Baqylaýdyń joqtyǵy – baǵanyń ósýine sebep

Otyrysty ashqan M.Áshimbaev aldymen Memleket basshysy­nyń elimizdiń áleýmettik-ekono­mıkalyq damýy jónindegi keńeste bergen tapsyrmalarynan týyndaıtyn mindetterge toqtalyp ótti. Palata tóraǵasy olardy iske asyrý úshin Senat Májilispen jáne Úkimetpen birlesip áreket etetinin aıtty.

«Memleket basshysy óńir­lerdegi birinshi kezekte sheshýdi talap etetin máselelerge toqtalyp, oǵan Úkimettiń jáne jergilikti bıliktiń nazaryn aýdardy. Senat Prezıdentimiz belgilegen min­detterdi iske asyrýǵa qajet­ti zańnamalyq sheshimderdi Máji­lispen jáne Úkimetpen birlesip qabyldaıdy. Sondaı-aq aıtylǵan máselelerdi jumys barysynda basshylyqqa alyp, olardy Senat­tyń negizgi is-sharalar josparyn iske asyrý kezinde jan-jaqty eskeredi», dedi Máýlen Áshimbaev.

Otyrys barysynda senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrikmenstan Úkimeti arasyndaǵy Qazaqstan – Túrik­men­stan memlekettik sheka­rasy­nyń rejimi týraly kelisimdi ratı­fıkasııalaý týraly» zańdy qarap, maquldady. Qujat jónin­de Senattyń Halyqaralyq qaty­nas­tar, qorǵanys jáne qaýipsiz­dik komı­tetiniń múshesi Álisher Satybaldıev baıandama jasady.

«Shekarany belgileý jáne ony delımıtasııalaýdan keıin shekarada tıisti tártip ornatý kózdeledi. Bul kelisim arqyly jol máselesi, ótkizý pýnktterindegi jaǵdaı jáne basqa da nazar aýdarýdy qajet etetin máselelerde týyndaı­­tyn barlyq jaǵdaıdy retteý kúti­ledi. Kelisimniń negizgi maqsaty – Qazaqstan Respýblıkasy men Túrikmenstan arasyndaǵy mem­lekettik shekaradaǵy qaty­nastardy quqyqtyq negizde qurý jáne retteý.

Memlekettik shekaranyń rejimi shekarada qoldanylyp júrgen erejemen mynandaı tártipti quraıdy. Birinshisi – memlekettik shekarany kútip ustaý. Ekinshisi – memlekettik shekara arqyly adamdardyń, kólikterdiń, júkterdiń jáne basqa da múliktiń ótýi. Úshinshisi – memlekettik shekara arqyly ushýlardy júzege asyrý. Tórtinshi – memlekettik shekarada, shekaralyq beldeýlerde, sondaı-aq shekaralyq sýlarda sharýashylyq jáne ózge de qyzmetti júzege asyrý. Besinshi – shekaradaǵy oqıǵany sheshý», dedi Á.Satybaldıev.

Jalpy, Qazaqstan men Túrik­menstan memlekettik shekarasynda bir shekara bólimshesi, 4 shekara zastavasy jáne radıolokasııalyq stansııalarmen jabdyqtalǵan 9 tehnıkalyq baqylaý beketi, 2 ótkizý pýnkti jumys isteıdi. Kelisimde azamattar men júk kólikteriniń shekaradan ótýine tıisti jaǵdaı jasaý úshin qajetti normalar eskerilgen.

«Bul óz kezeginde eki el halqy­nyń qarym-qatynasyna oń áser etip, shekarashylardyń qa­rym-qatynasyn da rettemek. Kelisim Qazaqstan-Túrikmenstan mem­lekettik shekarasynyń reji­­min belgileýdi jáne Qazaq­stan Respýblıkasynyń ulttyq qaýip­sizdigin odan ári nyǵaıtýdy kózdeı­di. О́ıtkeni memlekettik shekara­da ártúrli shekaralyq qaqty­ǵys týyndaýy múmkin. Ondaı qaq­ty­ǵystardy taraptardyń shekaralyq ókilderi qaraıdy», dedi senator.

Depýtattyń aıtýynsha, Kelisimdi júzege asyrý eki eldiń mem­­l­ekettik shekarasyndaǵy turaq­­tylyqty jáne shekara mańyn­daǵy aýdandardaǵy ty­nysh­tyqty qamtamasyz etýge, she­­karalyq máselelerdi ózara qur­met, senim, teń quqylyq, dos­tyq jáne yntymaqtastyq rýhyn­da ret­teýge yqpal etedi. Zań­dy qabyl­daý Qazaqstan – Túrik­men­s­tan memlekettik sheka­ra­synyń re­jimin qamtamasyz etý jónindegi shekaralyq máselelerdi retteýge múmkindik beredi.

