Sodan beri qoǵam «endi ne istemek kerek?» degen saýaldyń jaýabyn kútip, ishten tynyp tur. Halyq Prezıdenttiń pármenin oryndaıtyn Úkimetke úmit artady. Biraq...
El ishinde qalyptasqan jaǵdaı Prezıdentke jaqsy tanys. Ákimderimiz ótirik esep berip, jaltaryp ketýge múmkindik áli de mol.
Aýyl sharýashylyǵy jáne óndiris salasynyń damýynda naqty nátıje kózge kórinbeı tur. Azyq-túlik ınflıasııasynyń basty sebebi de osynda. «Elimizde óndiriletin taýardyń kólemi ishki suranysty qamtamasyz etýge jetpeıdi. Importqa táýeldimiz», dedi Prezıdent.
Ras, bizdiń Úkimet ekonomıkalyq máseleler men áleýmettik máselelerdiń ara-jigin ábden shatastyryp bitti. Memlekettiń aqshasyn úlestirip, ınflıasııany ustap otyrý saıasaty kelmeske ketti. Úkimettiń ekonomıkalyq blogynyń Memleket basshysy tapsyrmasyn sońyna deıin jetkizip oryndaýyna senimim az.
Osy sebepti el basshylyǵy óńirlerdegi kadrlardyń múmkindigine kóńil bólse deımin. Shalǵaı aýdandarda saýatty mamandar jetedi. Bul úshin «óńirden – ortalyqqa» bastamasy turaqty túrde júrip turýy kerek. Bul Úkimet quramynyń jańaryp otyrýyna, bılik quramy «qanynyń» jańarýyna múmkindik berer edi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aýyl-aımaqqa barǵan kezde ondaǵy kadrlardyń biliktiligi men áleýetine nazar aýdarsa eken deımin.
Benzınniń, dızeldi otyn baǵasynyń qymbattaýy halyqtyń jon arqasyn aıazdaı qaryp ótkenin kórip otyrmyz. Halyq Úkimetten munyń sebebin óz tilinde túsindirip berýin kútti. Memleket basshysy benzın men dızeldi otynnyń burynǵy baǵasy men qazirgi baǵasyndaǵy aıyrmashylyq munaıshylardyń aılyǵynyń kóterilýine, qubyr jelileriniń jańarýyna jumsalatynyn aıtty. Muny oryndaýǵa tolyq múmkindik bar dep oılaımyn.
1991-2020 jyldar arasyndaǵy qatelikterimizdiń zardaby endi shyǵyp jatyr. Biz búkil memleketti naryqtyq emes, bazar, shıkizat ekonomıkasyna aınaldyryp aldyq. Halyq áli kedeıshiliktiń shyrmaýynda tur. Biz qazir bir orynda qatyp qalǵandaı kúıdi bastan keship jatyrmyz. Elimiz taǵy da kúrdeli synaqqa tap boldy. 2005 jyl men 2020 jyldan keıin bizdi kútken ekonomıkalyq jáne saıası ózgeristerdiń ekpini kúrdeli. Dollar negizgi rezervtik valıýta mártebesin joǵaltady dep boljaǵanymyz rasqa shyqty. Eski júıe buzylyp, jańasy qalyptasyp jatqan kezde qysymǵa túsip qalatyn elder bolady. Biz qazir sondaı kúıdemiz. Eger Qazaqstan sanksııalarǵa ushyrasa, munaı-gaz sektorynyń ne bolaryn boljaýdyń ózi qıyn. Sebebi bul sala – bıýdjettiń basty donory. Mundaı jaǵdaıda Ulttyq qorǵa qandaı túsimder bolýy múmkin? Daǵdarystyń tereńine sol kezde tap bolamyz.
