Dóńgelek ústelge qatysqan sarapshylardyń aıtýynsha, elimizde bas bostandyǵynan aıyrý mekemeleri men tergeý oqshaýlaǵyshtarynda azamattardy azaptaýǵa qatysty túsip jatqan shaǵymdar kóp, alaıda sol qylmystyq ister boıynsha jazaǵa tartylyp jatqan quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń sany tym az.
Bul týraly qoǵam belsendileri ásirese, «Qasiretti qańtardan» keıin dabyl qaǵyp júr. Basqosý barysynda osy mańyzdy másele mamandar talqysyna salyndy. Is-sharaǵa qatysqan Májilis depýtaty, zańger Abzal Quspan qazirgi kúni Parlamentke Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik jáne Qylmystyq-atqarý kodeksterine ózgerister engizý boıynsha kólemdi zań jobasy kelip túskenin, qazir depýtattar qaraýynda ekenin aıtty.
– Buǵan deıin mundaı mańyzdy qujattarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý tolyqtaı prokýratýra organdarynyń enshisinde, ıaǵnı solardyń monopolııasy bolsa, endi tuńǵysh ret zań jobasy azamattyq mekeme – Ádilet mınıstrligi tarapynan usynylyp, sony óndiriske alyp jatyrmyz, – dedi ol.
Bul zań jobasynda azaptaýdyń aldyn alýǵa qatysty da ózgerister bar ekenin tilge tıek etken qoǵam qaıratkeri elimizdiń azaptaýlar men basqa da qatygez áreketterge qarsy qabyldanǵan Ystanbul hattamasyna qosylǵanyn, alaıda biz teorııa júzinde onyń talaptaryn qabyldaǵanymyzben, is júzinde paıdaǵa asyrmaı jatqanymyzdy ashyp aıtty.
– Ystanbul hattamasyna eger tergeý organdary azaptaý faktileri boıynsha qylmystyq isterdi qaramaıtyn bolsa, azamattyq qoǵam tarapynan arnaıy komıssııa qurylatyny, onyń quramyna kimder kiretini tolyqtaı kórsetilgen. Men óz tarapymnan osy hattamanyń is júzinde jumys isteýi úshin bar kúsh-jigerimdi salamyn. Joǵaryda aıtylǵan zań jobasynda hattama talaptary kórinis tabýy kerek. Bul jumystar jyl sońyna deıin, tipti kelesi jylǵa da jalǵasyp ketýi múmkin. О́ıtkeni ol kúrdeli másele, – dedi Abzal Quspan.
Dóńgelek ústeldi uıymdastyrýshy qoǵamdyq qor mamandarynyń bastamasymen elimizdegi penıtensıarlyq mekemelerdegi azaptaýlardyń aldyn alý boıynsha arnaıy Sıfrlyq oqytý kýrsy ázirlegen. Reseıdegi tanymal «Gulagu.Net» jobasy negizinde daıyndalǵan platformany jasaýǵa osy salanyń qyr-syryn biletin mamandar tartylǵan. Azaptaýǵa ushyraǵan adamdardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan joba materıaldarynyń bári «pytkamnet.kz» saıty arqyly halyqqa qoljetimdi.
– Bizdiń oqý platformamyzdyń áleýmettik jelilerde de paraqshalary bar. Máselen, telegramda arnaıy bot jumys isteıdi. Azaptaý jaǵdaılaryna kýá bolǵan kez kelgen adam óziniń beıne jazba jáne sýret túrindegi dáleldemelerin osy botqa jibere alady. Sıfrlyq málimetteri arqyly olardyń qaıda jáne qashan túsirilgenin anyqtaýǵa bolady. Mundaı qylmystardyń «merzimi ótip ketý» degen ereksheligi joq. Sol dálelder boıynsha qylmystyq is qozǵalady. Sonymen qatar bizdiń Facebook jáne Instagram paraqshalarymyzda belgili mamandardyń qatysýymen tikeleı efırler uıymdastyrylyp turady, – deıdi «Expert Independent Research Institute» qoǵamdyq qorynyń zańgeri Mırhat Serikbaev.
Mamannyń aıtýynsha, qazirgi kúni qor músheleri osy joba aıasynda quqyq qorǵaý organdarymen tyǵyz qarym-qatynasta jumys júrgizip jatyr. Degenmen olardyń bolashaqtaǵy maqsaty – bas bostandyǵynan aıyrý mekemelerindegi sottalǵandarmen de kezdesip, semınarlar uıymdastyrý. О́ıtkeni jazasyn ótep jatqan adamdar mekeme qyzmetkerleri nemese «serke» sottalǵandar tarapynan azaptaý jaǵdaılary oryn alsa, ne isteý kerek jáne qaıda habarlaý qajet ekenin bilýge tıis.
