– Ákbar myrza, jańa belesińizben quttyqtaımyz. Qazaqstanda tusaýy kesilgen «Turannyń bir túp jýsany» atty jyr jınaǵyńyzdy oqyrman jyly qabyldap jatyr. Tarıhı Turanǵa qyzmet týraly maqsat-murat qaı kezden bastaldy?
– Rahmet, qalam ıeleri úshin oılanyp-tolǵanatyn jasqa jettik. Káriliktiń alǵashqy kókteminde turmyz. Zadynda, jyr jınaǵymnyń Qazaqstanda jaryq kórýi – men úshin aıtýly, mańyzy joǵary oqıǵa. О́ıtkeni Qazaqstan – búkilálemdik jas túrki jazýshylar odaǵynyń otany. 15 jyl buryn, 2008 jyldyń qańtarynda biz DGTYB, ıaǵnı búkilálemdik jas túrki jazýshylar odaǵynyń Túrkistan qalasynda tusaýyn kestik. Osy kúnge deıin bul odaq túrki álemindegi jastar ádebıetiniń ortaq qazanyna aınaldy. Qazaqsha jaryq kórip otyrǵan kitabym qymbatty qazaq baýyrlarymnyń, qalamdastarymnyń mereıtoıyma tartqan syıy dep qabyldadym. Kitapta jınalǵan óleńderimniń negizgi ustyny – uly Turan, túrki álemi, sáýletti bolashaǵymyzǵa degen senim, baýyrlyq, meıirim, mahabbatdúr... Turanǵa degen mahabbatqa qaýyshqan jasym óz jasymnan da kóp desem, artyq aıtqanym emes. Túp negizim jýsan ıisimen sabaqtasyp, túrki rýhyna degen mahabbatqa baılanǵan. Rýhymyz turandyq bolǵan soń, áý bastan óz jolymdy túrki áleminen kórdim, qasıetti bul jolda ózimdi tanydym hám ózimdi taptym...
– Sóndirmeı janar
ottaryn,
Jarqyrap máńgi
turmaı ma?
Altaılyq qazanattarym,
Eýropany alar kún qaıda? – deısiz. Jyrlaryńyzdan Altaıǵa degen saǵynysh sazy seziledi. Altaı týraly oılanǵanda esińizge alǵash ne túsedi?
– Altaı topyraǵyna áli tabanym tıgen joq, biraq Altaımen qaýyshqan sátte uly rýh pen alapat kúsh tabaryma sheksiz senemin. Bir biletinim, Altaıǵa barǵanda maǵan jolbasshy qajet bolmasy anyq, onda rýhym, týystyq qanym maǵan jolbasshy bolmaq... Altaı bizdiń túrkilerdiń atajurty bolyp esepteletini belgili. Alaıda osy taqyrypqa qosa ketýge tıis taǵy bir mańyzdy másele bar.
Kıeli kitaptarǵa kóz júgirtsek, adamzat balasynyń alǵashqy jaratylǵan jeri Taıaý Shyǵys delinedi. Eger osy pikirge sener bolsaq, onda túrki násiliniń de alǵashqy butaǵy Taıaý Shyǵystan taraǵan bolyp shyǵady. Demek Altaıǵa kelýden buryn júz jyldar boıy sol jerde jasaǵan degen tujyrym shyǵady. Jalpy, bul oılar qazir tilge tıek etetin máseleler emes, oıyma kelgesin aıta ketýdi jón sanadym.
Túrkiler álemde ústemdik qurǵan kezde ádilet jolyn rettep otyrdy. Qazir dúnıede ádilet bar ma? Eger týralyq joq bolsa, ony qaıta túzý qajet, qolǵa alýymyz shart. Bul úshin túrkiler álem sahnasynda jańadan sóz alýy kerek. Túrki memleketteri odaǵynyń kúshin nyǵaıtý isi osy turǵyda óte mańyzdy qadam bolyp sanalady. Altaıdan aýǵan arǵymaqtar Eýropaǵa bos jaıylý úshin emes, ádilet alaýyn jetkizý úshin barýǵa tıis!
– Búgingi túrki ádebıetiniń álem ádebıetindegi orny jóninde ne aıta alasyz?
– Álem ádebıetine túrki ádebıeti orasan zor úles qosty dep aıtý qıyn... Bul túrki ádebıetiniń álsizdiginen emes, dúnıejúzilik ádebı qoǵamdastyq basqarmasynyń bizge qoldaýynyń bolmaýynan týyndap otyr. Túrki ádebıeti óziniń mazmun baılyǵyna saı eń joǵarǵy maqtaýǵa jáne qurmetke laıyq. Ataǵy alataýdaı Nobel ıegerleri Aıtmatovtan artyp, keremet dúnıe jaza alyp pa? Buǵan bizdi kim sendire alady? Álemdegi tıisti basshylar túrki ádebıetine moıyn burmasa, biz de qol qýsyryp otyrýǵa tıisti emespiz. Júıeli jumys istep, jańǵyra berýimiz kerek. Onyń bir mysaly retinde túrki elderi arasynda shoqtyǵy bıik ádebı syılyq taǵaıyndaýdy, onyń mártebesin kóterýdi qolǵa alý qajet.
