan qaty­gezdik tanytyp jatyr? Mun­daı qatygezdik qaıdan shyq­ty? Bul jaǵdaıǵa kim kináli?..

Arýjan SAIN:

– Birde-bir adam zulym, qaty­gez bolyp týmaıdy. Balanyń fı­zıkalyq ósýimen onyń sanasy da ózgeredi, adamgershilik normalar men qundylyqtardy ol kishkentaı kezinen boıy­na sińiredi. Balalardyń ósken ortasy olardyń minez-qulqyn anyqtaıdy. Balalardyń qaty­gezdikke barýyna eń aldymen eresekter kináli. Qarasańyz, ata-analar men memlekettik jú­ıege birdeı jaýapkershilik júk­telip otyr. Balalarǵa qa­tysty memlekettik saıasatty baıa­ǵyda-aq ózgertý kerek edi. Olar úshin tárbıeli, damyǵan orta qalyptastyrý qajet. Mem­lekettik resýrstar adamı kapıtaldy damytýǵa jumsalýy kerek. Máselen, eger bala otbasynda jaqsy tárbıe alyp, ulttyq qundylyqtardy boıyna sińirip ósse, al otbasynan tys jerde qundylyqtar baǵalanbaıtyn bolsa, bala zardap shegedi. Sondaı-aq kerisinshe, eger bala nashar otbasynda tárbıelenip, alaıda meıirimdi, jaqsy ortada júrse, ol jaqsy jolǵa túsýi ábden múmkin.

Amanjol ÁLTAI:

– Keıingi kezderi jan túr­shigerlik oqıǵalardyń tym jıi­lep bara jatqany qabyrǵa­myz­­ǵa ­batady. Bul bárimizdi de oılandyrýǵa tıis. Túrkistandaǵy mektep oqýshysynyń ólimi, Qaza­lydaǵy balany aıýandyqpen jabylyp tepkilep jatqan jas­óspirimderdiń qatygezdigi, О́ske­mendegi órimdeı qyzdy sheshin­dirip qoıyp, aıaýsyz sabaǵan tár­bıesiz qyzdardyń jıirkenishti minezderi – osylardyń bári bizdiń qoǵamda bala tárbıesiniń aqsap turǵanyn kórsetedi.

Árıne, urpaq tárbıesi – ult bolashaǵy. Sondyqtan bul máselege salǵyrt qaraýǵa bolmaı­dy. Tárbıesiz urpaq – ata-anaǵa da, qoǵamǵa da, Otanǵa da opa ápermeıdi. Eger der kezinde shara qoldanyp, keseldiń aldyn alma­saq, buzaqylyqtyń keleńsiz kó­rinisteri kún saıyn kóbeıe beredi.

Jalpy, urpaq tárbıesinde jiberip alǵan qatelikterimiz kóp. Onyń túp-tamyry tereńde. Naq­tyraq aıtsam, óz balasyna durys tárbıe bere almaǵan ata-ana jaýapty. Ekinshiden, jaýapkershi­lik­tiń bir ushy balabaqshalar men mektepter, kolledjder men joǵary oqý oryndary, jas­óspirimder tártibin baqylaýǵa alý­ǵa tıisti quzyrly organdarda jatyr. Olardyń da jiberip alǵan qatelikteri bar. Sondaı-aq bul osylardyń bárin ónegeli tárbıe berý isine jumyldyryp otyrýǵa tıisti quzyrly mınıstrliktiń de kemshiligi.

Aıatjan AHMETJANULY:

– Keshegi jasóspirimderdiń bir-birin uryp-soqqan beınejazbalary – qazirgi qoǵamnyń tragedııasy. Biz balany tárbıeleý men ony materıaldyq jaǵynan qamtamasyz etýdi shatastyryp aldyq. Iаǵnı otbasynda ata-ana­lar balalaryn materıaldyq tur­ǵyda qamtamasyz etse boldy, sony tárbıe berdim dep esepteıdi. Mysaly, «Men saǵan telefon alyp berdim, sen endi mynany iste», «Men seni qydyrtýǵa apardym, sen mynany oryndaýyń kerek» degen sııaqty adamı qarym-qatynastan góri, materıaldyq «kelisimshart» túrindegi qaty­nas basym. Áıtpese buryn úlken­derimiz «Uıat bolady», «Jaman bolady», «Obal bolady» degen úsh-aq aýyz sózben tárbıelegen. Al búginde balalardy uıat, obalmen tárbıeleı almaısyń. Úlken tragedııa dep otyrǵanym osy.

Joǵary synyp oqýshylary­men kezdesýler, trenıngter ót­kizip, jan-jaqty baǵytta jumys júrgizgende olardan «Biz ata-ana­myzǵa kerek emespiz», «Olarmen sóılese almaımyz», «Sóılesetin adamymyz joq» degen ýájderdi jıi estımin. Telefon, áleýmettik jelidegi qatygezdikti kúnde kórgen jas urpaq sony qaıtalaıdy. Tipti balasy týraly habarlassań, ­«oǵan qaraıtyn ýaqytym joq» dep aıǵaı salatyn ata-analar da kóp.

