UShQAN UIа

О́negemen órilgen ómirbaıan Adam balasynyń bir tutam sholaq ómirindegi eń bir sáýleli, janyńa sonshalyqty ystyq, qımas sezimdegi perishte kezderi – balalyq dáýreni men mektep qabyrǵasyndaǵy tezirek erjetýge, boıjetýge umtylǵan   shaqtary ekenine eshkim shúbá keltire qoımas. Bárimiz de sol bir saǵym jyldardaǵy alyp ushqan balań kóńildiń, tátti qııaldyń jeteginde júrip, at jalyn tarttyq. Ol kezderi, tipti, kıgen kıimimiz de, túr-turpatymyz da, tálim-tárbıemiz de, armandarymyz da uqsas edi ǵoı. Ásirese, balalyq tuńǵysh tańyrqaý, tańdaný – alǵashqy mektep, alǵashqy qońyraý, alǵashqy ustaz – esh umytylmaıtyn sátterdi aıtsańyzshy. Baǵamdap qarasańyz, osy bir alańsyz baqytty shaq – búkil adam zatyna ortaqtyǵymen de qymbat. Tarıhtan uqqanymyzdaı, uly adamdardyń, belgili tulǵalardyń, kemeńger oıshyldardyń negizi, zerdelik sanasy, sana qudireti osynaý balalyq kezde qalyptasyp, baıqalatyn kórinedi. Endeshe, egemendiktiń qıyn kezeńderinde sabyrly da salıqaly saıasatymen, jankeshti eńbegimen týǵan halqynyń aıaǵyn úzeńgige salyp, atqa qondyrǵan, búginde tulpar shabyspen qaryshtap alǵa basqan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev ta dál osyndaı kúıdi bastan ótkizip, oqýshy bolyp partada otyrǵan, muǵalimniń aldyn kórgen keshegi shákirttiń biri. Osy retten kelgende Prezıdentimizdiń ustazy kim bolǵan, qandaı oqýshy bolǵan degen saýal bárimizdi qyzyqtyrsa kerek. “Eger muǵalim óz boıyndaǵy jaqsy qasıetteri men shákirtterine degen súıispenshilikti biriktire alsa, ol – kemel ustaz” degen eken uly aǵartýshy K.D.Ýshınskıı. Endeshe, Elbasyna dáris bergen sondaı kemel ustaz, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri, “Parasat” ordeniniń ıegeri, soǵys jáne eńbek ardageri, Almaty oblysy, Qarasaı aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy, búginde toqsannyń tórinen asqan abyz aqsaqalymyz – Seıithan ISAEV. – Seıithan aǵa, bárimiz de bir-bir us­taz­­dyń shákirtimiz. Biraq, Nuraǵańdaı shá­ki­rt ár ustazdyń peshenesine jazyla ber­meı­tin Allanyń syıy, baǵy bolar. Qan­shama ýaqyttyń júzi ótipti desek te, sonaý jyldarǵy oqýshy Nursultandy bir sát kóz aldyńyzǵa ákelip kórińizshi... – Nursultannyń balalyq shaǵy, jas­óspirim bolyp boı túzeı bastaǵan kezi áli kóz aldymda. Suńǵaq boıly, aqquba, sa-byrly, sózin oılap, salmaqtap jetkizetin jáne ony asyryp, ásirelep sóılemeıtin bala jadymda jaqsy saqtalǵan. Ásirese, Nursultandy basqa muǵalimderden góri ja­qynyraq bilýime, sol kezdegi qyzmet jaǵ­daıym sebep boldy. Men qazirgi Qara­saı aýdanynyń ortalyǵy Qaskeleńdegi Abaı atyndaǵy mektep-gımnazııada 53 jyldaı sabaq bersem, sonyń 37 jylynda mektep dırektorynyń orynbasary bol­dym, ol kezde zavých deıtin, sol qyzmetti atqardym. Oǵan qosymsha mekteptegi partııa uıymynyń hatshysy boldym. Mektep dırektory Ábdirahman Baıjanov naǵyz ulaǵatty ustaz, myqty uıym­das­ty­rý­shy edi. Tipti, A.Baıtursynov, Y.Al­tyn­sarın sııaqty demokratshyl, aǵartýshy dárejesindegi ustaz boldy desem, artyq emes. Sol kisiniń arqasynda 50-80-shi jyldar aralyǵynda memlekettik jaýapty qyzmet atqarǵan birqatar azamattarmen tanys boldym. Sonyń biri Á.Baıja­nov­tyń kýrstasy, qazirgi Abaı atyndaǵy ult­tyq ýnıversıtettiń eń alǵashqy túleginiń biri, on bes jyldaı respýblıka oqý-aǵartý mınıstrligin basqarǵan, pedagogıka ǵy­lymdarynyń doktory, professor Ábdi­hamıt Sembaev edi. Qazaqstanǵa Máskeý jibergen basshylar birinen soń biri kelip, birqatar jaýapty qyzmettegi qazaq azamattary ju­mystan yǵystyrylǵanda, ol kisi KazGÝ-diń (QazMÝ) prorektory bolyp, bizdiń mektepke pedpraktıkaǵa stýdentterin áke­lip, sabaqtaryna qatysyp, sony taldap, bizderge aqyl-keńesin aıtyp ketetin. Osyn­daı ulaǵatty ustazdarmen qyzmet ja­saýym, olardyń aqyl-keńesi, úlgi-óne­gesi meniń pedagog mamandyǵyn súıýime, basqa salaǵa aýyspaı, uzaq jyldar qyzmet is­teýime áser etti. Mine, osyndaı jaǵ­daıda Alla taǵala Nursultan ekeýimizdi kezdestirdi. 