Sondaı-aq qujatta memleket­tik shekarada, shekaralyq beldeýler men sýlar sheginde kásipkerlik, balyq aýlaý nemese basqa da qyz­metti júrgizý, qoǵamdyq-áleý­mettik is-sharalar ótkizý máse­leleri qamtylǵan. Bul oraıda sheka­rada quqyqtyq turǵydan týyn­daýy múmkin oqıǵalardy sheshý joldary da retteletinin atap ótken jón.

Sonymen qatar Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýaldaryn jarııalady. Qaı­rat Tastekeev áleýmettik mańy­zy bar azyq-túlik taýarlary baǵasy­nyń qymbattaýy ózekti problema ekenin aıtty. Depý­tat­tyń usyn­­ǵan sharalardyń qataryn­da ból­shek ústemeaqyǵa monı­to­rıng­ti kúsheıtý jáne taýarlar­dyń na­ryq­qa túsýinen bastap tuty­ný­shylarǵa satýǵa deıingi saýda úderisterin sıfrlandyrý máselesi bar.

«О́ndirýshiden sońǵy tutyný­shyǵa deıin áleýmettik mańy­zy bar azyq-túlik taýarlary­nyń quny negizsiz 10 ese ósý faktisi bar, bul rette aıyrma­shylyq­tyń basym úlesi azyq-túlik dú­kenderine tıesili boldy. Mysaly, eger «Magnum» gıpermarketinde qanttyń baǵasy 500 teńge bolsa, turǵyn úıler­de ornalasqan dúkenderde bul taýar­dyń quny 900 teńgege jete­­di. Baǵanyń kóterilý sebebi ákim­dikterdiń saýda qyzmetine turaqty monıtorınginiń bolmaýyna baılanysty dep sanaımyn», dedi Q.Tastekeev.

Depýtat áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna baǵanyń ósýin tejeý jónindegi is-sharalar men is-qımyl jobasyn ázirleýge Úkimet pen ákimdikter jaýapty ekenin eske saldy.

«Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi oblystardyń, qala­lardyń ákimdikterimen birlesip, bólshek saýda ústemesiniń saq­talýyna monıtorıngti kúsheıtip, qabyldanyp jatqan sharalar­dyń tıimdiligin arttyrýǵa tıis. Na­ryq­tyq tetikterge sáıkes kele­tin azyq-túlik baǵasyn tejeý bo­ıynsha túbegeıli jańa tásilderdi ázirleý qajet. Osy taýarlardy naryqqa shyǵarýdan bastap, túpkilikti tutynýshyǵa satýǵa deıingi búkil saýda úderisin sıfr­landyrý kerek», dedi senator.

Bekbol Orynbasarov jylqy sharýashylyǵy jónindegi res­pýblıkalyq palatalardyń qyz­metin retke keltirý qajettin atap ótti. Ol sondaı-aq «Adaı» qazaq jylqysyn jeke tuqym dep tanyp, oǵan resmı mártebe berý týraly usynys aıtty. Senatordyń aıtýynsha, «Adaı» jylqysy – qatal klımattyq jaǵdaılarǵa tez beıimdeletin, júriske shydamdy ári tózimdiligimen erekshelenetin myqty tuqymdardyń biri. Depýtat sonymen birge «Adaı» jylqysyn derbes tuqym retinde moıyndaýǵa kedergi keltiretin birneshe sebep­terdi de atap ótti.

«Asyl tuqymdy mal sharýa­shylyǵy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 28-2-babyna sáıkes elimizdiń jylqy sharýashylyǵy salasynda tek eki Palata jumys isteýge mindetti. Birinshisi, sporttyq baǵyttaǵy zaýyttyq tuqymdar boıynsha bolsa,  ekinshisi, ónim baǵytyndaǵy (et, sút) jylqylardyń jergi­lik­ti tuqymy bolýǵa tıis. Alaıda qazirgi tańda ónim baǵytyndaǵy jylqylardyń jergilikti tuqy­my boıynsha 4 palata jumys isteı­di. Osyndaı palatalardyń kóp bolýy saldarynan jylqy tuqymdaryna berilgen «taıpa­lyq mártebeler» men «kýálikter» jaramsyz dep eseptelinedi. Son­dyqtan «dara tuqym» dep tanýǵa usynylǵan jylqylar paıdalaný deńgeıindegi (asyl tuqymdy emes) jylqylar bolyp qala berýde», dedi B.Orynbasarov.

Senator bul jylqylardy derbes tuqymdy jeke synaqtan ótkizý úshin Qazaq mal sharýashy­lyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary úsh ónimdi zaýyttan turatyn jeli qurǵanyn aıtty. Alaıda selek­sııalyq sharalardy tıimdi uıym­dastyrýǵa keminde 300 mln teń­ge qajet. Depýtat máseleniń mańy­zyna nazar aýdara otyryp, qa­zaqtyń «Adaı» jylqysy halyqtyń maqtanyshy ekenin atap ótti jáne birqatar usynysyn jarııa etti.

