Erkindik jáne naryqtyq qatynas

Bılikti ortalyqsyzdandyrmaı, bıikke kóterilý joq

Prezıdent reformalardy júzege asyrý­­dyń sapasyzdyǵyn, jaýapkershilik­pen qaraýdyń joqtyǵyn aıta otyryp, mem­lekettik qyzmetkerlerdi reformator bolýǵa shaqyrdy. Kezdesýden keıin sol kúni Qasym-Jomart Toqaev bılikti orta­lyq­syzdandyrý týraly zańdarǵa qol qoıdy.

Ortalyqsyzdandyrý máselesi shynymen de kúrdeli. Biraq basqa elderge qaraǵanda bizde bul baǵytta sheshimder dáıekti túrde qabyldanyp jatyr. Elimizde saıası reformalarǵa sáıkes bılikti ortalyqsyzdandyrý jóninde kóptegen jańalyq engizildi. Konstıtýsııalyq ózgerister aıasynda­ Pre­zıdent óz ókilet­tik­teriniń bir bóli­gin bıliktiń basqa tarmaqtaryna, ákim­der­ge berdi. Memleket basshysy oblys,­ respýblıkalyq mańyzy bar qala jáne asta­na ákimderi aktileriniń kúshin joıý­ nemese toqtata turý jónindegi quzy­re­tinen bas tartty. Endi bul úderiske ara­laspaıdy. Bul – shyn máninde óki­let­tik­terdi atqarýshy organdarǵa berý ári olar­dyń bastamashyl bolýyna jol ashý. Prezıdenttiń aýdan, qala, aýyldyq okrýg ákimderin qyzmetinen alý quqyn joıý, oblys jáne respýblıkalyq mańyzy bar qala ákimderin taǵaıyndaýǵa máslıhattardyń kelisimin alýy úshin balamaly negizde keminde eki úmitker usyný sharttylyǵy engizildi. Munyń ózi bılikti bir adamnyń qolyna shoǵyrlandyrýǵa múmkindik bermeıtin tetik bolaryna daý joq.

Sonymen qatar Úkimet basshysy mı­nıs­­­tr­lerge óziniń keıbir ókilettikterin ber­di.­ Buryn biz kez kelgen sheshimdi Úki­­met qaýlysymen qabyldasaq, qa­zir­ mınıstrlerdiń buıryǵy bar. Olar­­­­dyń kúshi Úkimet qaýlysymen bir­deı­­ bolmasa da, bul – elimizdiń búkil aý­ma­ǵy­na qoldanylatyn normatıvtik akt. Iаǵnı­ memlekettik bılik ınstıtýttary­ arasyndaǵy ókilettikterdi bólý iske asyp­ jatyr. Zańnamaǵa engizilgen ózgeris­ter­ge sáıkes alǵash ret 2021 jyly aýyl­ ákimderi arasynda ashyq saılaý ótti. Bıyl 70 aýdan ákimin halyq saılaı­tyn­ bolady. Saılanǵan ákim oblys áki­mi­ne jaltaqtamaı, halyqtyń qamyn kóbi­rek oı­laıdy. Mine, bul – naǵyz ortalyq­syz­­­­­dandyrý.

Jergilikti ózin-ózi basqarý deńgeıinde jańa úlgidegi basshylar qashan paıda bolady? Bul – ýaqyt talaby. Áli kúnge deıin ákimder men mınıstrler arasynda basqarýdyń keıbir úlgilerin eks-prezıdentten qabyldaǵan adamdar bar. О́ıtkeni olar tikeleı soǵan qyzmet etti. Olar halyqtan buryn soǵan jaǵýdy oılady. Endi mədenıeti, kózqarasy, basqarý prınsıpi tipti basqasha qalyp­tas­qan jańa Prezıdentimiz bar. Ol qara­­paıymdylyǵymen, zerdeliligimen, ashyq­­tyǵymen erekshelenedi ári óte eńbekqor. Sheneýnikter odan basqarýdyń jańa sıpatyn úırenip, birte-birte qaıta qalyptasatyny sózsiz. Jýyq arada oǵan uqsaǵysy keletin basshylar kóbeıedi dep oılaımyn. Biraq buǵan da ýaqyt kerek. Bir-eki jyldan keıin memlekettik qyzmetshilerdiń basqarý stılindegi naqty ózgeristerdi kóretinimizge senemin.