1957 jyly Nursultan Ábishuly Sha­mal­ǵandaǵy Fýrmanov atyndaǵy qazaq-orys mektebiniń toǵyzynshy klasyn bitir­genmen, ol kezderi qazaq mektebine degen kózqaras, kóńil bólý kemshindeý, soǵan baılanysty bolar, bular oqıtyn onynshy klasta jeti-aq bala qalady. Árı­ne, bir klasta sanaýly ǵana bala us­taý­dyń memleketke paıdasy shamaly. Sodan oqý jyly bastalǵanda jeti bala Qas­keleńdegi Abaı atyndaǵy orta mek­tep­tiń janyndaǵy ınternatqa ornalas­ty­ry­latyn bolyp sheshiledi. Árıne, mektepke jańadan bala kelgende, ishinde tentegi, du­rysy bar ma dep syn kózben qaraý – muǵalimderge de, oqýshylarǵa da tán nárse ǵoı. Baıqaımyz, Shamalǵannan ózimen birge kelgen turǵylastarynyń ishinde osy aqquba oqýshy boıy jaǵynan da, oıy ja­ǵynan da ereksheleý bolyp kórindi. “Iаpyr­maý, mynaý bir durys bala ǵoı” degen pikir mende de boldy. Ol balanyń kıgen kıiminen, júris-turysynan birden ańǵaryldy. Joǵaryda aıttym ǵoı, par­torg ári zavých bolǵandyqtan, mekteptiń oqý úrdisi, sabaqtan, mektepten tys ju­mys­tyń barlyǵy maǵan júktelgen. О́ıt­keni, ol kezde zavých bireý ǵana. Sondyqtan mekteptegi kómekshilerim – oqýshylardyń pıoner, komsomol uıymdary, oqýshylar ko­mıteti. Osy úsheýi. Jalǵyz ózim úlger­meıtindikten, sabaqtan, mektepten tys ótetin túrli sharalar, oıyn-saýyq kesh­teri, bolmasa sporttyq jarystar, t.b. jumystardy uıymdastyrýǵa solardy ju­myl­dyramyn. Mundaǵy maqsatymyz, birin­shiden, sol uıymdardyń jumysyn jaq­sartý arqyly balalardy oqýǵa ǵana emes, qoǵamda, mektep, aýdan kóleminde bo­lyp jatqan jańalyqtarmen qyzyq­ty­rý, olardyń oı-sanasyn, kózqarasyn saıa­satqa, ómirge beıimdep baýlý. Baıqaımyn, Shamalǵannan kelgen balanyń qoǵamdyq jumystarǵa ebi bar sııaqty. Sosyn úlge­ri­mi qalaı eken degen nıetpen, sabaq­ta­ryna qatysyp, zeıinin, muǵalimniń bergen saýalyna jaýaptaryn tyńdap ári synı kóz­qaraspen qarap júrdim. Bala ózim sabaq beretin shákirtterimnen de, jańadan kelgen klastastarynan da ózgeshe. Sodan bul balanyń maǵan naǵyz kómekshi bola­tyndaı ıkemi barlyǵyna kózim jete tústi. Birtindep ózine de, klass jetekshisine de tapsyrma berip, baqylap júrdim. Ol ýaqyttaǵy tártip boıynsha qyrkúıektiń sońynda búkil aýdan boıynsha komsomol uıymdarynyń jyldyq esebi tyńdalady. Sol jaǵdaıdy oılastyra kele, burynǵy komsomol komıteti hatshysynyń ornyna Nursultandy usynýdy jón kórdim. Dı­rek­tor, ustazdar ujymy úsh kandı­da­týrany talqylaǵanda, tańdaý Nursultanǵa tústi. Sóıtip, az ýaqytta ózin jan-jaqty tanytqan Nurekeńdi qazan aıynyń bas kezinde mektep komsomol uıymynyń esep berý jınalysynda biraýyzdan saıladyq. Búginde sol kezdegi bala Nursultanǵa de­gen senimim aldamaǵanyn, al shákirtimniń sony aqtaı bilgenin erekshe maqtanysh etemin. – Jańa sózińizde Nuraǵany basqa ba­lalarǵa qaraǵanda erekshe oqýshy boldy de­dińiz. Mekteptegi ondaı zerek, alǵyr shákirt­ti ózge muǵalimderdiń baıqamaýy, ol týraly sóz etpeýi múmkin emes. Oılanyp kórińizshi... – Onyń ras, Nursultannyń qoǵamdyq jumysqa beıimdiligin, óz quralyptas­ta­ry­nyń arasyndaǵy bedeli men yqpalyn, sóziniń ótimdiligin jalǵyz men emes, basqa mu­ǵalimder de baıqaǵan. Úziliste muǵalim­der bólmesine jınalady emes pe. Al meniń qyzmet ornym sol bólmede bol­ǵan­dyqtan, muǵalimderdiń áńgimesine qulaǵyń qa­laıda túrik otyrady. Sondaıda muǵa­lim­derdiń: “Anaý Shamalǵannan kelgen aqquba bala erekshe, ózi sypaıy, oqýǵa zeıini de basqalardan erek. Onyń