FOTO: www.aqjolgazet.kz
Hosh, sonymen aınalamyzǵa qarasaq, qaryzǵa belsheden batpaǵany, nesıeniń kermek dámin tatpaǵany az. Áıteýir bul – naqty mysal keltirýdi talap etpeıtin jaıt. Qaryzyn qaıtara almaı, boryshyn óteı almaı júrgenderdi buryn da estıtin edik. Áıtkenmen keıingi 10 jyldyń kóleminde tipti kóbeıip ketti. Mamandardyń paıymdaýynsha, qaryzdaryn qaıtara almaı qalǵandardyń qatary pandemııadan keıin artqan. О́ıtkeni kóptegen adamnyń jumysy toqtap, aılyq-jalaqysy keshiktirilgen. Sonyń saldarynan qaryz-nesıeler (sol kezde shegerilgenimen) ósimi ulǵaıyp, tóleýge qaýqary jetpegender «qara tizimge» ilikken. Qaryz berýshi (bank) jaı ǵana «qara tizimge» engizip qoıyp qarap tursyn ba, odan keıingi boryshkerdiń taǵdyryn jeke sot oryndaýshylar men kollektorlyq agenttikterdiń quzyryna tapsyrady. Budan keıingi jaǵdaı jurtqa etene tanys. Olar qaryz bergen banktiń atyn aıtady da, «qaryzyńdy búgin qaıtarmasań, bitti...» dep qara aspandy tóndiredi.
Kollektorlyq qyzmet týraly zańǵa sáıkes Ulttyq bank kollektorlyq agenttikterdiń qyzmetin baqylaıdy delingen. Zańnyń erejelerine saı kollektorlyq agenttik – ekinshi deńgeıdegi bankterdiń (bankter) nemese mıkroqarjy uıymdarynyń (MQU) qaryzdary boıynsha bereshekti óndiretin uıym. Kollektorlyq agenttikterdiń tizimimen Ulttyq banktiń saıtynda «Ruqsattar men habarlamalardyń tizilimi» bóliminde tanysýǵa bolady. Jáne onda kollektorlyq agenttiktiń naqty qandaı fýnksııasy bary kórsetilgen.
Qazir notarıýs, kollektorlyq agenttik, jeke sot oryndaýshy úshtiginiń zańdy quzyreti tym artyp ketti dep zar ılep júrgender kóp. Muny qalaı da jańa saılanǵan Parlament músheleri men Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi qaıta bir qadaǵalap, zańdy halyq múddesine saı beıimdeýi qajet. О́ıtkeni qazir ne kóp jeke sot oryndaýshy kóp, birinen qutylsań, ekinshisi shyǵady aldyńnan. «Qaıda barsań, Qorqyttyń kóriniń» kebi. Ádilet mınıstrliginiń derekterine súıensek, qazir elimizde 260 memlekettik sot oryndaýshy bolsa, al jeke sot oryndaýshynyń sany – 2 169.
Sonymen bul derekterge ári qaraı kóz júgirtsek, elimizde qaltasyna tosqaýyl qoıylyp, qańtarylyp turǵandardyń ushy-qıyry joq. Máselen, shekteý qoıylǵan notarıaldyq isteri – 4 371 212, tyıym salynǵan tirkeý isteri – 73 307, el shekarasynan shyǵýǵa shekteý qoıylǵandar sany – 901 779, dúnıe-múlkine shekteý qoıylǵandar – 646 107, shekteý qoıylǵan jeke shottar boıynsha – 33 148 220. Bul san-sıfrdy aıtqanda, til súrinbeýi múmkin emes. Qarap tursaq, shekteý men tyıymnyń shyrmaýyna ilikkender shash etekten. Al endi bul kórsetkishtegi jaǵdaılarǵa mysal keltirip, dáıektep jatý tipti múmkin emes, eger ondaı adamdardy izdeý kerek bolsa, alysqa barmaı-aq dál qasymyzdan tabatynymyz anyq. Alaıda bizdi tolǵandyrǵan almatylyq jeke kásipker Rahat Qusman degen jigittiń basynan ótken oqıǵa bolyp otyr. Bul da bir qıly paradoks.