«Ortasha kiris tuzaǵyna» qalaı tústik?

Prezıdent jıynda Qazaqstan tyǵy­ryq­qa tirelgen «ortasha kiris tuzaǵy» týra­ly aıtty. Ol neni bildiredi? Biz ortasha­ kiris qarmaǵyna qalaı iliktik? Odan qalaı shyǵamyz? Bul – óte kúrdeli ári kópqyrly másele. Sondyqtan tuzaq­tyń­ qandaı da bir standartty túri bar dep­ aıtý qıyn. Shynymen de, elimizdiń osy­ tuzaqqa túskenine az bolǵan joq. Shama­men­ 10 jyl buryn elde alǵashqy resýrs­tar paıda bolǵannan keıin bıleýshiler mem­le­ketimizdiń kúshin sezine bastady. Olar jańa jaǵdaıda qoǵamymyzdyń kez kel­gen máselesin memleket qarjysy arqy­ly sheshýge bolady dep túsindi. Mine, osy sátten bastap, keıingi 10 jylda ­el Úki­meti ekonomıkamyzdyń kóptegen sala­syn­­da baǵany retteýge aralasa bas­tady. Basqasha aıtqanda, kommýnaldyq qyzmet tarıfteri, janar-jaǵarmaı baǵasy jáne basqa da kóptegen qyzmet túri memleket tarapynan rettelip nemese­ sýbsıdııalana bastady. Munyń durys úrdis emes ekeni qazir dáleldeýdi kerek etpeıdi. Biz baǵany qadaǵalaı alamyz, baı memleketke aınaldyq dep ózimizdi búginge deıin aldap keldik. Tuzaqtan shyǵamyz desek, eskirgen júıeni buzýymyz qajet. Bul  – halyq úshin de, el úshin de qıyndyǵy mol qadam. Tipti áleýmettik narazylyq týdyrýy da múmkin. Biraq batyl sheshimderden qorqyp, tuzaqtan shyǵýǵa talpynbasaq, eshqashan qýatty elge aınalmaımyz. Sebebi Úkimet baǵany retteý arqyly naryqtyq ortaǵa kóbirek aralasqan saıyn bıznestiń tynysy tarylyp, ekonomıkaǵa tartylatyn ınvestısııanyń kólemi azaıady. Al ınvestısııanyń ósý qarqynynyń baıalaýy qosymsha jumys oryndarynyń ashylmaýyna, óndiristiń jańa salalarynyń damymaýyna ákep soǵady. El ekonomıkasy keıingi on shaqty jylda osyndaı tuzaqtan shyǵa almaı otyr. Damý áleýetimizdiń turalap qalǵanynyń birden-bir sebebi de osynda jatyr. Mysaly, baǵany retteýdiń saldarynan Qazaqstanda elektr energııasy Reseıge qaraǵanda eki esege jýyq arzan. Bizde – 0,04 sent, Reseıde – 0,07 sent. Al dızel otyny bizde sońǵy ýaqytqa deıin lıtri 230 teńgeden boldy, Reseıde – 450 teńge, О́zbekstanda – 570 teńge. Baǵany osyndaı orynsyz retteýdiń saldarynan kóp nárseden utylyp jatyrmyz. О́ıtkeni arzan baǵa ekonomıkanyń biraz sektoryna ınvestısııa tartýǵa jol bermeıdi. Al memleket qarajaty barlyq máseleni sheshýge jetpeıdi. Salda­rynan ekonomıkanyń kóptegen ınfra­qurylymy tozyp, onyń turaqty damýy­na qaýip tóne bastady. Mysaly, sońǵy kezde elektr qýatynyń, gazdyń nemese munaı ónimderiniń tapshylyǵy baıqa­lyp, halyqty jylýmen, aýyz sýmen qamtamasyz etýde kóptegen másele týyn­dap jatyr.