ústine suraq qoıýy qandaı!” deıtin áńgimelerine qanyq edim. Ustazdar arasynda jasy alpysqa taıanǵan qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Ǵabbas Beısenbetov aǵaıdyń minezi qataldaý, onsha kóp eshkimdi jaqtyra qoımaıtyn, keýdesi bar adam edi. Birde Ǵabekeńniń áńgimesin qu­la­ǵym shalyp qaldy. “Oı, ana Shamal­ǵan­nan kelgen Nursultan degen oqýshy meni uıatqa qaldyra jazdady. Sender de saq bolyńdar. Biz keıde ańǵarmaı aýzymyzǵa kelgen sózdi soǵyp jiberemiz”, dedi. Sosyn muǵalimder “aıtyńyzshynyń” astyna aldy. “Klasta jańa sabaq ótip, “Sulýshash” romanyn taldap turǵanmyn. Bir jerinde qyz ben jigittiń kóleńkede áńgimelesip turǵanda aǵashtyń butaǵyna qonǵan torǵaıdyń sańǵytyp jiberetini bar. Soǵan kelgende “sańǵytty” degen sóz aýzyma túspeı, “netip ketti” deppin. Jáne bir ret emes, úsh ret qaıtalasam kerek. So­dan shyǵarmany taldap bitip: “Al ba­la­lar, jańa sabaq boıynsha suraqtaryń bar ma?” desem, álgi bala: “Aǵaı, meniń bir suraǵym bar edi”, dep qolyn kóterdi. Oıymda eshteńe joq: “Aıta ǵoı” dedim. “Aǵaı, ol qyzdy torǵaı nege “nete” bere­di?”, degeni. “О́zińiz búldiripsiz ǵoı” dep muǵalimder kúlip jatyr. “Iá, ózim búl­dir­dim. Sonan keıin ǵoı senderge “abaı bo­lyńdar, oqýshylarǵa bala dep qaraı ber­meıik” dep aıtyp otyrǵanym ǵoı”, – dedi. Nursultan 1993 jyly Abaı mekte­bi­niń 55 jyldyq toıyna kelgende aldy­men ustazdaryn oıyna túsirip, artynan osy áńgimeni aıtyp, jurtty kúldirgeni bar. Ol kezde sabaq bergen kózi tiri úsh mu­ǵalimi bar edik, Nursultannyń osy jaǵdaıdy umytpaǵanyna tańǵaldyq. Onymen birge hımııa-bıologııa pánderi muǵalimderiniń: “Anaý Shamalǵannan kel­gen bala oqý baǵdarlamasyna qatysty su­raqtardy basqa materıaldarmen baıla­nys­tyryp qoıady” degeni de esimde qalyp­ty. Nursultanǵa tarıh páninen sabaq berip júrgenimde, ózime de san ret suraq qoıǵany bar. Ol kezde Qazaq KSR tarıhy jeke pán bolyp oqytylmaıtyn. Baǵdar­la­ma boıynsha Qazaqstan týraly KSRO tarıhynda nebári on úsh-aq saǵat berilgen. Al KSRO tarıhynda Reseıdiń memleket­tik qurylysy, ekonomıkasy men máde­nıetiniń damýy, basqarǵan patshalary, batyrlary túgelimen aıtylady. Birde Nursultan: “Aǵaı, siz ylǵı Reseıdiń ta­rıhyn túp-tamyrymen aıtasyz da, Qazaq­stanǵa kelgende ol jaılarǵa toqtalmaı ketesiz? Orystyń patshasyn, batyrlaryn aıtqanda nege qazaqtyń basshylary, ba­tyr­larymen baılanystyrmaısyz?” dege­ni. Sasyp qaldym. Kórdińiz be, oqýshy osy názik jaıdy ańǵaryp qoıǵan. Búkil klastyń kózinshe “oqý baǵdarlamasy osylaı, oǵan ruqsat joq” dep aıtýǵa bol­maı­dy, ózim bir jaǵynan partııa uıy­mynyń hatshysymyn, ekinshiden, muǵalim retinde “oqý baǵdarlamasynda ulttyq jaǵ­daılar eskerilmegen” dep aıtýǵa ha­qym joq. Sosyn: “Qazaq KSR-in ótýge saǵat az bólingen, keıin kóbeıgen kezde tal­dap oqımyz. Al eger keıbir túsinikter qajet bolsa, sabaqtan keıin qal, jaýap be­reıin”, dedim. Sodan artynan oqý baǵ­darlamasynyń joǵary jaqtan osylaı bekitilip berilgenin aıttym da: “Al munyń bárin qaıdan oqyp, bilip júrsiń?” dep suraǵanymda: “Aǵaı, pálen jazýshynyń kitabynda pálen degen han, bı, pálenbaı degen batyrdy oqyǵanmyn” deı kele, sol zamandaǵy memleketti basqarý tártibi, halyqtyń birligi sııaqty áńgimeni aıtyp bala saı­rap tur. So­syn aýyldaǵy úlken ki­siler­den, áke­si­nen es­tigenin de jetkizdi. Onysy ras. Men de ony óz ákemnen, atam­nan bi­le­min. Bala kezi­miz­de kún ystyǵy qaı­typ, tús aýa úlken úı­diń kó­leń­ke ja­ǵyna aýyl adam­dary jı­na­lyp, qarııalar áńgime-dúken quratyn. Sonda el bılegen bıler, rý­dyń aqyldy adamdary, batyr, kúreskerler jaı­­yn­da biz de qı­saıyp ja­typ tyń­daı­tynbyz. Me­niń tarıh­shy bolýyma osy jaǵ­daı­lar áser etti me dep