Jıynǵa qatysqan Arman Sándibaev esimdi azamat penıtensıarlyq mekemelerde oryn alyp jatqan soraqy jaǵdaılardy jaıyp saldy. Ol ózi buryn bıznespen aınalysqan, 2017 jyly aqsha jymqyrdy degen aıyp taǵylyp, 6 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan. Osydan 2 aı buryn ǵana bostandyqqa shyqqan azamattyń aıtýynsha, mekemelerde azaptaýdyń úsh túri jasalady: fızıkalyq, moraldyq, psıhologııalyq. Fızıkalyq azaptaý bolsa, ony deneńdegi jaraqatty kórsetý arqyly dáleldeı alasyń. Al moraldyq jáne psıhologııalyq azaptaýlardy dáleldeý múmkin emes. Onyń aıtýynsha, sottalǵandardy merziminen buryn shartty túrde bostandyqqa shyǵarý úshin osy azaptaý túrleri keńinen qoldanylady, sottalǵandar odan qutylý úshin túrmedegi «erikti kómekshilerge» úlken kólemde aqsha berýge májbúr.
– Búginde merziminen buryn shartty túrde bostandyqqa shyǵý qyp-qyzyl bızneske aınalyp ketti. Máselen, seniń osy negizde bostandyq alý ýaqytyń kelip tursa da, seni shyǵarmaıdy. Penıtensıarly mekemelerdegi «erikti kómekshiler» aldymen aqsha talap etedi. Merziminen buryn shartty túrde bostandyqqa shyǵý quny 500 myńnan 1 mln teńge arasynda. Sottalǵandar bostandyq alý úshin týystary arqyly sol aqshany taýyp berýge májbúr. Eger aqsha bermeseń, saǵan ártúrli moraldyq qysymdar jasalady, – deıdi Arman Sándibaev.
Al «erikti kómekshiler» degen kimder? Olar – mekeme ákimshiligine ishki tártipti qadaǵalaý úshin bekitilgen sottalǵandar. Arman Sándibaevtyń aıtýynsha, «erikti kómekshilerdiń» merziminen buryn shartty túrde bostandyqqa shyǵýdy «bızneske» aınaldyryp alǵanyn mekeme basshylyǵy da, sot organdary da bilmeıdi. Olar sottalǵannan bostandyqqa shyǵasyń dep qomaqty somany alǵanymen, sot kerisinshe úkim shyǵarýy múmkin. Aınalyp kelgende, bostandyq ta joq, aqsha da joq bolyp shyǵady. Biz bul azamattyń aıtqan málimetteri qanshalyqty shyndyqqa janasymdy ekenin bilmeımiz. Biraq eger ras bolsa, tıisti sharalar qabyldaý úshin quqyq qorǵaý organdary jiti nazar aýdarýǵa tıis dep esepteımiz» dedi sarapshylar.
Elimizdegi adam quqyqtary men zańdylyqtardyń saqtalýy jónindegi halyqaralyq bıýro dırektorynyń orynbasary, Azaptaýǵa qarsy ulttyq koalısııa úılestirýshisi Roza Aqylbekova túrmelerdegi azaptaý jaǵdaılarynyń artýyna qylmystyq-atqarý júıesi mekemeleriniń 2011 jyly ishki ister organdary quramyna qaıtadan berilýimen baılanysty ekenin aıtady.
– Elimizdiń Azaptaýǵa qarsy BUU konvensııasyn ratıfıkasııalaǵanyna 29 jyl tolyp otyr. Osy jyldar ishinde jetken jetistikterimiz kóp. Sonyń biri – ólim jazasyna aldymen moratorıı jarııalap, keıin túgeldeı bas tarttyq. Degenmen azaptaý faktileri áli de tyıylmaı tur. QAJ mekemeleri men ýaqytsha ustaý oqshaýlaǵyshtary buryn Ádilet mınıstrligine qaraıtyn. Eger olar IIM-ne berilmegende ótken jylǵy qańtar oqıǵasynda eldi dúr silkindirgen azaptaý oqıǵalary bolmas edi, – deıdi ol.
Onyń sózinshe, Ulttyq koalısııaǵa jyl saıyn azaptaýǵa baılanysty 200-den astam shaǵym kelip túsetin bolsa, ótken jyly tek qańtar aıynyń ózinde 190 shaǵym túsken.
Dóńgelek ústelde Senattyń Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary jónindegi komıtetiniń bas keńesshisi Dınara Ospanova, Qazaqstandaǵy Eýroodaq elshisiniń orynbasary Adam Madalınskı, «Qadir-qasıet» QB tóraǵasy Anar Ibraeva, Bas prokýratýra janyndaǵy Quqyq qorǵaý organdary akademııasynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Indıra Seıitqasymova, t.b. mamandar sóz alyp, kóterilip otyrǵan taqyrypqa oraı oılaryn ortaǵa saldy. Bas prokýratýra ókiliniń jıyn basynda aıtylǵan utymdy usynystardyń basyn qosyp, tájirıbe júzinde qoldanýǵa bolatyn kitap shyǵarý kerek degen bastamasyn qatysýshy qonaqtar biraýyzdan qoldady. Dóńgelek ústelge qatysýshylar aldaǵy ýaqytta azaptaýǵa qarsy kúresti kúsheıtý boıynsha sarapshylarmen birlesken usynystar ázirleýdi qolǵa almaq.