Ásııa SERIKOVA:

– Shynymen de, qazirgi tań­da áleýmettik jelide jas­óspi­rim­derdiń bir-birine qol jumsaýy, zorlyq-zombylyq kórsetýi, bopsalaý, álimjettik kórsetken beınejazbalary kóp. Buryn mundaı áreketke kóbine er balalar barsa, qazirgi tańda qyzdardyń arasynda da jıi kezdesedi. Buǵan birneshe faktor áser etýi múmkin. Tek mektepti ǵana kinálaýǵa bolmas. Tárbıe tal besikten bastalady. Endeshe, eń birinshi áser etetin jer – otbasy. Ata-ananyń balaǵa bergen tálim-tárbıesi, onyń qaı ortada júrgeni, dos­tary mańyzdy. Balany qoǵam bolyp tárbıeleımiz. Qazirgi balalar bir-birine aıaýshylyq tanytpaıdy. Onyń sebebi – bala úıde agressııa, zorlyq-zombylyq nemese qoǵamnan qysym kórse, ózinen álsiz adamǵa kúsh qoldanýǵa beıim keledi.

Jastardyń qatygezdigi, bi­rin-biri aıamaýy, qol jumsaýy – qo­ǵamnyń problemasy. О́ıtkeni tárbıelep jatqan onyń otbasy, ortasy. Mysaly, keıbireýler balasyna «seni bireý ursa, eki ese qaıtar» degen sekildi keńes aıtady. Bala tárbıesine otbasy, dos^­­­tary, aınalasy, mektebi – bári áser etedi. Qazirgi balalardyń qo­lynda tek telefon, gadjet bar. Iаǵnı kóp aqparat alady. Tipti keıde óz jasyna qatysy joq, saı kelmeıtin málimetti de kóredi, oqıdy. Munyń bári balanyń psıhologııasyna áser etedi.

– Biz qazirdiń ózinde kiná­ni syrttan izdep otyrǵan sııaq­tymyz. Tipten, jas­óspirim­derdiń qatygezdigine, olardyń zorlyq-zombylyqqa barýyna memleket qana kináli sııaqty kórinedi...

Amanjol ÁLTAI:

– Aldaǵy ýaqytta osy ol­qy­­­­lyqtyń ornyn toltyrý­ úshin bala tárbıe­sine ja­ýapty mı­nıs­­trlikter biri­gip jumys atqarýǵa tıis. Atap aıt­qanda, Oqý-aǵartý, Joǵary bi­lim jáne ǵylym, Qorǵanys, Ishki ister mınıstrlikteri, sondaı-aq Mádenıet jáne sport mınıstrligi birigip jumys atqaryp, jastardyń máselesimen shyndap aınalysýy kerek.

Máselen, Oqý-aǵartý mı­­­­­nıs­­­tr­ligi mektep muǵalimderi ­oqý­­­shylarǵa tek akademııalyq bi­lim berip qoımaı, olardyń tárbıesine jaýapkershilik alý­ǵa tıis. Mektepterdegi áleýmettik pedagog, synyp jetekshisi qyz­metin uıymdastyrý qaǵıda­tyn qaıta qaraý qajet. Aqparat jáne qoǵamdyq damý, Mádenıet jáne sport mınıstrlikteri bala tárbıesin damytatyn, tanymyn keńeıtetin, taǵylymdyq máni bar baǵdarlamalardy kóbeıtýi kerek. Al buǵan saı kelmeıtinderine tyıym salǵan jón.

Arýjan SAIN:

– Jaýapty sheshim qabyl­daı­tyn adam memlekettik tur­ǵy­dan oılamaıdy, ol óziniń aına­lasyndaǵy shekteýden shyǵa almaıdy. Bul – qoǵamnyń barlyq salasyna enip ketken jemqor­lyq pen nadandyqtyń saldary. Bilim deńgeıiniń tómendeýi men bilim berý júıesiniń túbegeıli quldyraýy saldarynan (bul úshin eń aldymen memleket ja­­ýapty) árbir keıingi urpaq barǵan sa­ıyn saýatsyz, mádenıetsiz bolyp barady. Tıisinshe, olar da balalaryn erteń ózderi túsinetin qundylyq, ómir salty týraly túsinigi aıasynda tárbıeleıdi.

EYDU-nyń bilim berýge ar­nalǵan zertteýlerine qarasaq, memleket balalardy oqytýǵa neǵurlym kóp qarjy bólse, qylmys deńgeıi soǵurlym tómen bolatynyn kóremiz. Al bizdiń elde qalaı? Keıingi kezderi jasalyp jatqan bilim berýdegi árbir reforma jaǵdaıdy odan saıyn nasharlatty. Balalardyń seksııa­larda, úıirmelerde ózderiniń súıikti sport túrlerimen jáne shyǵarmashylyqpen aınalysýyna múmkindiktiń bolmaýy olardyń nazaryn kóshege aýdyryp, nashaqorlyq, mas­kú­nemdik, baqylaýsyz ınternette otyrýyna ákeldi.

Qoǵamdaǵy zorlyq-zomby­lyq­ty barynsha azaıtyp, bala­lar, kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy býllıngti joıǵy­myz kelse, balalarǵa qatysty memlekettik saıasatty túbegeı­li ózgertýimiz kerek. Olardy baryn­sha damytatyn, ýaqytyn paı­daly isterge jumsaıtyn, ár balanyń qabiletin ashatyn, sol qabiletterdiń ashylýyna múmkindik beretin memlekettik júıe qurýymyz qajet. Tek osylaı ǵana biz álemde básekege qabiletti jáne ekonomıka, ǵy­lym, óndiris, tehnologııa salasynda joǵary jetistikke qol jetkize alamyz. Mundaı urpaq ózin jáne balalaryn laıyqty túrde adamgershilik qasıet, bir-biriniń quqyqtaryn qurmetteý sekildi qajetti qundylyqtarmen qamtamasyz ete alady. Iаǵnı bul tek balalar men eresekterdiń qaýipsizdigi máselesi emes, bul eldiń ekonomıkalyq jáne ulttyq qaýipsizdigi máselesine de áser etedi.