oılaımyn. Sizge bir qyzyq aı­taıyn, Nursultan 10-shy klasta oqyp júr­gen­de KazGÝ-diń fı­lo­lo­gııa fakýltetiniń bir top stý­dent­teri – Myrzataı Joldas­be­kov, Ábish Ke­kil­baev, Qadyr Myr­zalıev, Dúkenbaı Dos­ja­nov, Muhtar Maǵaýın, JenPI-diń rektory bol­ǵan, marqum S.Isaev biz­diń mektepke pedprak­tı­kadan ótýge keldi. Qadyr sol jyly mek­tep bitire­tin oqý­shy­myzdy jaqsy kórip, keıin Saltanat de­gen sol qyzymyzǵa úı­len­di. Al Myrzataı birge oqı­tyn Márııa kelin­men úılengen eken, bir­ge kel­di, ózi maǵan kó­mekshi bol­dy. Má­rııa onynshy klasqa sabaq berýge bar­sa, Nursultan suraqtyń astyna alatyn kórinedi. “Onynshy klastaǵy Nursultan degen bala suraqty kóp qoıady, barýǵa júreksinemin”, dep jubaıyna aıtatyn kórinedi. Sóıtip, Myrzekeń kelinsheginiń ornyna ózi baryp, sabaq berip júrdi. – Shákirtińizdiń taǵy da qandaı qasıetterin bóle-jara aıtqan bolar edińiz... – 53 jylda aldymnan talaı shákirt ótti. Kópshiliginde jaqsy oqıtyn, kósh­bas­shylyq qabileti bar oqýshylar jastyq­tyń áseri me, ózin bilgish sanap, keýde kóterip, ıakı, bilgenin maqtan etkisi kelip turady. Al Nursultanda ondaı minez joq edi. Internatta jetpisteı bala jatyp oqı­dy. Bir bólmede 7-8, keıbirinde on­shaq­ty baladan turatyndyqtan, ol jerde otyryp úı tapsyrmasyn oryndaýǵa esh múmkindik joq. Sondyqtan ınternat bala­lary daıyndalýǵa keshkilik mektepke keletin. Nursultan komsomol uıymynyń jetekshisi retinde sony uıymdastyryp, ba­qylaıtyn. Ol kezderi qazirgideı muǵa­lim­der oqýshynyń sońynan salpaqtap júr­meıdi. Olarǵa senetinbiz. Nursultan úl­gerimi nashar oqýshylarǵa úı tapsyr­ma­syn oryndaýǵa kómektesip júretinin baı­qaımyn. Búginde zeınetker, uzaq jyl mu­ǵalim, mektep dırektory bolǵan klastasy Kúláshtiń: “Aǵaı, men ózi matematıkadan onsha táýir emes edim. Keıde keńesin paıdalansam, keıde úı tapsyrmasyn tekserip beretin Nursultan”, degeni bar. Qarap otyrsam, Nursultannyń bo­la­shaqta úlken oı azamaty bolatyndyǵy, keleshekke qaraı umtylý, talaptanýǵa beıim­dilik qasıeti sol jas kezinen qalyp­tasqan eken. Aýdan ortalyǵyndaǵy eki mektep – biri orys, biri bizdiń qazaq mek­tebi básekede boldyq. Qashanda aýdandaǵy mereke, mıtıngilerde eki mektep oqý­shylarynyń kolonnasyn aldyǵa salatyn. Kolonnalardy bezendirý, oqýshylar men muǵalimderdiń aıaq alyp júrisin retteý meniń moınymda. Jalǵyz adam ne istesin, mundaıda kómekshilerim – voenrýk, komsomol komıtetiniń jetekshileri. Sonda Nursultanǵa tapsyrma berseń jaýap­kershilikpen qarap, tııanaqty isteı­di. Esh jaǵympazdyq, jalpańdaý joq. Mek­tep namysyn qorǵap turǵany baı­qalatyn. Keıde tapsyrmany alyp turyp: “Aǵaı, myna jerin bylaı jasasaq qaı­tedi?” dep maǵan aqyl tastaǵandaı bolady. Shynynda da, keıbir kelińkiremeı, jet­peı turǵan jerin dóp basyp aıtyp tur. “Oı, aınalaıyn Nursultan, myna aıt­qanyń durys boldy, osylaı jasaıyq” dep oqýshyma ılanatynmyn. Sondaıda Nursultandy súıikti shákirtim ǵana emes, jas kómekshim sanap rıza bolatynmyn. Kórdińiz be, sol kezde balada úlken kele­shek, tulǵalyq negizdiń izi bolǵan. Taǵy bir qasıeti – reti kelgende ázil-qaljyńnyń da túbin túsiretin. Ásirese, birge júrgen ul-qyzdardy qaıran qaldyratyn aqjar­qyn, aqtaryla salatyn ádemi bir kúlkisi bolýshy edi. Jáne bir jaqsy qasıeti –jas­taıynan sportpen shuǵyldanyp, shy­myr balalardy uıymdastyryp, ózi tóreshi bolyp júretin. Qysta joǵary klass oqýshylary arasynan shańǵyshylar tobyn quryp, ózi basqardy. Ol kisiniń shańǵyǵa áýestigi sol bala kezden qalyptasqan. – Sonda Nuraǵań da ınternatta ja­typ oqyǵan ba? – Joq. Shamalǵannan keletin 7 balaǵa oryn bolǵanmen, Nursultandy ákesi ın­ternatqa jatqyzbady. Sosyn Ábish aqsa­qal­ǵa: “Siz jasalǵan