«Qazaqtyń «Adaı» jylqysyn óz aldyna dara tuqym dep tanyp, resmı «tuqym» mártebesin berýdi suraımyn. Jylqy sharýa­shy­ly­ǵy jónindegi res­pýb­lıkalyq palatanyń qyzmetin retke kelti­rý kerek. Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Ádilet mınıstrligi halyq­tyq seleksııa jolymen dúnıege kelgen «Qazaq baktrıan» túıesi, «Edilbaı» qoıy sekildi tarıhı mal tuqymdary sııaqty qazaqtyń «Adaı» jylqysyn esh kedergisiz onyń taralý aımaǵyn belgileý kerek. Qazaqtyń «Adaı» jyl­qysy tuqymynyń asyl tuqym­dyq ónimdik jáne sporttyq qasıet­terin jetildirýge jáne halyq­aralyq naryqqa shyǵarýǵa baǵyt­talǵan pármendi ǵylymı-tehnı­kalyq baǵdarlama ázirleý jáne iske asyrý kerek», dedi senator.

Andreı Lýkın bıznes-ımmıgranttar Qazaqstanda fırmalar ashyp, keıin elimizden ketip, ózderi qurǵan kompanııalardy jalǵan shot-faktýralar jazý, salyq tóleýden jaltarý jáne qarajatty kóleńkeli aınalymǵa shyǵarý úshin paıdalanatynyn aıtty. Senator problemany sheshý úshin birqatar shara usyndy. Onyń ishinde fırmalardyń aýdıtorlyq tekserýlerin jáne bıznes-ımmıgranttarmen quqyqtyq qaty­nastardy retteý tetigin jetildirý jónindegi zańnamalyq túzetýler de bar.

«Bıznes-ımmıgranttardyń vı­­za­­syz 198 kompanııasynda 4 mlrd teńge bereshegi bar. 1,5 myń­nan as­tam kompanııa tirkeý ornyn­da joq jáne 2 myńǵa jýyq fırma ju­mys istemeıdi. Bul tolyq derek emes. Memlekettik kirister organda­ry zańdy tulǵa­ny qurý kezinde zań­namalyq buzý­shy­lyqtarǵa jol berýine baıla­nysty ony taratýǵa talap qoıýǵa quqyly. Zańdy tul­ǵany qurǵan sheteldiktiń bıznes-ımmıgrant vızasyn almaýy – osyndaı buzýshylyqtyń biri. Alaıda respýblıkalyq mańyzy bar oblystar men qalalarda belgilengen zańdy tulǵanyń memlekettik tir­keýden ótýin taný sharalary jalpyǵa birdeı qolǵa alynbaǵan», dedi senator.

Halyqqa qyzmet kórsetý orta­lyǵy qyzmetkerleri shetel­dikter­diń bıznes-ımmıgrant vızasy bolmasa da, zańdy tulǵany tirkeýden ótkizýdi jalǵastyrý faktileri qıyndyq týǵyzady. Senatordyń aıtýynsha, buǵan salalyq normatıvtik aktilerden bas tartý úshin negizderdiń bolmaýy sebep bolyp otyr.

«Qalyptasqan jaǵdaı sheteldik azamattardyń kúmándi zańdy tulǵa qurýyna yqpal etedi, olar keıinnen qarjysyn kóleńkeli aınalymǵa shyǵarý shemalarynda qoldanýy ábden múmkin. Osyǵan baılanys­ty bıznes-ımmıgranttarǵa salyq salý jáne kóshi-qon máseleleri bo­ıynsha vedomstvolyq baqylaý­dy kúsheıtýdi, búkil el boıyn­sha bıznes-ımmıgranttardyń tike­leı qatysýymen salyq tólem­deri men zańdy qyzmet júr­gizý turǵysynda kompanııalar men fırmalarǵa aýdıtorlyq tekserýler júrgizýdi, sondaı-aq bıznes-ımmıgranttarmen quqyqtyq qatynastardy retteý tetigin j­e­til­dirý jóninde zańnamalyq túzetýlerge bastamashylyq jasaý­dy usynamyn», dedi depýtat.

Talǵat Júnisov Úkimetti «Kókshetaý tájirıbelik-óndiristik sharýashylyǵy» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestigin Aýyl sha­­rýa­shylyǵy mınıstrliginen Sh.Ýá­lı­hanov atyndaǵy Kókshetaý ýnı­­ver­­sıtetiniń teńgerimine nemese oqý ornyna senimgerlik bas­qarý­ǵa berýge yqpal etýge shaqyrdy.

Sáken Arýbaev Qazaqstandaǵy, ásirese ońtústik óńirlerdegi ırrıgasııalyq ınfraqurylymdy qaıta qurý jónindegi jobalardyń turaqty qarjylandyrylmaýyn synǵa aldy. Depýtat atalǵan jumysty aıaqtaý úshin respýb­lıka­lyq bıýdjette tıisti qarajatty qarastyrý kerek ekenin atap ótti.