Aıatjan AHMETJANULY:

– Árıne, kimdi bolsyn kiná­laý ońaı. Onyń ishinde muǵa­limge júkti aýdara salý tipten jeńil. Bul jerde eldegi adam kapıtaly basty baılyq dep al­saq, taıaqtyń ekinshi ushy mem­lekettiń mańdaıyna tıetini sóz­siz. Shynymen, qatelikter bar. Ol jeke adamǵa qatysty emes, tutas júıeniń qateligi. Má­­se­­len, mekteptegi tárbıe ju­my­­­syna kelsek, biz ony eki-aq adamǵa baılanystyryp tastadyq, olar – synyp jetekshisi men dırektordyń tárbıe isi jónindegi orynbasary. Sondyqtan tárbıe úderisi álsirep ketti. Tárbıeni uranmen, aıǵaılaýmen shatastyratyn jurt odan kóp. Tárbıe sóz emes, is ekenin, tárbıe uran emes, ónege ekenin bilmeıtinder qatary artty.

Mektepterdiń jaǵdaıy jalǵan sapa qýýdan aspaı tur. Ata-ana mekteptiń reıtıng qýý úshin shy­ǵarǵan jalǵan baǵalaryna aldanyp máz. Qarap otyrsań, 4 myń oqýshysy bar mektepte myń úz­dik oqýshy bar, biraq birde-bir quqyq buzatyn tentek bala joq, birde-bir buzaqy bala joq. Qujat júzinde, árıne. Al is júzindegi jaǵdaıdy zerttep qarasań, janyń túrshigip ketýi múmkin.

Arýjan SAIN:

– Bılik balalar basty mem­lekettik ınvestısııa ekenin tú­sinýi kerek. Biz sarapshylar qa­ýymdastyǵymen birge óskeleń urpaqty tárbıeleýge qatysty birqatar bastamany qolǵa aldyq. Munda barlyq balanyń qu­qyq­tary teń qarastyrylady. Mem­leket árbir bala aldyndaǵy óz mindetterin oryndaýy kerek. Biz árbir balanyń densaýlyǵyn saqtaýǵa, ony uzaq jyldar bo­ıy nyǵaıtýǵa tıispiz. Balalar sporty men shyǵarmashylyǵyn jan basyna shaqqandaǵy qar­jylandyrý bastamasynda bala­lardyń jyl boıyna barynsha jumyspen qamtylýy, olardyń tulǵalyq jáne mádenı damýy qarastyrylady. 1-synyptan 11-synypqa deıingi barlyq bala­ny mekteptegi ystyq tamaq­pen­ qamtamasyz etý bastamasy den­saý­lyqty saqtaýǵa jáne bala aǵzasynyń qalypty damýyna kómektesýge baǵyttalǵan.

Oqý-aǵartý mınıstrliginiń mu­ǵalim mártebesin kóterýge baǵyt­talǵan reformasy óz jemi­sin beredi dep senemin. О́ki­nishke qaraı, qolǵa alǵan basta­malardyń árqaısysy úshin biz sheneýnikterdiń qarsylyǵyn eń­serýimiz kerek. Olar ádettegideı «Buǵan aqsha joq» deıtini sózsiz. Máseleniń mánisin naqtylap, ­josparlap, jaýapkershilikpen qol­ǵa alsa, árbir bastamany te­zirek júzege asyrýǵa bolatynyna senimdimin.

– Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, sýısıdtiń aldyn alý jáne olardyń quqyqtary men ál-aýqatyn qamtamasyz etý jónindegi keshendi jos­par ázirlenip jatyr. Jos­par­ǵa qatysty qandaı usy­nystaryńyz bar?

Arýjan SAIN:

– Keshendi josparmen tanys­pyn, onda balalardyń quqyq­tary men múddelerin saqtaýǵa baǵyttalǵan jeke tulǵalardyń jaýapkershiligin kúsheıtý, bilim berý uıymdaryn qorǵaýdyń ke­shendi júıesin qamtamasyz etý, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq, balalar arasyndaǵy quqyq buzýshylyq pen sýısıd deńgeıin tómendetý, onyń ishinde psıhologııalyq qyzmetti kúsheıtý sekildi máseleler qamtylǵan. Sondaı-aq keshendi josparda zańnamalyq jáne normatıv­tik-quqyqtyq bazany jetildirý qaras­tyrylǵan.

Árıne, munyń bári tamasha, biraq elimizde bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi eń úlken másele ekenin únemi aıtyp kelemin. Keremet jospardy júzege asyra­tyn bilikti mamandar bolmasa,­ onyń iske asýy ekitalaı. Máselen, jol kartalarynyń, kóptegen ke­shendi jospardyń tıisti deńgeıde oryn­da­maǵany úshin qanshama sheneýnik jaýapqa tartyldy?..

Naqty josparǵa keler bolsaq, onyń árbir tarmaǵynda iske asyrý turǵysynan ázirlengen jáne belgilengen áreketter algorıtmi bolýy kerek. Sondaı-aq árbir tarmaqqa qatysty mindetti túrde qarjylyq shyǵyndar eseptelip, kórsetilýi qajet. Asyǵys jasap, bekite salatyn dúnıe emes, munda bolashaq urpaqtyń taǵdyry tur.