Ekinshiden, Túrki halyqtarynyń shyǵarmalaryn aýdaratyn, tárjima salasyn arnaıy júzege asyratyn uıym qurylýǵa tıis. Eń aldymen óz baýyrlarymyzdyń ádebıetin jaqynnan bilý lázim. Demek aýdarma jumysyna tereńnen kóńil bólip, ony joǵary dárejege alyp shyǵýǵa tıispiz. Atatúrik: «Biz órkenıet kókjıegine jetip, bıikke sharyqtaýymyz kerek! Aýdarma salasyn ózimizge tıimdi, utymdy etip uıymdastyrýymyz qajet», degen bolatyn. Iаǵnı túrki ádebıetiniń álemge qyzmet eter dárejege kóterilýi úshin jónsizge ermeı, bar kúshimizben eńbek etýimiz kerek. Máseleler sheshilý úshin týyndaıdy. Qandaı da jaǵdaı bolsyn onyń shashbaýyn kótermeı-aq, sheshýge umtylsaq utarymyz mol bolmaq.
– Poezııańyzdan Batys pen Shyǵystyń kórkem sıntezin kóre alamyz. Qandaı aqyndar yqpal etti? Erekshe áser etken avtorlarǵa toqtala ketseńiz.
– Eger óz poezııama erekshe áser etken dúnıeni izdesek, eń aldymen ózim týǵan geografııaǵa úńilgen durys. Shyǵys pen Batystyń toǵysynda ornalasqan Ázerbaıjan klımaty bizdiń poezııamyzda, shyǵarmashylyǵymyzda aıqyn seziledi. Elimizdiń memlekettik týyna (sol týdy jasaýshylardyń shyǵarmashylyǵyna) nazar aýdarsańyz, Shyǵys pen Batys kózqarasynyń birligin kórýge bolady. Ekinshi jaǵynan, asqaq adamı sezim ár túrki jazýshysyna tán dep esepteımin. Men shynymen de túrkiler álemdi haostan qutqaryp, tártip ornatýǵa mindetti (rýhanı mindetti) degen senimdemin. Ata-babamyz attyń qomynda júrip, qylysh júzimen jasaǵan Qudaılyq mıssııany múmkin búgingi bizder qalam kúshimen, sóz qudiretimen jasaýǵa tıis shyǵarmyz...
– Balalyq shaǵyńyz jaıly oıǵa qalǵanda, kóz aldyńyzǵa qandaı sýret elesteıdi?
– Men Bakýden 550 kılometr qashyqtaǵy, teńiz deńgeıinen 1550 metr bıiktiktegi taýly aýylda týdym, sonda óstim. Balalyǵym qarasha aýylda ótken soń, etnografııalyq sana, epos máıegi, halyq aýyz ádebıetiniń qaımaǵy shyǵarmashylyǵymda kórinis tapty. Balalyq shaq degende, kóbine kóz aldyma ata-anammen ótken kúnder, sýyq qystaǵy ystyq júrekter elesteıdi. Sonymen birge bul jyly beıne Baký men Hazar estelikterin jańǵyrtyp, úlken bolashaqqa jeteleıdi... Bizdiń balalyǵymyz ózgeshe edi – ashy-táttisimen, ystyq-sýyǵymen... Mysaly, bala kezimde ózimiz uıymdastyrǵan naýryz merekelerindegi kójeniń dámin áli basqa jerden kóre almaı kelemin... Múmkin bul qartaıǵanda aıtylǵan tolqý sóz shyǵar, bilmeımin...
– Júrektiń eń basty qasıeti nede dep oılaısyz?
– Bizde «Táńir júregińe bersin» degen sóz bar. Bul asylynda, alǵys, duǵa sekildi sóz. Alaıda júrekti qur qan soryp turatyn qural retinde qoldanatyndar úshin (keshirim ótinemin) bul sóz alǵys ta, duǵa da emes, qarǵys bolyp tıedi. Júrek, kóńil, ujdan, ynsap, ahlaq... Mundaı tamyrlas, ártúrli tıptegi kategorııalardy tarqatyp aıtýǵa bolady. Rýhanı mekender adamnyń fızıkasyna emes, metafızıkasyna, rýhyna baılanysty. Jaratýshy ıemiz, odan soń ata-babalarymyz bizge ǵajap júrek syılaǵany sondaı, ol jerden tek jaqsylyq, sulýlyq, gúlge kómkerilgen qushtarlyq kóre alasyz. Shúkir!