«Jeke kásipkerlerdiń shotyna shekteý jıi qoıylady. Sonyń biri ózim. Jeke sharýashylyqqa qatysty memleketke tóleý kerek salyqtan 1 teńge qaldyq qalyp qoısa da shottarymyz buǵattalyp qalady. Kásip bolǵan soń nesıe alasyń, keıde keshiktirip tóleısiń, taǵy da shekteý. Máselen, pandemııa kezinde sharýamyz shatqaıaqtap, kásibimiz biraz turalap qaldy. 2021 jyly jumysymyzdy qaıta jandandyryp, qaryzdardan qutyldyq. Shekteýlerdiń shiderinen bosatyldyq. Sóıtip, byltyr Qatar elinde ótken fýtboldan Álem chempıonatyna otbasymmen baryp, tamashalap qaıtýǵa bel býdyq. Bir jaǵynan el kórip, jer kórip demalyp qaıtsaq degen oı edi. Baryp-qaıtýǵa ushaqqa bılet alyp jáne bara jatqan jaǵymyzdyń da keıbir tıisti jerlerine aldyn ala tólem jasap qoıǵan edik. Sóıtip, shamadanymyzdy asynyp áýejaıǵa baryp, endi ushqaly turǵanymyzda bir-aq bildik, meniń burynǵy qaryzdarym boıynsha qoıylǵan shekteýlerdiń ishinde shetelge shyǵýǵa tyıym salynǵan shekteý alynbaǵan eken. Iаǵnı mende birde-bir qaryz joq, al shekteýlerdi durys almaǵan jeke sot oryndaýshynyń salǵyrttyǵy bul. Oǵan habarlasyp shekteýdi aldyrǵansha, ushaq kútip tura ma, ańyryp áýejaıda san soǵyp qaldyq. Qanshama aqsha aıdaladaǵy Qatar elinen qaıtpaı qaldy, kóbisi kúıip ketti», deıdi ol.
«Mal ashýy – jan ashýy» ǵoı, Rahań basynda biraz býyrqanǵannan túk shyqpaǵanyn aıtyp, bul jaıt basqalarǵa da sabaq bolsa deıdi. Bizde bul oqıǵadan keıin shetelge shyǵardan kún buryn, shekteýlerden taza ekenińizge kóz jetkizip alǵan jón ekenin túsindik.
Qazir áleýmettik jelilerde «arest sheshemiz, 25 myń teńge» degen jarnama kóp. Shekteýdi sheshkishterdiń kóbi boryshkerlerdiń aqshasyn qaqshyp alyp qana qoımaı, alǵys-batasyn alady eken. О́ıtkeni boryshkerler joǵaryda aıtqan «úshtikten» ábden kóresini kórgen, ózine tıesili aılyq-jalaqysyn ala almaı sandalyp kelse, ony ınternettegi bireý 25 myń teńgege sheship berse, nege baryn bermesin? Qysqasy, bul jaqta da sol qaınaǵan jabaıy bazar. Olardan zańdy lısenzııasyn talap etip jatqan eshkim joq, árkimniń jeke sharýasy sheshilse bolǵany. Al bul qanshalyq zańdy jumys, muny retteıtin Qarjy naryǵyn retteý agenttiginiń ne oılaǵany bar? Bul salyqtan aınalyp ótip júrgen deldaldarǵa qolaıly orynǵa aınalǵan joq pa? Bul bylyqtarǵa nege monıtorıng júrgizilmeıdi, sheti men shegi joq shekteýlerge kim tekteý júrgizedi?
Bizdi osynaý tolǵandyrǵan saýaldarymyzǵa baılanysty Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine habarlasyp kórgen edik, agenttiktiń baspasóz qyzmeti kollektorlyq agenttikterdiń jumysyna baılanysty aryz-shaǵym túsken jaǵdaıda ǵana tekseris júrgizetinin aıtady.
«Jeke sot oryndaýshylar bizdiń quzyrymyzda emes, al kollektorlyq agenttikter bizge qaraıdy. Eger ondaı tıisti zań sheńberinen shyǵyp, boryshkerge artyq qysym kórsetse, jeke telefon arqyly habarlassa, saǵat 20.00-den keıin mazalasa, boryshker Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine shaǵymdana alady. Ondaı jaǵdaıda kollektorlyq agenttik tıisti jaýapkershilikke tartylady nemese zańdy lısenzııasynan aıyrylýy múmkin. Kez kelgen aryz-shaǵym 15 kún ishinde qaralady. Boryshkerlerdiń taǵy bir eskeretin nársesi – aýdıo, beınedálelderdi ózi jınaǵany jón. Eger óz quqyǵyn ózi qorǵaǵysy kelse», deıdi agenttiktiń baspasóz qyzmetkeri Azamat Kenje.
Demek kollektorlyq agenttik degen Qudaıdan keıin turǵan qudiret emes eken. «Ittiń ıesi bolsa, bóriniń Táńiri bar» degendeı, onyń da tóbesinen qaraıtyn, kez kelgen boryshker bazynasyn aıta alatyn memlekettik mekeme bar.
Qalaı bolǵanda shekteý men tyıym demokratııalyq qundylyqtarǵa qaıshy, kez kelgen adamnyń jaıly ómir súrýi úshin áýeli ámııany ashyq turýy kerek emes pe?