Sapýra TО́LEKOVA:

– Eldiń erteńi qandaı bol­ma­­­ǵy búgingi bizderge tikeleı qatys­ty. Bul rette kináni árkim ózinen izdegen durys. Keshendi kózqa­ras kerek. Bizdiń oblysta birneshe basqarma birigip 8 baǵyttan tu­ratyn «Ulaǵatty urpaq» baǵ­darlamasyn qabyldadyq. Baǵ­darlama azamattyq-patrıottyq, rýhanı-adamgershilik, otbasy­lyq qundylyqtar, eńbek, eko­no­mıkalyq-ekologııalyq, zııat­ker­lik, dene tárbıesin qamtıdy. Bul baǵdarlamany júzege asyrýǵa memlekettik organdarmen qatar úkimettik emes uıymdardy da tartyp otyrmyz.

Biz qazir mektepterge syrtqy ádemilikten góri ishki mazmunǵa basa nazar aýdarý talabyn qo­ıyp jatyrmyz. Bul ne degen sóz? Oqý úderisi árıne, oıdaǵydaı bolý kerek. Oqýshynyń partasy durys, oqýlyǵy jetkilikti bolsyn. Biraq eń bastysy, mektepte oqýshy ózin erkin sezine alatyndaı ahýal qalyptasýy qajet. Bala óziniń kóńilindegi kúızeli­sin, bireýden kórgen zorlyq- zom­bylyǵyn muǵalimderge aıtýdan jasqanbaıtyn bolsyn. Kerisinshe, der ýaqytynda syryn bólisse, munyń saldary jeńilge soǵar edi. Bir jaǵynan, muǵalimder de oqýshylardyń sondaı ashyq syrlasýyna ázir bolýǵa tıis.

Aıatjan AHMETJANULY:

– Jigittiń úsh jurty bola­tyny sekildi oqýshynyń da úsh jurty bar: mektep, otbasy, qo­ǵam. Osy úsh jurt tárbıe isine ju­mylmasa, bala tárbıesiniń jaq­sarýy jaıynda aıtýdyń ózi artyq. Árqaısysynyń óz min­detteri bar. Mektep bilim men tár­bıeni qatar berý kerek, otbasy bala tárbıesine beıjaı qara­maýǵa tıis. Al qoǵamnyń árbir múshesi bala tárbıeshisi ekenin umytpaǵany abzal. Biz sony kóbine esten shyǵaryp alamyz. Biz óz balamyzdyń ǵana emes, qoǵamdaǵy árbir balanyń tárbıeshisimiz. Tipti áleýmettik jelige qatygezdikti nasıhattaıtyn beınejazbany júktegen kezde, ony balalardyń da kóretinin umytyp ketemiz. Jelide otyryp alyp oıǵa kelgendi jazamyz. Budan keıin keshegideı bir-birin aıaýsyz tepkilegen qatygezder qaıdan shyqty dep baıbalam salýdyń ózi artyq.

Bala tárbıesimen aınalysý tek Oqý-aǵartý mınıstrliginiń quzy­ryndaǵy sharýa emes. Oǵan basqa da mınıstrlikter, qoǵamdyq uıymdar, tipti dinı birlestik­ter birigip, ortaq tujyrym jasaýy kerek. «Saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi», bul jerde de búkil qoǵam bir judyryq bolyp jumylmaı, tek mınıstrliktiń nemese mekteptiń jumysy búgingi problemany sheshe almaıdy.

Amanjol ÁLTAI:

– «Tárbıesiz berilgen bilim adamzattyń qas jaýy», dep Ál-Farabı aıtqandaı, jas urpaqtyń qos qanatynyń biri – bilim, ekinshisi – tárbıe. Eki qanatyn teń qaqqanda ǵana qus bıikke usha alady. Balalarymyzǵa tárbıeni durystap bere almasaq, tek bilim berýmen shektelsek, balanyń bo­ıynda Abaı aıtqan tolyq adamdy qalyptastyra almaımyz.

Birinshi kezekte mektep­terde ustazdarymyz, pedagogterimiz balaǵa bilim berýmen shektel­meýge tıis. Olardyń balaǵa tár­bıe berýdegi jaýapkershiligin kúsheıtýimiz kerek. Ásirese mek­tepterdegi psıholog mamandar, áleýmettik pedagogterdiń már­tebesin kóterip, jaýapkershi­li­­gin arttyrý qajet. Olarǵa qatys­ty qaǵıdattardy qaıta qaraǵan jón. Ishki ister mınıstrliginiń jasóspirimder men kámeletke tolmaǵan jastarmen jumys júr­gizetin ýchaskelik polısııa jumy­syn qaıta saraptaǵan abzal. Olar­dyń balalarmen jumys isteý barysyn rettep, olqylyqtardy joıý kerek.

Jastar tárbıesiniń tym tó­mendep ketýine eń basty áser etip otyrǵan, teris kúshtiń biri – jas urpaqtyń áleýmettik jeliniń tutqyny bolyp qalýy. Onda bala sanasyna oń áser etetin de, teris áser etetin de aqparat bar. Ishki ister mınıstrliginiń málimetinshe 2022 jyly zańǵa qaıshy 16000 ınternet-resýrs anyqtalǵan. Naq­tyraq aıtqanda, balanyń tár­bıesine, olardyń damýyna teris áser etetin las aqparattar áleýmettik jelide kóp. Sonyń ishinde TikTok óte zııan. Taıaýda joldaǵan depýtattyq saýalymda osy máseleni kóterdim. Aldaǵy ýaqytta TikTok áleýmettik jeli­sin kámelet jasqa tolmaǵan jas­óspirimder arasynda tyıym salý kerek. Eger búgin osyndaı qatań qadamǵa barmasaq, erteń bala tárbıesindegi kemshilik asqynyp, opyq jeıtinimiz sózsiz.