– «Áziz Shýsha» atty jyryńyzda:
Biz – qaıtýdy uqpas
janbyz,
Bul jerdi de nyq basqanbyz.
Topyraǵynda ósken gúlder,
Aspanynda ushqan qustar,
Qurǵap qalǵan arnasyna
Qaıta tolyp aqqan sýlar
– Keltirip tur ómir sánin,
Myna shahar – meniń shárim! – degen shýmaqtar bar. Jalpy, Qarabaq úshin soǵys túrki halyqtarynyń rýhyn silkigen oqıǵa boldy. Iri jeńis Ázerbaıjan ádebıetine qanshalyq áser etti?
– О́te oryndy suraq. Qarabaq úshin soǵys túrki halyqtarynyń bıik rýh ıesi ekenin taǵy da bir dáleldedi. Qarabaq maıdanynyń jeńiske jetýine ádebıetimiz de óz úlesin qosty. Áskerlerimizdi Shýshaǵa qarsy jumyldyrǵan jalǵyz fızıkalyq daıyndyq emes, olardyń rýhyndaǵy maıyrylmas kúsh edi! Bilesiz be, biz 44 kúndik soǵysta qol jetkizgen úlken nátıjelerge ózgeler onjyldyqtar boıy qol jetkize almaýy múmkin. Maıdan shebindegi jastarymyz poezııamyzdan, ádebıetimizden, rýhty ánderimizden, halyq danalyǵynan qýat aldy, rýhtandy. 44 kúnde jetken jeńisimiz Ázerbaıjan ádebıetine edáýir yqpal etti. Aqyndarymyz qasiret pen qıly taǵdyrdan góri, uly jeńis jaıly jaza bastady. Úmit pen senim jaıly jazǵan qalamdar búginde sol úmit pen senimniń beınesine, sımvolyna aınaldy. Jaqyn jylda ádebıetimiz tolaǵaı jeńisti budan da joǵary deńgeıde jyrlaryna senemin. Jeńistiń ystyq-sýyǵy biraz ýaqytta tarqar, biraq biz muny bolashaq urpaqqa tıisinshe nasıhattaı bilýimiz kerek. Rýh ushqynyna matyrylǵan jyr jazýmen qatar, asqaq erlikti ár ulannyń sanasyna sińirý mańyzdy.
– Alyp Turannyń bolashaq taǵdyrynan neni kóresiz?
– Turanǵa úmit artpaımyn, men Turanǵa tolyq senemin. Turan arman-qııalymyzdan aqıqatqa aınalar kún alys emes. Bir ýaqyttary bizdi keleke etip, qııalshyl dep aıyptaǵandardyń ózderi de Turan tilinde sóıleı bastaıdy. Qazaqstanda osy aspanı senim men arman nyq bekigen dep oılaımyn.
Turannyń álemge kún sekildi ornyǵar sáti keledi, al qazir sol kún óz jaryǵyn búkil adamzatqa jaıýy úshin daıyndyq ústinde. Anadolylyq baýyrlarymyz bul sát haqynda «Bálkim erteń, bálkim erteńnen de erte» degen boljam aıtýda...
– Qazaq aqyndarynyń óleńderimen tanystyǵyńyz qaı kezden bastaldy?
– Qazaq aqyndarynyń óleńderimen keńestik kezeńnen tanyspyn. Abaı, Jambyl, sonymen birge Oljas Súleımenov esimderine biz qanyqpyz. Biraq biz jáne DGTYB-daǵy baýyrlarym birlesken ádebı is-sharalarda kóptegen jańa qazaq aqynymen tanystyq. Ázerbaıjan-Qazaqstan ádebı-mádenı baılanystaryn ornatýda óz úlesimizdi qostyq. Atalǵan DGTYV birlestiginiń jumystary nátıjesinde hám óz ósıet-nusqaýymyzben Ázerbaıjan oqyrmandary Uly dalanyń poetıkalyq rýhymen jaqynnan tanysa bildi. Aldaǵy ýaqytta eki el arasyndaǵy ádebı qarym-qatynasqa jekelegen tulǵalar, basqa da mekemeler óz úlesterin qosar bolsa, biz aqyn-jazýshysyn kópke tanytqan qoldaýshylarǵa, antologııa daıyndaýǵa muryndyq bolǵan mekemelerge rızashylyǵymyzdy bildiremiz.
– Qazaq oqyrmandaryna ne aıtasyz?
– Qymbatty Qazaq eli, ázerbaıjan baýyrlaryńyz sizderdi óte jaqsy kóredi. Aramyzdy Hazar teńizi bólse de, qyl ótpes. Qazaqstan memleketiniń irgesi, qazaq aqyndarynyń poezııasy kók aspanda qanat qaǵa bersin. Bar jaqsylyqty tileımin.
Áńgimelesken
Batyrhan SÁRSENHAN,
«Egemen Qazaqstan»
