«Qazir jańa Bıýdjet kodeksi daıyndalyp jatyr. Osy rette bıýdjet erejelerine jáne ony múltiksiz saqtaý qajettigine nazar aýdarǵym keledi. Mundaǵy eń basty qaǵıda – kórpege qaraı kósilý. Ulttyq qorǵa jarmasa berýdi doǵarý qajet. Ulttyq qor – bolashaq urpaqtyń qarajaty. Biz onyń resýrstaryn tek qajetti jaǵdaılarda, daǵdarys kezeńderinde paıdalanýymyz kerek», dedi Q.Toqaev.
Keıingi birneshe jylda Ulttyq qordan 12 trıllıon teńge, ıaǵnı 30 mıllıard dollarǵa jýyq qarjy alynyp, ártúrli maqsattarǵa, sonyń ishinde koronavırýs pandemııasynyń zardaptaryn eńserýge jumsaldy. Degenmen bıyl da Úkimet Ulttyq qorǵa saýsaqty tolyǵymen batyrmaq. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qorynan 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly» zańǵa sáıkes, respýblıkalyq bıýdjetke kepildendirilgen transferttiń mólsheri 2023 jyly 2,2 trln teńge kóleminde belgilendi. Al 2024 jyly 2 trln teńge jáne 2025 jyly 1,9 trln teńge bólinbek.
Ekonomıst Aıbar Oljaıdyń aıtýynsha, Ulttyq qorda «Oń qol, sol qol» paradoksy baıqalady. Sarapshy bıýdjettiń shyǵys bóligin sebepsiz arttyra otyryp, Úkimet ınflıasııany eki esege azaıtý tapsyrmasyn qalaı oryndaıtyny túsiniksiz ekenine nazar aýdarady.
«Ulttyq qorǵa qatysty «Oń qol, sol qol» paradoksynyń oryn alyp otyrǵanyn kórip otyrmyz. Sebebi oń qol sol qoldyń qımylyn bilmeı otyr. Strategııalyq maqsat – 2030 jyly Ulttyq qordy 100 mıllıard dollarǵa toltyrý kerekpiz deımiz. Biraq dál sol kezde, bıýdjette bekitilgen kólemge qaramastan, taǵy da Ulttyq qordan transfertti ulǵaıtyp otyrmyz. Bıylǵy jyldy krızısti deýge kelmeıdi, ekonomıkalyq ósim tirkeldi.
Kontrsıkldi zańdylyqpen qarasaq, qazir Ulttyq qorǵa tıispeı, kerisinshe kóbeıtýdiń kezeńi. Biraq biz Úkimettiń kerisinshe transfertterdi bıýdjetke korrektırovka arqyly kóbeıtip otyrǵanyn kórip otyrmyz. Ulttyq qordy saqtaý kerektigin Prezıdent te aıtty, Joǵarǵy aýdıtorlyq palata da aıtty. Biraq Úkimettiń óz joly bar sııaqty. Onda Úkimet osy sheshimderdiń logıkasyn túsindirýi kerek. Sebebi onyń basty KPI-iniń biri – ınflıasııamen kúres», deıdi A.Oljaı.
Byltyr Esep komıteti Ulttyq qor qarajaty esebinen ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýda ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń ózara is-qımyly nashar, munyń ózi olardyń tıimsiz josparlanýyna jáne paıdalanylýyna ákelip soǵyp otyr degen qorytyndy jasaǵan. Munyń basty sebebi retinde qorǵa júktelgen mindetter birneshe memlekettik organǵa bólinip berilgen. Mysaly, josparlaý – Ulttyq ekonomıka mınıstrligine, kiristerdi esepke alý – Qarjy mınıstrligine, aktıvterdi basqarý – Ulttyq bankke, jalpy úılestirý – Ulttyq qordy basqarý jónindegi keńeske, baqylaý Ulttyq qordan bólingen qarajattyń jumsalýyn baqylaý jónindegi komıssııaǵa júktelgen.
Sarapshy Aıbar Oljaıdyń sózine súıensek, Úkimet 2017-2018 jyldan beri Ulttyq qordy daǵdarysqa qarsy ámııan retinde qabyldaı bastaǵan. Sol kezdegi memleket basshylarynyń Ulttyq qorǵa qarajatty qıyn kezeńge saqtadyq degen sózi áser etkenin aıtady.