– Áńgime aýanyn bala quqy­ǵyna qatysty órbitsek. Bul baǵyttaǵy jumys naqty kim­niń quzyretinde bolýy kerek? Quqyq qorǵaýshylardyń, álde bala quqy jónindegi ýákilderdiń nemese ákimderdiń mindetine ­kire me?

Arýjan SAIN:

– Buǵan búkil qoǵam jaýapty. Onyń ishinde árqaısymyz­dyń úlesimiz, soǵan saı jaýap­kershiligimiz bar. Barlyq 20 oblys pen respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda úkimettik emes uıym­dar men qoǵamdyq birlestikter bas­shylarynyń, balalardyń quqyǵyn qorǵaýda tájirıbesi bar azamattardyń arasynda osyn­daı ýákilder bar. Balalar uıym­daryna kedergisiz kirý quqyǵyna ıe bola otyryp, olar balanyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń buzylýy týraly ótinishterdi, jergilikti atqarýshy organdardyń jáne basqa da uıymdardyń áreketterine nemese áreketsizdigine shaǵymdardy qaraýǵa, sondaı-aq balalar uıym­daryna kómektesýge, balalardy qorǵaý salasyndaǵy problemalardy sheshýge arnalǵan zań jobalaryna qatysýǵa mindetti.

Al óńirlik ýákilderdi oblys ákimderi taǵaıyndaıdy jáne olar­dyń aldynda jaýapty. Son­dyqtan óńirlerdegi jumys ákim­derdiń balalarǵa degen kózqarasy, qarym-qatynasyna baılanysty. Eger ákim balalarǵa jany jaqyn bolsa, bul úlken jetistik.

Qanat NYSANTAEV:

– Rasynda ortaq múddege ­je­­kelegen mindetterdi atqarý arqyly jumylamyz ǵoı. Quqyq qorǵaý salasy da bul isten tys­qary emes. Atap aıtqanda, polısııa organdary qurylymyn­da jasóspirimdermen jumys júr­gizetin arnaıy bólimder bar. Má­selen, Astana qalasy boıynsha aıtar bolsam, departamentke qarasty Jergilikti polısııa qyzmetiniń quramynda, sonymen qatar, elordamyzdyń tórt aýda­nynda jasóspirimderge ja­ýapty bólimder jumys isteıdi. Olardyń qyzmeti mektepter­men jáne jergilikti ákimdiktermen tyǵyz baılanysty. Máselen, balalardyń tártibin, júris-tu­rysyn qadaǵalap, túrli quqyq buzýshylyqqa barmas úshin polısııa qyzmetkerleri ata-analar jınalysyna, mekteptegi tár­bıe saǵattaryna, basqa da jıyn­dar­ǵa qatysyp, dárister oqıdy. Balalarmen arnaıy kezdesýler uıymdastyrylady. Jospar bo­ıynsha jol erejesin saqtaý, bir-birine álimjettik jasamaý, qoǵamdyq oryndardy lastamaý sekildi taqyryptarda dárister ótkizilip, profılaktıkalyq ju­mystar júrgiziledi.

Mektepten bólek ákimdikte ko­mıssııalar qurylyp, quqyq buzý­­­shylyqqa barǵan balalardyń isteri qaralady jáne olardyń isterine zań sheńberinde is-shara­lar­ qoldanylady. Ata-analary da jaýapkershilikke tartylyp jatatyn jaǵdaılar bar.

– Osy jerde zańdy suraq týady: qoǵam nege mektepter­degi túrli oqıǵalardy, onyń ishinde zorlyq-zombylyq ta bar, jarııa bolǵan beınejazbalar arqyly ǵana bilip otyr? Demek, muny tizbekti reaksııa dep alsaq, qaıbir jerdegi mehanızm úzilip qalǵan bolyp tur ǵoı? Nemese bala qatygezdiginiń aldyn alýda dármensiz bolyp qaldyq pa?

Qanat NYSANTAEV:

– Ras, sońǵy ýaqytta áleý­mettik jelilerde jasóspirim ul­dar men qyzdardyń bir-birin aıaýsyz­ uryp-soqqan beınejazbalary tarap jatyr. Biz de óz tarapymyzdan olardyń bárin jiti baqylap, tekseremiz. Aıta ketetin jaıt, Astana qalasy boıynsha mundaı keleńsiz oqıǵalar oryn alǵan joq.

Al jasóspirimder bir-birin uryp soqsa, polısııa qalaı áre­ket etedi degen suraq týatyny sózsiz. Eger ınternette osyndaı beınejazbalar tarasa nemese bir taraptan aryz túsken jaǵdaıda tártip saqshylary tarapynan birden qylmystyq is qozǵalady. Sol is boıynsha tergeý toby qurylyp, tergeýshiler isti jan-jaqty tekserýdi bastaıdy. Oqı­ǵanyń mán-jaıyn túpkilikti anyqtap, kinálilerdi tabý úshin ata-analarmen, balalarmen já­ne pedagogtermen kezdesýler ótkizilip, bolǵan jaǵdaıdyń jaı-japsary suralady. Eger quqyq buzýshylyqqa barǵan balanyń psıhıkalyq aýytqýlary bolsa, oǵan arnaıy saraptamalar taǵaıyndalady. Nátıjesinde, osy aıtylǵandardyń bárin esepke alyp, saraptaı kele, tergeýshi sońǵy sheshimdi shyǵarady da, oqıǵanyń zań sheńberinde qyl­mystyq quramy dáleldense, is sotqa joldanady.