jeńildikten qashqa­ny­ńyz qalaı, úıińizde basqa balalaryńyz bar, aýyrtpalyq túsedi ǵoı” degen aqy­lymyzǵa: “Internatta jatsa, kópshiliktiń arasynda oıynǵa aınalyp, oqýyn na­shar­la­typ alady. Bir týysymyzdyń úıine azyq-túligin beretin bolyp kelistim”, – dedi. Mine, kórdińiz be, sol kezdi ǵana oı­laı­tyn ata-ana bolsa “jurttyń balasy­men birge jat, úkimettiń bergen daıyn tamaǵyn ish” dese bolar edi ǵoı. Bul jerde balasynyń keleshegin, jaqsy bilim alýyn oılaǵan ákeniń de kózi ashyq, kókiregi oıaýlyǵyn aıtsańyzshy. “Keleshegin oılady” degenge taǵy bir dá­lelim bar. Balam til úırensin dep orys­tar kóp turatyn kóshege kóship kelgeni. Ekinshisi, Nursultan oınap júrgende kórshi orystyń balasy qolyndaǵy gar­mo­nyn ustap kórýge bermese kerek, kelip áke­sine shaǵymdanady. Sodan ákesi bala­synyń bul aspapqa qyzyǵýshylyǵyn baı­qaǵany ma, álde qatarynan qalmasyn dege­ni me, sol jyly bireýdiń úıiniń sama­nyn quıyp, sonyń aqysyna qymbat ta bolsa syrnaı satyp áperedi. Sóıtip, Nur­sultan syrnaı tartýdy úırenedi. Men sol garmoshkasyn kórdim. Mektepte ótetin keshterde garmoshkasyn tartyp, ádemi qońyr daýysymen qosylyp án salatyn. Keıin Ábekeń, garmonǵa qosymsha, qoldan dombyra jasatyp beredi. Jetinshi klasqa deıin ol dombyra shertip, mandolın, syrnaı tartyp, qazaqtyń halyq ánderin, orystyń chastýshkalaryn naqyshyna kel­tire oryndaıtyn. Ásirese, domby­ramen qońyr daýysqa salyp, júrekti qozǵaıtyn ánderin aıtsańshy... – Seıithan aǵa, sol kezde Nursultan Ábishulynyń ákesin qansha ret kórdińiz, ol kisi qandaı edi? – Jańa aıttym ǵoı, alǵash ret bala­syn oqýǵa ákelgende kezdestim dep, ekinshi ret Shamalǵandaǵy ol kezde shkol desıat­nı­kov deıtinbiz, keıin qurylysshy ma­man­daryn daıarlaıtyn ýchılıshe boldy, sonyń dırektory marqum Ǵazız Japa­rov­tyń úıinde qonaqta kórdim. Ábekeńniń qan­daı jaqyndyǵy baryn surastyrsam, zaıyby Gúbúıra ol kisiniń nemere qaryn­dasy eken. Sol joly ol kisini jaqynyraq tanýǵa múmkindik týdy. Sonda ǵoı, áńgi­memiz qurylysshylar jaǵyna aýysqanda Ábish aqsaqal dırektor kúıeý balasyna masterlik mamandyq alatyndarǵa óz aqyl-keńesin aıtyp, qurylys isin jaqsy bile­tin­digin ańǵartty. Osylaısha, meniń esimde Ábish aqsaqal kóregen, kózi ashyq, kókiregi oıaý jan retinde saqtaýly. Ási­rese, ózi oqymasa da adamnyń balasynyń tabıǵat darytqan talantyn sezip, erte bastan baıqaǵany, sony damytýǵa múm­kindik jasaǵany qatty tańǵaldyrady. Sol joly anasy Áljannyń qaıyn sińlisi Gúbúıramen qosylyp án salǵany da esimde qalypty. –­ Nursultan Ábishuly on jyl boıy oqý ozaty bolyp, altyn medalǵa usynyl­ǵanmen, ony almaǵan eken. Nege?.. – Ol ras. Dırektorymyz Á.Baıjanov pen orys tili pániniń muǵalimi Iýlııa Ser­geev­na Baıer balanyń obalyna qalmaıyq dep shyryldap mınıstrlikke deıin bar­dy. Ondaǵylar: “Bul máseleni qaıte­siń­der, qoıyńdar. Bala orys tilinen jazǵan shyǵarmasynda bir útir artyq qoıǵan”, dep shyǵaryp salǵan. Sodan dırektordy qaıta-qaıta shaqyrtyp júrip, aıaǵynda bala altyn medal almady. Sóıtsek, Nursultannyń medali bir bastyqtyń balasyna kerek bolǵan eken. – Mektep bitirýshi Nursultan Ábish­uly­nyń metallýrg mamandyǵyn qalaýyna 1958 jyly Qazaqstan Magnıtkasyna jas­tar­dy shaqyrǵan úndeýdi Abaı atyndaǵy orta mektep oqýshylarynyń qoldaýy áser etken be? – 1958 jyly elimizde metallýrgııa zaýyty salynatyn bolyp, Qazaqstan Kom­partııasynyń nusqaýymen Qazaqstan Ortalyq komsomol komıtetinde oǵan onyn­shy klasty bitirgen jastardyń barýy úshin respýblıka boıynsha úndeý qabyldaý jóninde kelisimge keledi. Úndeý tastaýǵa mınıstrlik bizdiń mektepti usy­nady. О́ıtkeni, Á.Baıjanov basqarǵan 1950-1960-shy jyldary mektebimiz respýb­lıkada aldyńǵy qatardan