Elge mol ınvestısııa tartyp,­ eko­no­mı­kanyń údemeli damýyn qamtamasyz ete­miz desek, taýarlardyń baǵasy men qyz­met kórsetý tarıfterin retteýden­ dáıekti túrde bas tartýymyz kerek. Bul­ alǵashynda halyqqa, sonyń ishinde áleý­met­tik álsiz toptarǵa aýyr tııýi múmkin. Son­dyq­tan eń aldymen, halyqtyń osal top­taryn áleýmettik qorǵaý sharalaryn es­ten shyǵarmaı, baǵany birtindep bosatý­ kerek. Eldi saýyqtyrýǵa, bıznesti damy­týǵa mundaı qadamnyń paıdasy kól-kósir bolary sózsiz. Biz sýbsıdııa arqyly baıǵa da, kedeıge de qoldaý kórsetip, memleket baılyǵyn ońdy-soldy orynsyz jaratyp júrmiz. Ekonomıkany durys jolǵa qoıamyz desek, kedeıler, áleýmettik álsiz top ókilderi ǵana memleket qamqorlyǵynda bolyp, al turmysy durys azamattar tutynatyn taýarlar men qyzmetterdiń tolyq qunyn tólegeni abzal. Tek osyndaı júıe qalyptasqan jaǵdaıda ǵana ekonomıka aıtyp otyrǵan tuzaqtan birtindep qutyla bastaıdy.

Investor aqsha salyp, salǵan qarjy­syn­ biraz ýaqyttan keıin paıyzben qaı­taryp alýy úshin basqa mehanızmdi oılas­tyrý kerek. Prezıdent Qazaqstan ort­a­sha tabysy bar elderdiń tuzaǵyna ilinip­ qaldy dep aıtqanda osyny meńzese kerek. Qazirgi jaǵdaıda bıznesti damytý keńis­tigi tarylyp barady, tarıfterdiń tómen­di­ginen kommýnaldyq salaǵa ınvestısııa tartý­dyń reti kelmeı otyr. Al bızneske erkin­dik berip otyrǵan salalardyń ınves­tısııa tartý áleýeti aıtarlyqtaı jaqsy. Mysaly, bilim salasyna­ eleýli ınvestısııa tartylyp jatyr. О́ıtkeni Úkimet bul salada kórsetiletin qyzmetterdiń baǵasyn baqylamaıdy. Osylaısha, jeke­menshik mektepter salýǵa yntaly azamattar kóbeıip jatyr. Sebebi oqytý baǵasyn halyq suranysyna sáıkes olar ózderi belgileıdi. Bul salǵan ınvestısııa­ny qaıtarýǵa múmkindik beretini anyq.

Taǵy bir mysal. Medısınanyń stomatologııa salasy tolyǵymen básekelestik ortaǵa berildi. Olardyń qyzmetine eshkim aralasyp, baǵalaryn rettep otyrǵan joq. Sonyń nátıjesinde medısınanyń osy salasy elimizde qarqyndy damyp, halyqtyń sapaly qyzmet alýyna jol ashyldy. Bul salada básekelestik joǵary bolǵannan soń stomatologııalyq klınıkalar dúnıe júzinde paıda bolǵan jańa tehnologııalardyń bárin elimizge básekelesterinen buryn ákelýge tyrysatyny belgili. Olardyń qyzmet kórsetetin ǵımarattary da, paıdalanatyn tehnıkasy men tehnologııalary da kún ótken saıyn jańaryp jatyr. Kórdińiz be, stomatologııany erkindikke jibergeniniń arqasynda memleket te, halyq ta osy sheshimniń ıgiligin kóretindeı jaǵdaıǵa jetti. Menińshe, dál qazir medısınanyń kóptegen salasyna erkindik berýge bolady. Sonda ǵana bizde medısına salasyna jeke ınvestısııa tartylyp, halyqtyń sapaly qyzmet alýyna jol ashylatyny anyq. Olaı deıtinim, kez kelgen ınves­torlar memleket baǵany rettemeıtin salalarǵa ǵana óz qarajatyn quıady.