Qylmystyq kodekstiń 15-baby­ 1-tarmaǵy boıynsha qyl­mystyq quqyq buzýshylyq ja­sa­ǵan jasóspirim 16 jasqa tol­ǵan jáne esi durys bolsa, ol qyl­mystyq jaýapkershilikke tar­tylady. Sondaı-aq atalǵan bap­tyń 2-tarmaǵy boıynsha 14 jasqa tolǵan jasóspirimniń de jaýapqa tartylýyna negiz bolar qylmystyq quqyq buzýshylyq túrleri egjeı-tegjeı jazyl­ǵan. Onyń ishinde adam óltirý, den­saýlyqqa aýyr jáne ortasha zııan keltirý, zorlaý, seksýaldy sıpattaǵy zorlyq-zombylyq se­kildi jalpy sany 30 bap qaras­tyrylǵan.

Danııar ESEN:

– Meniń bul taqyrypty qoz­ǵap júrgenime tórt jyldaı boldy. BUU-nyń IýNISEF qo­ry­men jumys istep jatyrmyz. Qazaqstan ózge eldermen sa­lys­tyrǵanda balalar sýısıdi ja­ǵy­nan aldyńǵy qatarda. Shyny kerek, bul jaǵdaıda muǵalimdi, ınternetti kinálaıdy. Biraq bul jerde ata-ananyń balaǵa degen mahabbaty az bolyp tur. Bala óz betinshe, ata-ana ózi bólek júrip jatyr. «Baıaǵyda biz tóbe­lesip óskenbiz. Eshnárse et­peıdi adam bolyp kettik», degen adamdiki durys emes. Tóbelesti, qatygezdikti nasıhattaýǵa bolmaıdy. Tóbeles bylaı tur­syn, adamnyń tánine basqa bir adamnyń qolyn tıgizýge quqyǵy joq. Urǵan adam qylmystyq ja­ýap­kershilikke tartylýy kerek. Eýropadaǵydaı, Amerıkadaǵy­daı zań jumys isteý kerek.

Qazirgi balalar qatygez bolyp barady. Bir-birin aıaýsyz soqqyǵa jyǵyp jatyr. Túsinemin, qý tirliktiń qamytyn kıip, kúıbeń tirshiliktiń sońynda júrmiz. Biraq birinshi orynda urpaq tár­bıesi turý kerek. Árbir balaǵa izgilik dánin sebýimiz qajet.

Nurken ASANOV:

– Balalar arasyndaǵy qa­ty­gezdik – álemdegi eń aýyr prob­le­­manyń biri. Psıhologııalyq turǵydan qarasaq, balalardyń qatygezdigine tórt negizgi faktor áser etedi: fızıologııalyq, otbasyndaǵy tárbıe, áleýmettik jáne jasóspirimdik shaq. Munyń bárin jeke-jeke taldaǵandaǵy túıin – ol ata-ananyń balaǵa jetkilikti kóńil bólmeýi. Qazirgi áke-sheshe ýaqytynyń kóbin ju­mysqa, balalaryn asyraýǵa jum­saıdy. Zertteýlerge súıener bolsaq, kúndelikti balalarmen ýaqyt ótkizýge tek 37% ata-ana­nyń múmkindigi bar eken.

Osy rette qoǵamda sanaly ata-ana mádenıetin qalyptas­tyrý úshin «Senimen Bolashaq» respýblıkalyq ata-analar bir­lestigin qurǵan bolatynbyz. Eki jylǵa jýyq ýaqyttan beri bul birlestik otbasylyq qundylyqty saqtaý jolynda eńbek etip keledi. Ádildik, týralyq, talapshyl­dyq, jandaný jáne ádepti ór­kenıetti ustanǵan birlestiktiń basty mıssııasy – sanaly ata-ana mádenıetin qalyptastyrý, bala tárbıesindegi ata-ananyń jaýapkershiligin arttyrý, ata-analardyń psıhologııalyq-pedagogıkalyq bilimderi men daǵdylaryn arttyryp, jan-jaqty qoldaý kórsetý. Iаǵnı oı aıtý emes, oı oıatý.

– Taqyrybymyz ata-ana­lardyń jaýapkershiligine qaraı oıysyp otyrǵandaı, durys ta shyǵar. Iаǵnı bala tárbıesinde oryn alǵan olqylyqtyń bir ushy úıdegi tárbıede jatyr. Demek, bolǵan iske ata-analar da jaýapty. Endeshe, mektep, quqyq qorǵaý jáne ata-ana tarapy naqty ne isteýi kerek?