«Basynda antıkrızıstik áreket retinde bastalyp, keıinnen bıýdjettiń kádimgi belgili bir parametrlerin oryndap otyratyn qural sekildi bolyp qaldy. Sol ádet sanamyzdan áli keter emes. Bıýdjettiń oryndalýy, kelesi jylǵa josparlaý kezinde Ulttyq qordan aqsha alamyz degen oımen transfertter qarastyrylady. Bul Ulttyq qordyń azaıyp ketýine yqpal etedi. Ásirese pandemııa kezinde óte kóp qarajat alǵandyqtan, onyń kólemi azaıyp ketti. Shamamen 10 mıllıard dollardaı jumsadyq. Onyń orny tolmaýyna óz áserin berip otyr», deıdi A.Oljaı.
Taǵy bir aıta keterlik másele bar. Ulttyq qor esebinen qarjylandyrylatyn jobalardyń túpki nátıjesi týraly biryńǵaı aqparat tabý qıyn. Ony jınaqtap, taldaıtyn mekeme joqtyń qasy. Ekonomıst Sábıt Rysbaevtyń aıtýynsha, Ulttyq qordyń qarajatyna qatysty eseptik aqparat berýde ashyqtyq jetispeıdi.
«Jaýapty mınıstrlikter esepti bir paraq word qujatynda saıtyna júkteıdi. Odan naqty málimet alý qıyn. Transferttiń jalpy kólemi sekildi atústi aqparat beriledi. Al Norvegııa, Birikken Arab Ámirlikteri sekildi memleketterdiń qorlary arnaıy saıt ashqan. Sol jerden búkil málimetti taba alasyz. Qoldanýǵa da jeńil», deıdi S.Rysbaev.
Osy oraıda aıta ketken jón. Qazaqstannyń halyqaralyq rezervteri 94 mlrd dollardy quraıdy. Sonyń ishinde Ulttyq qordyń aktıvteri ótken jyldyń basynan beri 3 mlrd-qa ósip, 58 mlrd dollarǵa jetti. Alaıda jospar boıynsha Ulttyq qordyń kólemin bıyl 66,7 mlrd dollarǵa, odan ári 2024-2025 jyldary 78,8-93,2 mlrd dollarǵa deıin arttyrý josparlanǵan. Buǵan qol jetkize alamyz ba, álde joq pa?
Sarapshy Aıbar Oljaı Ulttyq qordy kóbeıtýdiń eki-aq joly bar ekenin aıtady. Birinshisi – munaıdan túsetin kiris. Iаǵnı qarjy eń áýeli Ulttyq qorǵa túsedi. Sodan keıin ǵana transfert arqyly bıýdjetke barady. Munaı baǵasy ósse, 80 dollardan joǵarylasa, Ulttyq qordyń qorjyny qampaıady. Ekinshisi – ınvestısııalyq parametr. Buǵan deıin 80/20 prınsıpi boıynsha jumys istep keldik. Iаǵnı qarajattyń 80 paıyz oblıgasııaǵa, qalǵan 20 paıyz aksııaǵa salyndy.
«Qysqa merzimde ınvestısııalyq parametrden kóp paıda tabý úshin aksııalardyń úlesin kóbeıtý kerek. Árıne, onyń da óte úlken táýekeli bar. Sondyqtan táýekelge kóp barmadyq. Nebári 20 paıyzyn ǵana aksııaǵa saldyq ta, keıde tipti zııan shegip otyrdyq. Al qalǵan 80 paıyz oblıgasııada bolǵandyqtan, ol eshqashan mınýsqa ketpeıdi. Jyldyq kirisi turaqty, mysalǵa 1,5 paıyz degen sekildi.
Endi Úkimet Ulttyq qordy basqarý parametrin ózgertpek. Osylaısha, 60 paıyz oblıgasııaǵa, 30 paıyz aksııaǵa, 5 paıyz altynmen, qalǵan 5 paıyz balamaly qarjylyq quraldaryna, mysaly bıtkoın sekildi, bólinbek. Bul Ulttyq qordyń ınvestısııalyq kirisin kóterýge jasalǵan qadam. Basqarýshysy myqty kompanııalarǵa qarajat quıylsa, 30 paıyzdyq aksııanyń ózimen tabys taba alamyz», deıdi A.Oljaı.