túspegen. Ábe­keńniń myqty uıymdastyrýshylyq qa­bi­leti ǵoı, ol kisi mekteptegi Otan soǵysyna qatysqan, beıbit ýaqytta qıynshylyqty kórgen saqadaı saı muǵalimderdi jaqsy paı­dalandy. Meni de Esik qalasynda mek­tep dırektory bolyp turǵan jerimnen za­vých­tyq qyzmetke attaı qalap alyp keldi. Osylaısha, mektebimiz úndeýdi jarııa­lady da jiberdi. Mine, osy kezde mek­teptiń komsomol uıymyna jetekshilik ja­saıtyn Nursultannyń bedeli zor boldy. Endi aýdandyq qana emes, oblystyq, respýblıkalyq komsomol komıtetterimen baılanysy kúsheıdi. Sodan memlekettik emtıhan aıaqtalyp, úndeýdiń sheshimin oryndaıtyn ýaqyt ta jetedi. OK, obkom komsomoldyń ókilderi “úndeý qabyldan­dy, barlyq jerde qoldaý taýyp jatyr, balalardyń ata-analarymen sóıleseıik” dedi. Al biz bul jaǵdaıdy ata-analarmen kelispegen ekenbiz. Sodan ata-analardy sha­qyryp, túsinik jumysyn júrgizge­ni­mizdi qaıteıik, bir ata-ana turyp: “Oý, muǵalimder, bularyń qalaı? Ábeke, ózińiz jón-josyqty biletin adamsyz, bizben nege kelispegensizder. Qaraǵandy shahterler men kileń sottalǵandardyń baratyn jeri. Oǵan balalardy qalaı jiberemiz?” degeni sol eken, basqa ata-analar shýlap shyǵa kel­sin. Qysqasy, bastama kótergen mek­tep­ten Nursultan Ábishuly bastaǵan 7-8 bala ǵana Temirtaýǵa attandy. Mine, zaýyt­tyń irgetasyn solar qalasty. Qo­naev aqsaqaldyń zaýyt ashýdaǵy maqsaty elimizde aýyr ónerkásipti damytý bolsa, ekinshiden, qazaq jastarynan metallýrg mamandaryn daıyndaý edi. Ýkraınanyń Dneprodzerjınsk metallýrgııa zaýytyna praktıkaǵa jiberilgen 200 balanyń birazy taýqymetine, birazy orys tilin bilmegen­dik­ten tastap ketken. Al orys tilin bile­tin, jumys istep shynyqqan Nursultan basqa da respýblıkadan kelgen jastarmen tanysyp, ári keshki ýchılıshede oqyp, ári praktıkadan ótip keledi. Sóıtip, Temirtaýdyń alǵashqy bolatyn qorytqan qazaq jigitteriniń biri Nursultan boldy. – Seıithan aǵa, Elbasy mektepten keıin KazGÝ-dyń hımfagine qujat tapsyrǵan ǵoı. Sonda qalaı? – Ol ras. Ata-analardyń jańaǵyndaı áńgimesinen keıin baǵymdy synap kórsem dep, KazGÝ-dyń hımfagine qujatyn tapsyrady. Abıtýrıent retinde jataq­hana­ǵa jatyp, tańerteńnen keshke deıin bas almaı sabaqqa daıyndalady. Biraq, bólmedegi qalǵan úsh bala sabaqtyń betin ashpaıdy, kúnde qydyrys. Olar emtı­han­nan kileń tórt pen bes alsa, Nursultan eki tórt alady. Sóıtse olar tanystyqpen kelgen dókeılerdiń balalary bolyp shy­ǵady. Jas jigit osy ádiletsizdikke qat­ty nalyp, ári qaraı emtıhandy jalǵastyr­sam ba, jalǵastyrmasam ba dep, Pan­fı­lov parkiniń tóńiregi bolýy kerek, se­rýenge shyǵady. Baıqaıdy, ushqysh kıimin kıgen symbatty úsh jigit kóshedegi júr­gin­shilermen alma-kezek sóılesedi. Jany­nan óte bere áńgimelerine qulaq túrse, umytpasam Tambov qalasyndaǵy ushqysh­tar daıarlaıtyn ýchılıshege talapker jı­naýǵa kelgender eken. Sóılesedi. Ýchılı­shege orta mektepti jaqsy bitirgen, den­saýlyǵy myqty jigitterdiń alynatynyn aıtady. Nursultanǵa bul múmkindik unaı­dy. Armanshyl jas olardyń da kóńilinen shyǵady: kelbet-kórki kelisken, oryssha saırap tur, tulǵaly da turpatty. Qujat­ta­ryn suraıdy. Ol KazGÝ-ge tapsyr­ǵanyn aıtady. “Olaı bolsa, ata-anańmen kelisip, qujattaryńdy ákelip kórset” dep ózderi toqtaǵan jerdiń meken-jaıyn beredi. Sodan alyp ushyp Shamalǵanǵa kelip, ata-anasyna: “KazGÝ-den konkýrs­tan ótpeıtin túrim bar, odan da ushqysh bolsam” deıdi. Ákesi pikirin ashyq aıt­paǵanmen, anasy Áljan: “Aınalaıyn balam-aý, jer jetpe­gendeı aspanda neń bar? Ekinshi, Ýkraına degeniń qaı jaq...”, – dep ruqsatyn bermeıdi. Mine, Nu­re­keń­niń joly Temirtaý jaqqa ashylýynyń bir syry osyndaı. – Seıithan aǵa, ózińiz bilesiz, aýyzben aıtqanǵa bolmasa, el