Prezıdent árbir ınvestısııalyq joba­ǵa prokýrorlardyń súıemeldeýin belgi­leýdi tapsyrdy. О́te durys. О́ıtkeni elge paıdaly jobalardy júzege asyr­ǵysy keletin ınvestorlar buǵan deıin sheneýnikterdiń de, tekserýshi organ­dar­dyń da ozbyrlyǵyna jıi ushyrap kel­geni jasyryn emes. Prokýror baqy­laý­shy organdardyń minez-qulqyn baqy­lap,­ rettep otyrsa, osydan bıznes uta­dy. Mundaı mehanızm О́zbekstanda qol­da­­­nylady. Árbir iri jobaǵa bir proký­ror taǵaıyndalady. Investorlar keıbir qurylymdardy zańsyz tekserýge shaǵym­dan­sa, olqylyqtyń ornyn prokýrorlar tol­ty­rady. Bul ınvestorlardy qorǵaý úshin­ qajet ýaqytsha shara bolýy múmkin. Ony tek respýblıkalyq deńgeıde ǵana júze­ge asyrýǵa bolmaıdy. Aımaqtyq aýqym­daǵy iri jobalarǵa da prokýror ara­lassa, zańsyzdyqqa jol bermeıtin bolady.

Muńy kóp munaı

Prezıdent munaı ónimderiniń baǵa­sy­na­ da toqtaldy. Bul halyq úshin óte aýyr másele. Soǵan qaramastan Prezıdent janar-jaǵarmaı baǵasyn birtindep kóter­meı, naryqta turaqtylyqqa qol jet­kizý qıyn ekenin eskertti. Bul rette Úkimet munaı ónimderiniń baǵasyn qaıta qaraý kezinde bıýdjetke túsetin salyq mólsherin arttyrý boıynsha qosymsha sharalar qabyldaýy qajet ekenin aıtty.­ Janar-jaǵarmaı baǵasy tizbek boıyn­sha qymbattasa, kólik shyǵyny da óse­tini anyq. Biraq keıingi birneshe jyl­da­ suıyq otyn baǵasyn ósirmegen jaǵ­daı­­dyń ózinde de elimizde ınflıasııa tómendegen joq. Sondyqtan biraz ósim bolatyny ras. Alaıda ol sonshalyqty halyqqa aýyr bolmaıtyny anyq. Búgingi tańda baǵa energııa kózderiniń, energııa resýrstarynyń qymbattaýynan emes, eń aldymen, jalaqynyń joǵarylaýynan jyldam ósip jatyr.

Janar-jaǵarmaı baǵasynyń kóteri­lýi­ne keletin bolsaq, bul qadamnyń kem­shi­liginen artyqshylyǵy kóp dep aıtar­ edim. Jalpy, birqatar elde munaı ónimderiniń naryǵyn memleket baqy­la­ýyna almaıdy. Biraq suıyq otyn baǵa­synyń ózgerýin munaı qunynyń ózge­rýi­men baılanystyratyn belgili bir dáliz bar. Mysaly, munaıdyń quny ósse, munaı ónimderiniń baǵasy kóteriledi. Munaı arzandasa, janar-jaǵarmaıdyń da quny tómendeıdi. Bizdiń elde janarmaı­ quıý beketterindegi baǵanyń shekti deńgeıin mem­l­­eket baqylaıdy. Mundaı jaǵdaı biraz­dan beri qalyptasqan. Joǵaryda aıtqa­nymyzdaı, osynyń ózi kóptegen iske qol­baılaý bolyp otyr.

Janar-jaǵarmaı baǵasynyń ósýinen kim­ paıda kóredi? Munaı óńdeý zaýyt­tary budan eshqandaı qosymsha tabys almaıdy. О́ıtkeni olardyń kirisi óńdeýge bekitilgen tarıfter esebinen qalyptasady. Janar­maı­ quıý stansalarynyń tabysy azdap ósýi múmkin. Biraq baǵanyń shektiligine baılanysty olardyń qosymsha kirisi az bolady. Qosymsha aqsha sonda qaıda ketedi? Ol jańa baǵamen munaı satyp alýǵa jumsalady. Bul munaı óndirýshilerdiń jaǵdaıyn sál de bolsa jaqsartady. Búginde munaı ónimderin arzan satý úshin memleket munaı óndirýshilerdi, negizinen otandyq kompanııalardy arzan baǵamen satýǵa májbúrleıdi. Saldarynan munaı óndirýshiler jańa tehnologııalardy tartý, qosymsha geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý, jalaqyny kóterý múmkindiginen aıyrylǵan. Munaı satyp alý baǵasynyń tómendiginen óndirýshiler munaı óndirýdi jyldan-jylǵa azaıtyp otyr.

