Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jas jigit nege adasty?
Osy málimet buqaralyq aqparat quraldaryna taraǵannan keıin Syrtqy ister mınıstrligi pikir bildirgen edi. Atalǵan vedomstvonyń resmı ókili Aıbek Smadııarov ol jigittiń kelisimshartqa óz erkimen qol qoıǵanyn habarlady.
«Qolda bar málimetke sáıkes, atalǵan Qazaqstan azamaty «ChVK Vagner» (reseılik memlekettik emes qarýly qurylym) jeke áskerı kompanııasymen óz erkimen kelisimshartqa otyrǵan. Máskeýdegi Qazaqstan Respýblıkasynyń elshiligi jas jigittiń týystarynyń ótinishi boıynsha Reseı Federasııasynyń quzyretti organdaryna saýal joldady. Qazirgi tańda bul aqparat tekserilip jatyr. Konsýl stýdenttiń týystarymen turaqty baılanysta», dedi Aıbek Smadııarov.
Jigittiń týystary «Inbusiness» saıtyna bergen suhbatynda 23 jastaǵy Marǵulan Bekenovti maıdanǵa kúshtep áketkenin alǵa tartady. Jas jigit Tom qalasyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń úshinshi kýrsynda oqıdy. Týystarynyń sózine súıensek, ol 2023 jylǵy 18 naýryzda atalǵan shaharǵa jolǵa shyqqan. Ketip bara jatqanda súıikti qyzyna jolyǵatynyn aıtqan. Alaıda kóp uzamaı-aq baılanys úzilgen. Bir aptadan keıin anasyna habarlasyp, amandyǵyn jetkizgen.
Ana júregi bir nárseden sekem aldy ma, kim bilsin, Marǵulannyń dostaryna telefon shala bastapty. Sóıtip, ony «vagnerlikter» qataryna qosýǵa kóndirgenin, sóıtip Krasnodar ólkesindegi Molkıno eldi mekenine áketkenin anyqtaıdy. Al 12 sáýirde ony soǵys bolyp jatqan aımaqqa jibergen. Álmıra Bekenova Reseıge baryp, 9 sáýirde bazadaǵy baqylaý-ótkizý pýnktinde ulymen júzdesken. Sodan keıin áleýmettik jelide Marǵulannyń ózi túsken beınejazba jarııalandy. Onda qazaq jigiti «Vagner» quramyna óz erkimen qosylǵanyn, eshkim urlamaǵanyn aıtady.
«Bul soǵys senderdiki emes!»
Jelige taraǵan beınejazbadan keıin Syrtqy ister mınıstrligi osy oqıǵaǵa qatysty taǵy da pikir bildirdi. A.Smadııarovtyń sózine saı, shetelde zańsyz áskerı is-qımyldarǵa qatysqan el azamattaryna bes jyldan toǵyz jylǵa deıin jaza qarastyrylǵan.
«Ol jaqta eshqandaı romantıka joq. Jigitter, bul soǵys senderdiki emes. Abaılańdar, týystaryńdy oılańyzdar degim keledi. Báriń eresek adamsyńdar. Bul jigit te kámelet jasyna tolǵan. Sheshimdi ózi qabyldaǵan. О́kinishti. Qolymyzdan kelgen kómegimizdi kórsetip jatyrmyz. Ata-anasymen baılanystamyz. Tıisti suranysty Reseı Federasııasynyń ókiletti organdaryna joldadyq. Aqparatty tekserip jatyrmyz. Alaıda elge kelgennen keıin oǵan qatysty qylmystyq is qozǵalatynyn eskerý kerek», dedi A.Smadııarov.
Qylmystyq kodekstiń 172-babyna sáıkes, shet memlekettiń aýmaǵyndaǵy qarýly qaqtyǵysqa nemese soǵys qımyldaryna jaldamaly retinde emes, qasaqana qatysqandar 5 jyldan 9 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrylady. Al 170-bapta jaldamaly retinde qarýly qaqtyǵystarǵa qatysqandardyń 7 jyldan 10 jylǵa deıingi merzimge sottalatyny kórsetilgen.
Jýrnalıst, áskerı sholýshy Amangeldi Qurmet qaı tarapta soǵyssa da shetelde áskerı is-qımylǵa qatysqan Qazaqstan azamaty qylmystyq jaýapkershilikke tartylatynyn alǵa tartady. Alaıda quqyq qorǵaýshylar soǵysqa qatysqanda qandaı qylmys jasaǵanyn, adam óltirdi me, basqa qandaı áreket etti degen sekildi faktorlardy eskerip jaza taǵaıyndaýǵa tıis.
«Bilýimshe, 2015 jyldan beri Qazaqstanda shamamen onshaqty adam shyǵys Ýkraınadaǵy qaqtyǵysqa qatysqany úshin sottaldy. Keıin basqa qylmys jasap bas bostandyǵynan aıyrylǵandar da bar. Mysaly, Temirtaý qalasynyń turǵyny eki adamdy óltirgeni úshin 25 jylǵa sottaldy. Almatyda taǵy bir soǵysqa qatysqan azamat sot oryndaýshysyn, taǵy birneshe adamdy atyp tastady. Oǵan ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndaldy. Keıin eki qylmyskerdiń de Ýkraınada soǵysqany anyqtaldy. Sondyqtan ondaı azamattar elge kelgen soń qylmystyq jazaǵa tartylýy kerek», deıdi A.Qurmet.