Amanjol ÁLTAI:

– Bala tárbıesi máselesi túzelý úshin jalǵyz ǵana áleý­met­tik jelige tyıym salýmen shektelý azdyq etedi. Sol se­bepti jan-jaqty, keshendi túr­de qaraý kerek. Birinshiden, mem­leketimizde meıirimdilik, mem­leketshildik, ulttyq tálim-tárbıege negizdelgen ulttyq ıdeo­logııa qalyptasyp, júrgizilýge tıis. Ekinshiden, bala tárbıesiniń negizgi altyn uıasy – otbasy. Árbir ata-ana tárbıelep otyrǵan balasymen ashyq áńgimelesip, óziniń tárbıe berýdegi jaýapkershili­gin kúsheıtken jón. Iаǵnı kóp jaǵ­daıda ata-ana tańerteń ju­mysqa ketip, keshke bir-aq keledi. Balasymen áńgimelesýge ýaqyt tappaıdy. Mine, osy tusta kóp­tegen qatelik jiberip otyrmyz. Ata tarıhymyzǵa qarasaq, keremet uly tulǵalarymyzdyń qalyptasý kezeńinde ájeniń tárbıesi, atanyń tárbıesi, áke men shesheniń tárbıesi alatyn oryn erekshe bolǵan. Babalarymyz­dan jalǵasyp kele jatqan otba­syndaǵy tárbıe ınstıtýty durys deńgeıde jalǵasyn tabýǵa tıis.

Sapýra TО́LEKOVA:

– Mektep pen ata-ana ara­syn­daǵy baılanysty shynaıy jol­ǵa qoımaıynsha naqty nátıje­ge jetý qıyn. Muny ata-ana da, mektep te túsine bilýi kerek. Son­dyqtan da kózaldaý is-sharalardan bas tartqan durys.

Bıyl bizde alǵash ret ata-ana­lardyń qatysýymen eki aptaǵa sozylǵan «Ashyq esik kún­deri» ótti. Sol eki apta boıy­na kez kelgen ata-ana mektepke kelip balasynyń sabaǵyna qa­tysty, olardyń mekteptegi jú­ris-turystaryn, basqalarmen qarym-qatynasyn baqylady, baıqady. Is-shara aıasynda «Qol­daý saǵaty» ótkizildi. Muny bas­qasha aıtqanda, ata-ana, bala jáne muǵalim arasyndaǵy damytýshy sıpattaǵy suhbat dese de bolady. Munda balaǵa úıde, mektepte qandaı turǵyda qoldaý kórsetý kerektigi naqtylanyp, belgilenedi.

Taǵy bir atap ótetin nárse, «Ata-ana saǵaty» degen de joba engizildi. Iаǵnı ata-ana mektepke kelip, kez kelgen synypqa baryp, ózi jetik biletin taqyryp bo­ıynsha synyp saǵatyn ótkize alady. Mysaly, dáriger medısına, kenshi shahta, kitaphanashy kitap oqý sııaqty áńgime órbitetin bolsa, bul birinshiden, balalarǵa basqa adamnyń sabaq ótkizip turǵany qyzyqty kórinedi, ekinshiden, olardyń boıynda álgi mamandyq ıelerine degen qyzyǵýshylyq oıanyp, bolashaq mamandyq tańdaýǵa da áser etýi múmkin.

«Ashyq esik kúnderi» de óziniń tıimdiligin baıqatty. Aldaǵy oqý jylynda bul is-shara ár toqsan saıyn ótkizilmekshi. «Ata-analar akademııasy» jobasyn da engizýdi josparlap otyrmyz. Bul jobanyń maqsaty – balalarmen jumys júrgizý formalaryn jetildirý. Qazirgi balalar jeke júrgendi qalaıdy, minezi tuıyqtaý, ınternetke áýes. Internettiń ońy da, terisi de bar. Jasóspirimder ásershil bolǵandyqtan olar teris jaǵyna kóbirek túsip ketip, onlaın oıyndardyń qurbany bolyp jatyr. Osynyń joldaryn kesý «Ata-analar akademııasyna» júkteletin basty mindet.

Danııar ESEN:

– Qazirgi balaǵa ata-ana­nyń mahabbaty jetispeıdi. Al bizdiń balaǵa, ózimizdiń urpa­ǵymyzǵa jaı ǵana 20 mınýt ýaqytymyzdy bólýge múmkin­digimiz joq. Bireýimiz aqshanyń, mansaptyń sońynda, endi bireýimiz toı toılap júrmiz. Ata-analar oıansa eken deımin. Erteńgi kúni «Qaı jerden múlt kettik eken?», dep barmaq shaınap qalmasaq bolǵany. Tárbıe – tal besikten! Bala tárbıesine TikTok ta, mektep te, ınternet te jaýapty emes. Jaýapkershilikti bireýge ıtere salý máseleni sheshpeıdi. Bala tárbıesine tek ata-ana jaýap beredi.

Qanat NYSANTAEV:

– Joǵaryda balalardyń buza­qylyq áreketi ata-anasy da jaýapkershilikke tartylýy múmkin dep aıttym ǵoı, sony tarata ketsem. Máselen, Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksiniń 127-baby boıynsha olarǵa 10 AEK, balasy aýyr qylmys jasasa, 20 AEK kóleminde aıyppul nemese 20 táýlikke qamaýǵa alý jazasy taǵaıyndalady.

Osy jerde aıta ketetin má­sele, keshegi beınejazbadan keıin áleýmettik jelilerde shyndyqqa janaspaıtyn qaýeset tarap jatyr. Oqıǵanyń mán-jaıy anyqtalyp, naqty sot sheshimi shyqpaı turyp jalǵan, rastalmaǵan aqparat taratqan adamdarǵa Qylmystyq kodekstiń 274-baby boıynsha jaýapkershilik kózdelgen. Ol bo­ıynsha 1 myńnan 5 myńǵa deıingi AEK mólsherinde aıyppul salý nemese 3 jyldan 7 jylǵa deıin bas bostandyǵyn shekteý ne aıyrý­ jazasy taǵaıyndalýy múmkin.