Bul kedeıshilikke áser etetin faktorlardyń biri der edim. Biraq, bizdiń statıstıkamyzdyń dáldigi oılandyrady. Mysaly, jaqynda ǵana elimizde turmysy tómender sanynyń óskeni belgili boldy. Qazir mıllıonnan asty delinedi. Biraq, sheteldik uıymdardyń málimetinshe, bul san áldeqaıda kóp. Resmı statıstıka aıtqandaı, halyqtyń 6 emes, 10 paıyzdan astamy. Al 10 paıyzy – eki mıllıonǵa jýyq adam. Bul, árıne, Qazaqstandaǵy qoǵamdyq-saıası júıege úlken salmaq túsiredi.
Bizdiń ınflıasııa Reseı men Ýkraına arasyndaǵy jaǵdaıǵa tirelip qalǵan joq, onyń tamyry tereńde jatyr. 2007-2009, 2012-2014 jyldardaǵy daǵdarys teńgemizdi qunsyzdandyrdy. Sonda álemdik ekonomıkada ne boldy degen saýaldyń jaýaby bárimizge qyzyq. Amerıka men Eýropa 1-2-toqsan josparlaryn jarııalady. Sodan keıin Amerıkanyń ózi taýarsyz, tıisinshe, shamamen 3,5 trıllıon dollar basyp shyǵardy. Eýropa elderi de óz ulttyq ekonomıkalaryna kómektesý úshin osylaı jasady. Biraq, ınflıasııa barlyq damýshy elderge áser etti. Batys osy tásil arqyly qarjylyq qurylymyn saqtap qaldy. Tipti ekonomıkalyq saıasattaryna da syzat túsirgen joq. Qazirgi jaǵdaı 2009-2014 jyldarǵa uqsap barady. Quddy býmerang sııaqty. Bizge 2007 jyldan beri álem ekonomıkalyq daǵdarysqa ushyrady dep únemi aıtyp keledi. Shyndyǵynda, daǵdarys joq – dúnıejúzilik ekonomıkada jyl saıyn bolyp jatqan ádettegi sıkldik úderister bar. Ekonomıka árqashan senimdi tetikke súıenedi. Biz, ókinishke qaraı, osy zańdylyqty jete túsinbeı jatyrmyz. Bulaı uzaq júrýi múmkin emes. Kóbinese bılik qabyldaǵan sheshimder ekonomıkadaǵy jaǵdaıdy tek tońazytyp jiberedi. Qalaı bolǵanda da problemalardy tek kúshti áleýmettik shyǵyndarmen sheshýge týra keledi. Tipti talaı múmkindikterdi ýystan shyǵaryp alǵanymyz úshin ýaqyttan uıat boldy.
Qazaqstanǵa ınflıasııa syrttan keldi. Tek birer jyldan bastap Úkimet Ulttyq bankpen birge jumys isteýge nıet tanytty. Biraz baǵdarlamalar qabyldandy.
Úkimette myqty azamattar bar. Biraq Prezıdenttiń tapsyrmasyn oryndaýǵa qabileti jetetinder az.
Saýatty mamandarǵa degen kadr tapshylyǵy bar ekenin Memleket basshysy bir emes, birneshe ret aıtty. Halyqtyń senimi men úmitin synaqqa sala berýge bolmaıdy.
Sol sebepti bizge umytylyp kete beretin jasandy baǵdarlamalar emes, naryq pen ekonomıkanyń kúre tamyryna «shok terapııasy» sııaqty áser etetin zań kerek. Osy kúnge deıin qoldanysta bolǵan baǵdarlamalardan buryn halyqty kedeıshiliktiń tyrnaǵynan qutqaryp alýdy kózdeıtin bir zań mańyzdy bolyp tur. Ol zańdy oryndap, halyqty kedeıshilik qyspaǵynan alyp shyǵatyn myqty Úkimet kerek.
Ol Zańnyń konsepsııasyn ázirleýge bilikti mamandar jetkilikti dep oılaımyn.
Maǵbat SPANOV,
ekonomıst
ALMATY