Bizdegi eski ken oryndarynda jylyna 30 mln tonnadaı munaı óndirilse, onyń 18 mln-ǵa jýyǵy otandyq zaýyt­tarǵa arzan­ baǵamen beriledi. Bul olardyń munaı óndirýge degen yntasyn jyl ótken­ saıyn tejep keledi. Eger jaǵdaı ózger­me­se, jaqyn arada ken oryndarynyń mu­naı óndirý qabileti kúrt tómendeıtini anyq. Osyndaı jaǵdaı oryn alsa, ishki naryq­ta­ǵy suranysty qamtamasyz etý úshin munaı­dy álemdik baǵamen satyp alýǵa týra­ keledi. Bul munaı ónimderiniń de baǵa­syn 2-3 ese qymbattatyp jiberedi. Demek­ janarmaı baǵasyn tómen deńgeıde ustap­ otyra berýge qumar bolýdyń reti joq.

Nelikten energııa qunyn kóterý qa­jet?­ Arzan bolsa, resýrsty únemdeýdi esh­kim­­ de oıǵa almaıdy. Sonyń arqasynda biz­ turǵyn úıdiń bir sharshy metrine 278 kılo­vatt jumsaımyz, Reseıde – 220 kılo­vatt, kórshiles elderde odan da az. Eýro­pa­d­a – 100-110 kılovatt, ıaǵnı bir sharshy metrge elektr qýaty eki ese az jum­salady. Bireý shetelde qolaıly aýa raıy,­ jaqsy jáne oqshaýlanǵan turǵyn úı, jalpy jaqsy jaǵdaı jasalǵan dep aıtýy múmkin. Men de muny túsinemin. Alaıda­ Reseıdiń aýa raıyn bizdiń elden jaq­sy demes edim, aýmaǵynyń jartysy­nan­ kóbi sýyq aımaqta ornalasqan. Soǵan qara­mastan bul elde bir sharshy metr­ge áldeqaıda az energııa jumsalady. О́ıtkeni olarda elektr energııasynyń baǵasy joǵary.

Taǵy bir dálel, Qazaqstanda adam ba­sy­­­na shaqqanda dızel otyny – 370 lıtr. Reseı­de bir turǵynǵa shamamen 220 lıtr­den, О́zbekstanda 44 lıtrden keledi. Bul da baǵanyń aıyrmashylyǵynan týyn­dap otyrǵan jaǵdaı. О́zbekstanda dızel­ otynynyń lıtri 570 teńge, bizde – 230 teńge. Baǵa joǵary kezde tuty­ný­shy únemdeýge májbúr bolady. Eger ener­gııa resýrstary óte arzan bolsa, olar­dy únemdeýge qyzyǵýshylyq bolmaıdy. Qazaqstandaǵy arzan janar-jaǵarmaı baǵasy qazir myńdaǵan adam úshin tutas kóleńkeli ındýstrııany qalyptastyrdy. Bizde tutas ındýs­trııa bar. Syıymdylyǵy bir tonnaǵa jaqyn bagi bar aýyr júk kóligine jaǵar-janarmaı quıyp, kórshiles elder shekarasynan ótip, 500 metrden keıin sol jerde satyp, keri qaıtyp jatqan azamattar jeterlik. Osyndaı jaǵdaıdy túbirimen joıýdyń jalǵyz joly – baǵany birtindep kóterý.