Nurken ASANOV:

– Bizdiń birlestiktiń fılıaldaryna 90 myń ata-ana múshelikke tirkelgen. Birlestiktiń uıytqy bolýymen osyǵan deıin 15 010 is-shara ótkizilip, 90 050 aýdıtorııa qamtyldy. 18 fılıalda jumys jasap, osy ýaqytqa deıin kóptegen is-shara júrgizgende baıqaǵanymyz, ata-analar jı­na­lysqa az keledi. Kelse de sol jaqsy oqıtyn, úlgili oqýshy­lardyń ǵana anasy, ne ákesi otyrady. Al otbasynda problemasy bar, psıhologııalyq kómekti qajet etetin ata-analar jınalysqa kelmeıdi. Bul da ata-ananyń jaýap­kershiligin kórsetedi. Al­daǵy ýaqytta osy maqsatta tek bilim berý uıymdary emes, sonymen qatar, mekemelerde de «bala tárbıesi, bala psıhologııasy» týraly is-sharalardy ótkizý jos­parymyzda bar. Balamen jumys isteýde bilim berý uıymynyń orny erekshe. Sebebi bala otbasynan bólek, eń kóp ýaqytyn sol jerde ótkizedi.

DUU zertteýlerine súıen­sek,­ bilim berý uıymy profı­laktıkalyq is-sharalardy ótkizýge bolatyn eń qolaıly jer. Sebebi bala kóp ýaqytyn kúndelikti bilim berý uıymynda ótkizetin bolǵandyqtan, bala boıyndaǵy ózgeristerdi mektep qaraýylynan bastap, basshysyna deıin baıqaı alady, balalar ózderinde bolyp jatqan problemany sol ortada ózara talqylaıdy. Bilim berý uıymdary profılaktıkalyq is-sharalaryna da mysaly, reıd nemese basqa da is-sharalarǵa ata-analardy tartyp, birlesip jumys istep otyrsa, tıimdiligi joǵary bolady.

Ásııa SERIKOVA:

– Balalar arasyndaǵy álim­jettikti toqtatý úshin qoǵam bolyp jumys isteýimiz kerek. Psıhologter muny «úshtik odaq» dep ataıdy: bala, ata-ana jáne mektep. «Jalǵyzdyń úni shyqpas» demekshi, birigip jumys isteý kerek. Oǵan qosa, bári bir baǵytta áreket etýge tıis. Iаǵnı ata-ana da, mektep te bir nársege ún­deýi qajet. Al áke-sheshesi bas­qa áńgime aıtyp, mekteptiń tár­bıesi múldem bólek bolsa, onda balanyń psıhologııasy saý bolyp óspeıdi.

TÚIIN. Qoǵamdy dúrliktirgen oqıǵalardan keıin elimizdiń Oqý-aǵartý mınıstrligi balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha shuǵyl keńes ótkizip, onda Oqý-aǵartý mınıstri muǵalimder men ata-analarǵa úndeý jasady. «Bir ókinishtisi jábirleý keń taralǵan qubylystardyń birine aınalyp bara jatyr. Jasóspirimderdiń jan túrshigerlik qylyǵy men bir-birine qatygezdik tanytýy aqylǵa syımaıtyn dúnıe. Bizge – pedagogter qoǵamdastyǵy men azamattyq qoǵam, ata-analarǵa balalardyń ómiri men densaýlyǵyn qorǵaýǵa, óskeleń urpaqtyń ómirine demeý bolar qundylyqtaryn qalyptastyrý jolynda búkil resýrsymyzdy jumyldyryp, bala tárbıesinde birlese qımyl jasaý qajettiligi týyndap otyr», dedi mınıstr Ǵanı Beısembaev óz úndeýinde.

Mınıstrdiń aıtýynsha, Memleket basshysynyń tapsyrmasyna oraı balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, sýısıdtiń aldyn alý, olardyń quqyqtary men ál-aýqatyn qamtamasyz etý jolyndaǵy keshendi jospar ázirleý jóninde birqatar jumys atqarylyp jatyr. Mınıstrlik zańnamalyq bazany jetildirý jumysyn da júrgizip keledi. Balanyń jábirlenýden qorǵanýǵa quqyǵy bekitildi. Osy maqsatta balalar arasyndaǵy jábirleýdiń aldyn alý erejesi, mektepterdegi psıhologııa qyzmetiniń jumys erejesi, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq pen qatygezdik faktilerin anyqtaý jáne olarmen jumys isteý algorıtmi qabyldanyp otyr.

Sondaı-aq elimizdiń ár óńirinde Bala quqyqtary jónindegi ýákilder jumys isteýde. Munyń barlyǵy keleshek urpaqtyń sapaly bilim alýynan bólek sanaly azamat bolyp qalyptasý jolyndaǵy memleket pen qoǵam aldyndaǵy mindettiń kórinisi. Iаǵnı balalardyń qaýipsizdigi tutas eldiń eń mańyzdy baǵyty ári basty nazaryndaǵy másele bolyp qala bermek.

Dóńgelek ústeldi júrgizgender:

Gúlnar JOLJAN,

Zeıin ERǴALI,

Abaı ASANKELDIULY,

Eskendir ZULQARNAI,

«Egemen Qazaqstan»