basqarý ońaı emes. Qashanda Memleket basshysynyń ýaqyty shekteýli, esepteýli. Degenmen, oqý bitirgennen keıin pesheneli shákirtińizben qansha ret kezdesýdiń sáti tústi?.. – 7-8 ret shyǵar. Mektep bitirgennen keıingi eń alǵashqy júzdesýimiz Alma­tydaǵy Joǵary partııa mektebine oqýǵa kelgende. Ekeýmiz Almatynyń avto­be­ketinde jolyǵyp qaldyq. Janynda eki joldasy bar, Shamalǵannan kele jatyr eken. Men Qaskeleńge júrgeli turǵanmyn. Qushaqtasyp, qaýysha ketti. “Aǵa, jolaı Qaskeleńge soǵyp, myna jigitterdi oqyǵan mektebime apardym. Mektep jabyq bolǵan soń, oqyǵan klasymdy terezeden kór­set­tim”, dedi. “Oı, aınalaıyn-aı, mekteptiń jabyq bolǵany búgin demalys qoı. Keletinińdi bilgende bir amalyn jasar edim ǵoı”, dedim. Osylaı qosh aıtystyq. Ekinshi ret Qazaqstan Ortalyq partııa komıtetiniń ónerkásip jónindegi hatshysy bolǵanda qyzmetimen quttyqtap bardym. 1988 jyly Nurekeń Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy kezinde Qarasaı aýdandyq partııa konferensııasyna kelip qatysyp, sóz sóıledi. Sonda kezdeskende ekeýimizdiń eskertkishke sýretke túskenimiz bar. Bul úshinshi kezdesýimiz edi. Mekteptiń 55 jyldyǵyna ol kisini shaqyrýdy ujym maǵan júktedi. Shaqyrý bıletin alyp, rezıdensııaǵa keldim. Sol kezdegi Nurekeńniń kómekshisi Aqan Bıjanov kezdesýge kómegin berdi. Kirdim. Sondaı úlken qoshemetpen qarsy alady dep oılamaǵan edim. Ornynan turyp kelip qarsy alyp, óz oryntaǵyna otyrmaı, qap­taldaǵy kreslolarǵa jaıǵasyp, aldy­men muǵalimderdi, shákirtterdi, el-jurtty, sosyn jaǵdaıymdy surady. Qandaı izet­tilik! Úlkendi syılap, ustazyn qurmettep turǵan shákirtińe qalaı júregiń eljire­me­sin!? Ondaı shákirtten qalaı aınalmasqa!? Tórtinshi ret osylaı kezdestik. Odan soń mekteptiń 55 jyldyq toıy­na qatysýǵa kelgende taǵy júzdestik. Baǵ­darlamada kórsetilgen eki saǵattyń orny­na, emin-erkin 4-5 saǵat áńgimelesti. Muny ol kisiniń ushqan uıasyn, ustaz­daryn qurmettegeni dep bildik. Sol joly: “Osynda menimen oqyǵan jigitter, qyzdar bar ma?” degende, qatysyp otyrǵandar­dyń 15-16-sy oryndarynan turdy. 34 jyldan keıingi kezdesýde olardyń árqaı­sysynyń atyn atap: “Men senderdi umyt­qan joqpyn”, – dep jurtty dý kúldirdi. Sosyn klastaǵy ójet, pysyq qyz Kúlásh­ti izdep, onyń qyzyqtaryn aıtty. Otyz-qyryq jyl ótse de balalyq dáýrendi umyt­paı, oıǵa túsirýdiń ózi qandaı ǵanıbet. Nurekeń 55 jyldyqqa qatysyp ketken soń, Prezıdenttiń oqyǵan mektebin kóremiz dep tek aýyl arasy emes, oblys, kórshi respýblıka, tipti shetelderden kelýshiler kóbeıe bastaǵanda, bir klasqa ornalasqan murajaıymyz tarlyq etti. Ol kezde Nurekeń oqyǵan mektep úıi ınter­nattyń jataqhanasyna berilip, jańadan eki qabatty mektep ǵımaraty boı kóter­gen. Keıin ınternat taratylǵanda bir bóligi jas muǵalimderge páterge berildi de, bir jaǵy bos turǵan. Aýdannyń murajaıy da joq edi, osy máseleni oılastyra bas­tadyq. Onyń ústine 55 jyldyqqa kel­gen­de úlken kisi keterinde: “Eger mektepke qa­tysty másele bolyp jatsa, uıalmaı ke­lip habarlasyńdar” degen sózi túrtki bo­lyp, mektep dırektory Márııa Hamzına ekeýmiz Nurekeńe bizdi qabyldaýyn ótinip hat jazdyq. 1998 jyly 15 mamyrda ol kisiden shaqyrtý aldyq. Bizdi Prezıdent apparaty keńsesiniń bastyǵy Mahmut Qasymbekov qarsy alyp, “Sizder úshin belgilenip qoıylǵan kesteni buzyp otyr­myz, sondyqtan ol kisiniń ýaqytyn kóp almańyzdar”, dep eskertti. Sodan Nure­keń qabyldap, jaǵdaıymyzdy, shákirt­ter­diń úlgerimin surady, keleshekte bilim sa­lasynda úlken reforma bolatynyn, jańa tıpti mektepter salynatynynan da habar­dar ete ketti. Ile Nurekeńe kelgen sharýa­myzdy aıttyq. “Murajaı jasaqtaıtyn ǵımarattaryńyz bar ma?” dep suraı kele: “Oılaryńyz durys eken. Oǵan qarajat kerek, qazir jaǵdaı qıyndaý. Aqsaqal­daryńyzdy, bıznesmenderińizdi jınap, aýdan basshylarymen aqyldasyńyzdar. Olar qoldap jatsa, biz de qarap qalmas­pyz”, dep jónin aıtty. Kórdińiz be, qandaı oryndy sheshim. Al biz: “Aqsha beredi, sosyn jasaı qoıamyz” dep bar­ǵan­byz. Ol kezde aýdan ákimi Á.Toıbaev edi, sol aıtylǵan jospar boıynsha jumys jasap, aýdandyq ólketaný murajaıyn aýdannyń 70 jyldyǵyna tartý ettik. 