Daǵdarys daýylynda qaıyq qańbaqpen teń

Qazaqstan – ekonomıkasy shaǵyn memleket, biz eki alpaýyttyń – Reseı men Qytaıdyń ortasyndamyz. 2021 jyly jahandyq ekonomıka 6 paıyzdyq qarqynmen ósse, byltyr 3,2 paıyzǵa deıin tómendedi. Bıyl ósý qarqyny úsh paıyzdan tómen bolady dep kútilip otyr. Ekonomıkalyq ósýdiń baıaýlaýy búkil álemde, onyń ishinde AQSh, Eýropa, Japonııada anyq baıqalyp otyr. Álemdegi ekinshi ekonomıkaǵa ıe Qytaı keıingi on jylda 7-8 paıyzdyq qarqynmen ósti. О́tken jyly ósim nebári 3,2 paıyzdy qurady. Bul – kóptegen taýarǵa, onyń ishinde elimizdiń negizgi eksporttyq taýary sanalatyn munaıǵa degen álemdik naryqtaǵy suranystyń tómendeýine alyp keldi. Suranystyń tómendeýi munaı baǵasyn arzandatady, ıaǵnı biz azyraq kiris alamyz, bul – bizdiń bıýdjet úshin jaqsy qubylys emes. Sonymen qatar basqa eksporttyq taýar­lar, qara jáne tústi metaldar, astyq baǵasy da tómendep ketti. Sonyń saldarynan byltyr sharýalar astyq satýda qıyn­dyqtarǵa tap bolǵany ras.

Sońǵy 100 jylda ortaq ekonomıka quryp kele jatqan eń úlken kórshimiz – Reseı. Kóptegen otandyq zaýyt áli kúnge deıin reseılik nemese keńestik tehnıkany paıdalanady. Bul úrdisten bir kúnde qutyla almaımyz. Saıası jaǵ­daı­larǵa baılanysty bizde bul turǵy­da­ qosymsha qıyndyqtar paıda boldy. Mysaly, ótken jyly Reseıden áke­li­ne­tin mashına jasaý ónimderiniń ımporty­ 70 paıyzǵa qysqardy. Qazaqstan satyp alǵy­sy kelmegendikten emes, Reseı sank­sııa­­nyń saldarynan atalǵan óndiris sala­sy­nyń ónimderin shyǵarýda úlken qıyn­dyq­tarǵa dýshar bolǵandyqtan. Osyǵan oraı bizge energetıka, munaı-gaz, kólik, temirjol mashınalaryn jasaý salalary­nyń ­ónimderin alý qıynǵa soǵyp otyr. Biz tipti jeńil jáne júk kólikterin ákelý­di toqtattyq. Osynyń bári el ekono­­mı­kasyna aýyrtpalyq týǵyzyp jatyr.­ Bul jaǵdaı barǵan saıyn qıyndaı túse­tin­ sekildi. Munyń ózi kún tártibine kóp­te­gen suraq qoıyp otyr: Biz atalǵan ónim­der­di nemen almastyramyz? Olar­dy qandaı baǵamen satyp alamyz? Jańa­ tehnıkany paıdalanýǵa adamdardy qalaı­ da­ıyndaımyz? Tipti qoldanysta tur­ǵan tehnıkaǵa qosalqy bólshekterdi qaı­dan izdeımiz?

Sońǵy kezde Reseı rýbliniń qun­syz­da­nýy kúsheıip barady. Bul bizdiń ekono­mıka úshin qaýip týdyratyny anyq. О́ıtke­ni Reseı ishki naryǵynda baǵa buryn­ǵy deńgeıde qalsa, onda rýbldiń qun­syz­­da­nýynyń saldarynan ol elde óndi­rilgen ónim bizde arzandaı bastaıdy. Nátıjesinde, Reseıdiń arzan taýarlary­ Qazaq­stanǵa aǵylyp, otandyq taýar óndi­­rý­­shilerdiń básekege qabileti tómen­deıdi jáne altyn-valıýta­ qorymyz qansha­ úlken bolsa da, onyń bári Reseıge qaraı aǵylady. Biz shekarany jaba almaımyz. Sondyqtan ekonomıkany turaqtandyrý úshin biz de ulttyq valıý­ta­myzdy qunsyzdandyrýǵa májbúr bola­myz. Onyń sońy ınflıasııanyń ósýi­ne,­­ ınvestısııalyq belsendiliktiń tómen­de­ýine, ekonomıkanyń biraz salasynyń daǵ­darysqa ushyraýyna ákelip soǵýy múm­kin. Bul – bizdi alańdatatyn úlken qaýip­tiń biri.

