Eńsemizdi basqan ımportqa táýeldilik

Prezıdenttiń elimizdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damý máse­leleri jónindegi keńeıtilgen keńeste sóılegen sózinde aýyl sharýa­shylyǵy jáne óndiris sala­synyń damýynda naqty nátıje joq ekenin aıtty. «Azyq-túlik ınflıasııasynyń basty sebebi de osynda. Elimizde óndi­riletin taýardyń kólemi ishki suranysty qamtamasyz etýge jetpeıdi. Im­port­qa táýeldimiz», dedi Memleket basshysy.

Importqa táýeldilik nazar aýdaratyn dárejege jetkenin Ulttyq bank tólem balansynyń aǵymdaǵy shotyna memlekettik shyǵystardyń taýarlardyń ımport arnasy arqyly áseri týraly irgeli zertteýinde aıtyldy.

Zertteý qorytyndysy bıýdjet shyǵystarynyń 1 paıyzǵa ósýi ımporttyń 1,42% ósýine alyp keletinin kórsetti. Eger bizdiń memlekettik shyǵystardyń ósýi men ımporttyń kóbeıýinde osyndaı tikeleı baılanys bar bolsa, jaqyn arada tólem teńgerimiz mınýsqa ketetini anyq.

Nege bıýdjet shyǵystary 1 paıyzǵa óskende ımport 1,42 paıyzǵa kóteriledi?

Ulttyq bank analıtıkteri ony mýltıplıkatıvti effekt dep túsindiredi. Shemasy bylaı: Úkimet fermerlerge, kásipkerlerge óndiriske dep qarjy/sýbsıdııa beredi. Sony jasaý úshin fermer/kásipker shetelden qurylǵy, jabdyqtar, shıkizat alady. Demek, ımport kanaly jumys isteı bastaıdy. Kásibin dóńgeletip, odan paıda tapsa fermer/kásipker ony ómir sapasyn jaqsartý úshin baspana, kólik, aıfon, turmystyq tehnıka alýǵa, shetelde demalýǵa jumsaıdy. Kólik, aıfon, turmystyq tehnıka, shetelge shyǵý – taza ımport. Al baspanany salýǵa ketetin qurylys materıaldarynyń kem degende 60 paıyzy syrttan keledi. Sonda ımport kanaly taǵy iske qosylady.

Iаǵnı Úkimet iske asyratyn memlekettik baǵdarlamalardyń barlyǵy ımportty asqyndyryp, bizdiń tólem balansymyzdyń nasharlaýyna sebep bolýda. Basty sebep – bizdegi memlekettik qol­daý tym uzaq júredi. My­saly, 7-10 jyl boıy kele jat­qan baǵ­darlamalar bar. Eger olar qys­qamerzimdi bolǵanda, ja­ǵym­syz makroáseri álsizdeý shyǵar edi.

Bizdiń jaǵdaıymyzda ekono­mıkanyń klassıkalyq ereje­leri jumys istemeıdi. Goska­pıtalızm bizdegi ekonomıkany qısaıtyp, burys jolǵa túsirip jiberdi. Basqa elde otandyq óndiristi damytý jáne ulǵaıtý úshin memleket esebinen shetelden qural-jabdyqtar men aralyq materıaldardy satyp alý – qalypty qubylys. Biraq, bizdiń el jaǵdaıynda bıýdjetten qansha aqsha bólinse de, otandyq óndiristiń bir orynda qalatyny anyqtaldy. Dál sol kezde ımport ulǵaıa beredi.

Buǵan Ulttyq banktiń esep­teri dálel. Oǵan sáıkes shıki­zattyq emes aǵymdaǵy shot defısıtiniń 2013 jylǵy maksımýmy 35,8 mıllıard dollar, al 2021 jylǵy maksımýmy 27,8 mıllıard dollar kórsetken.

Qazir kúrt ósip ketken bıýdjet tapshylyǵyÚkimet bızneske salyq júktemesin kóbeı­tý arqyly jabýdy qaras­tyryp otyr. Biraq, bıýdjet tap­shylyǵy jáne saýda teńgerimi­niń tap­shylyǵymen kúreste salyq júk­temesin arttyrý emes, mem­lekettik shyǵys­tar­dy qysqartý anaǵurlym tıim­di ekenin zertteý anyq aıqyn­dap berdi. Tek osyǵan qulaq asyp, memlekettik bıýdjet shyǵys­taryn qysqartý qajet. Sebebi erteń kesh bolady.

Ult­tyq bank tólem teńgeri­miniń aǵymdaǵy shotyna mem­lekettik shyǵystardyń taýar­lardyń ımport arnasy arqyly áseri týraly irgeli zertteýin jarııa­lady. Qarapaıym tilmen aıtsaq, bizdiń Úkimettiń ımport­tyń ornyn otandyq ónimmen almastyramyn, ıaǵnı otandyq óndiris ashamyn dep sol salaǵa qarjyny aıamaı quıýy kerisinshe ımportty asqyndyryp jibergen.

Aıbar OLJAEV,

táýelsiz sarapshy

ALMATY