2000 jyly bir joly túskende Nurekeń mura­jaıǵa kelip, aralap kórip ketti. Budan eki jyl buryn 1958 jylǵy mektep bitirý­shi­lerdiń 50 jyldyǵyna Nurekeń taǵy kele almady. Biraq oblys ákimi S.Úmbetov Nurekeńniń sálem-saýqatyn ala kelip, mektepke avtobýs jáne ózimen birge bitir­gen klastastaryna altyn saǵattan syı­lady. Sodan bir aıdan keıin kishi qyzy Álııamen kelip ketti. Baıqadyńyz ba, meniń shákirtimmen kezdesýim jıi bolyp turady. Taǵy da Astanada bes ret, Tal­dy­qorǵanda eki ret jolyqqanymyz bar. Nursultan Ábishuly Jeńistiń 60 jyl­dyǵynda “Parasat” ordenimen marapattap turǵan sáttegi sýretti “Muǵalimime jibe­rer­sińder” dep tapsyrypty. Onysyna qatty rıza boldym. Árıne, ol men úshin eń qymbat sýret. – “Ustaz talantty bolsa, shákirt talapty, ustazy aqyldy bolsa, shákirti dana bolady” degen. Sizben áńgime barysynda osy qaǵıda eske oralǵandaı. – Onyń ras. Nursultan Ábishuly Allanyń bergen qabilet-qarymyn, tala­byn, darynyn ańǵara bilgen, ony qateles­peı baǵdarlaı, baǵamdaı, baǵalaı bilýmen birge, ómirlik muratynda durys paıdalana bilgen, sonymen qatar ańǵarympazdyqpen ary qaraı damytýǵa orasan qyzmet jasaǵan. Aıtady emes pe, “Basyńa kelgen baqty ustaı almasań, ol qus sııaqty ushyp ketedi” dep. Sol úshin de Alla taǵala oǵan aq jolyn berdi. Sonyń arqasynda búgingi jetistigine, jeńisine jetip otyr. Múmkin ol Prezıdent bolamyn dep te oılamaǵan shyǵar, biraq keleshekte osy jolmen júrse, adal eńbegimen qyzmet etse, áı­teýir qatarynan kem qalmaıtynyn bilgen. Men mektepte júrgende Nursultan úlken ǵalym bolady dep oılaıtynmyn. Ál-Farabı babamyz aıtqan emes pe, qansha oqyp, bilgenińmen, tárbıeń, adamgershili­giń bolmasa, onda ózińe de, halqyńa da paıdań shamaly dep. Baıqasańyz, Nure­keń­niń ósý, damý jolynda tárbıe men ulaǵat qatar júrip otyrǵan. Iаǵnı, adamı parasat bolmasa mundaılyq bıikke shyq­pas edi. Aq tilegin, aq júregin qudaıym qoldap, búginde halqy, eli, jurty, kóp ult­ty Qazaqstan, dúnıe júzi tanyǵan kóshbasshy dárejesine jetti. Al ol lıderligi qara basy úshin emes, ózi týyp ósken eliniń atyn shyǵarýǵa, qanshama kezdesken qıyndyqtardy jeńe bilýge, halqynyń jarqyn bolashaǵyn, kemel keleshegin qamdaýǵa qyzmet jasap jatyr. Laıym til-kózden aman bolsyn. – Seıithan aǵa, áńgimeńizge rahmet. Shákirtińizdiń jetistigine qýanyp, jaqsylyqtaryna kýá bola berińiz... *** Qurmetti ardager ustaz Seıithan aǵa! Torqaly toqsan jasqa tolǵan úl­ken mereıtoıyńyz qutty bolsyn. О́mir boıy eń qasterli mamandyq ıesi – us­taz bolyp eńbek etip, myńdaǵan oqý­shy­lardyń kózin ashyp, júrekterine bi­lim nárin quıý úlken baqyt dep bilemin. Sizden bilim alyp, tálim-tárbıeńizdi kórgen jandardyń qatarynda ózimniń de bar ekenimdi árkez maqtan tutyp, alǵys sezimmen eske alyp júremin. Zeı­net­kerlikke shyqqan soń da uzaq ta mándi ǵumyr keship, bala-shaǵańyzdyń qyzyǵyn kórip, elimiz ben shákirt­te­ri­ńizdiń qurmet-qoshemetine bólenip júr­genińizge qýanamyn. Osy baqyty­ńyz baıandy bolyp, eńbegińizdiń zeınetin uzaǵynan kóre berińiz. Zor densaýlyq, áýletińizge amandyq pen bereke tileımin. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N. NAZARBAEV. Astana qalasy, 7 mamyr 2008 jyl. Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.