Prezıdent aldymyzda turǵan úlken problemalar týraly aıta kelip, jaǵdaı budan da qıyn bolýy múmkin ekenin eskertkende joǵarydaǵy faktorlardyń barlyǵyn eskergen sekildi. Shynynda da bizge dúnıede bolyp jatqan búkil oqıǵany muqııat baqylaý kerek. Úkimette aqyldy, kásibı deńgeıi bıik mamandar jetkilikti. Olar osy jaǵdaılardy onsyz da jiti baqylap, qıyndyqtardyń aldyn alý is-sharalaryn zerdelep júrgeni aıtpasa da túsinikti. Degenmen qazirgi álemdegi jańa geosaıası jaǵdaı barysynda Qazaqstan keıde óz betimen birdeńe isteı alady, al keıde dármensiz ekenin moıyn­daýymyz kerek. Sebebi bizdiń eko­no­­­mıkamyz – shaǵyn ekonomıka. Ony muhıt­­taǵy daýylǵa qarsy júzgen qaıyq­pen teńeýge bolady. Sondyqtan osyndaı qıyn kezde barlyq jaǵdaıǵa beıimdele bilýi­miz kerek.

Beıimdelý degenimiz ne? Sabyrly bolý. Qıyndyqty múmkindik dep qaraý. Jańasha eńbektený. Áleýetimizdi sarqa paıdalaný. Árqaısymyz osy faktorlarǵa aıryqsha mán berip, alǵa jyljýdyń joldaryn jabyla qarastyrmasaq, baı memleket bola almaımyz. Saıası reformalardy júzege asyrý arqyly áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdi túpkilikti sheshýdi maqsat etken Memleket basshysy men Úkimet azamattardyń bastamasyn qol­daý úshin barlyq jaǵdaıdy jasaýǵa tyry­syp jatyr. Prezıdent naryqtyq qaty­nastarǵa kóshken Qazaqstanda erkin­dik­ pen eńbekqorlyq aldyńǵy orynǵa shyq­qanda ǵana el bola alatynymyzdy bi­r­neshe márte aıtty. Ol atqarýshy bılik­ti halyqpen etene jumys isteýge, mem­le­ketshil-reformator bolýǵa, adal kásip­ker­l­ikti qoldaýǵa jumyldyryp otyr. Jalpy, Qazaqstannyń ekonomıkasyn sheneý­nikter emes, óz qolymen birdeńe jasaı alatyn adamdar, ıaǵnı kásipkerler, dıqan­dar, kenshiler, munaıshylar kóte­re­di.­ Sondyqtan Prezıdent eń aldymen jasampaz eńbek adamdaryna durys jaǵdaı jasaýdy kún tártibine qoıyp otyr.

Bizde «memleket men úshin bárin jasaýy kerek» dep oılaıtyn adamdardyń bel­gili bir toby bar. Joq, áste olaı emes. Eń aldymen memleketimizge paıdaly­ is­ jasaýǵa tyrysýymyz kerek. Batys elde­ri, sonyń ishinde Amerıka da osy ólshem­men ómir súrip keledi. Kerek dese­ńiz, bul elderde ózin-ózi basqarý organ­dary memlekettik ınstıtýttardan buryn paıda bolǵan. Joqty-bardy synap, bılikke qol jaıyp otyrý ózin-ózi bas­qarý ıns­tı­týttarynyń oıyna da kel­meıdi, bar­lyq máselesin ózderi sheshe­di. Áý bastan eshkimge alaqan jaıyp­ otyr­­maı­­tyn olardyń mentalıteti qandaı da bir­ máseleni ózimiz sheship alamyz de­­ge­n­­­­­ge­­ ­saıatyny da jasyryn emes. Bizge de­ sosıa­lızm zamanynan kele jat­qan­ eski­ masyldyq kózqarastan aryla­tyn kez keldi. Sondyqtan qazirgi kezeń­de elimizdi gúldendirý úshin kóp qarjy­dan­ buryn adamdardyń ıgi nıeti men bola­shaq jarqyn ómirge degen iskerlik qushtar­ly­ǵy­ qajet.

Jaqsybek QULEKEEV,

ekonomıst