«Bolashaǵyna shabylǵan balta»
Saıasattanýshy Ǵazız Abıshev shetelde qarýly qaqtyǵysqa qatysýdyń múldem durys emes ekenin, qylmystyq jaýapkershilikke tartylatynyna nazar aýdarady. Sondaı-aq kez kelgen qoǵamda túrli sebepterge baılanysty osyndaı qadamǵa baratyn adamdar bolatynyna toqtaldy. Saıasattanýshynyń pikirinshe, ondaı adamdar bolashaǵyna balta shabady.
«Ol jas bala, nebári 23-te. Bálkim, ol jigittiń dostary, tanys qyzdary úgittegen shyǵar. Sóıtip, soǵys romantıkasyna berilip, basy aınalyp, azdaǵan aqshaǵa qyzyǵyp, «Vagner» sapyna qosylǵan shyǵar. Biraq onyń bolashaǵy óte bulyńǵyr. О́kinishke qaraı, aldaǵy ýaqytta Ýkraınada alǵy shepke barǵan soń qaza tabý yqtımaldyǵy joǵary. О́ıtkeni eshqandaı áskerı tájirıbesi joq. Soǵystyń ıisi murnyna barmaǵan. Al ondaı adamdar soǵysqa kirgennen keıin kóp uzamaı-aq ólip qalatynyn estip-bilip otyrmyz. Sondyqtan 2-3 aıdyń ishinde mert bolýy múmkin.
Alda-jalda tiri qalyp jatsa, Qazaqstanǵa qaıta oralýy qıyn. О́ıtkeni bul másele qoǵam nazaryna ilikti. Syrtqy ister mınıstrligi, Bas prokýratýra onymen aınalysyp jatyr. Elge kelgen soń oǵan qarsy qylmystyq is qozǵalady. Endi ol keleshekte tek Reseıde ǵana tura alady. Sebebi «Vagner» uıymyn kóptegen memleket terrorıstik uıym dep tanyǵan. AQSh tarapy tipti «Vagnerge» qarsy kúresetinin málimdedi, ony «DAISh» sodyrlaryna teńestirýi yqtımal», deıdi Ǵ.Abıshev.
Saıasattanýshynyń mundaı pikir bildirýi beker emes. Aqpan aıynda AQSh tarapy Ýkraınadaǵy soǵysqa qatysty málimet jarııalap, «Vagner» jeke ásker kompanııasy shamamen 30 myńnan astam sarbazynan aıyrylǵanyn málimdedi. Sonymen qatar qaza tapqandardyń 90 paıyzǵa jýyǵy sońǵy ýaqytta ǵana qatarǵa qosylǵan kórinedi. Aqpannan beri eki aı ótkenin eskersek, qaıtys bolǵandar sany artqany túsinikti. Ásirese, Bahmýt jáne Avdeevka mańynda soǵysyp jatqan «Vagner» kompanııasynyń sarbazdary qynadaı qyrylǵanyn telegram kanaldar jarysa jazǵany esimizde. Soǵysty zertteý ınstıtýty (ISW) taratqan málimetke súıensek, qazirgi tańda «Vagner» uıymy óte kóp shyǵynǵa ushyraǵan.
Áskerı sholýshy A.Qurmet te «Vagner» sapyna qosylǵan qazaqtyń elge aman oralýyna kúmánmen qaraıdy. О́ıtkeni qazir urys alańy óte qyzyp turǵanyn, túrli tehnıkalar, qarýlar paıdalanylyp jatqanyna nazar aýdarady.
«Shynymen maıdan dalasyna baryp, Bahmýtta, Ýgledarda nemese Avdeevkada soǵyssa, qudaı betin ary qylsyn, onda oqqa ushýy yqtımal. Sondyqtan elge orala ma, joq pa, boljam jasaý qıyn. Eger túrli kanaldar arqyly «Vagner» kompanııasynyń basshylyǵyna suraý salyp, týystarynyń ótinish hattary arqyly bizdiń dıplomatııalyq qyzmet maıdannan shyǵaryp alatyndaı múmkindik jasasa, onda elge ákelýge múmkindik týatyn shyǵar. «Vagner» mundaı ótinishke qulaq asa ma, joq pa, ol bólek másele», deıdi A.Qurmet.
Sarapshylardan Qazaqstan azamatynyń «Vagner» sapyna qosylýyna ne sebep bolǵanyn suraǵan edik. Olardyń paıymdaýynsha, buǵan Reseıdiń aqparat quraldarynyń yqpalynda uzaq jyl otyrýymyz áser etýi yqtımal.
«О́kinishke qaraı, aqparattyq keńistigimizde álemge, jahandyq oqıǵalarǵa Reseıdiń kózqarasymen qarap keldik. Onyń ústine, soltústik aımaqtarda Reseıdiń úgit-nasıhat taratatyn arnalaryn kórý basym. Sonymen qatar bizdiń qoǵamda, jalpy post-keńestik memleketterde soǵys romantıkasy degen dúnıe bar. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń jeńisterin, sondaǵy aıqastardy 80 jyl boıy dáriptep keldik. Batyrlardy ulyqtadyq, keńes áskerin teńdessiz dep nasıhattaldy. Sol sebepti halyqtyń sanasynda belgili bir mólsherde mılıtarıstik kózqaras qalyptasty. Bálkim, bul da yqpal etýi múmkin. Mundaı qadamǵa barýdyń naqty sebebin sapaly áleýmettaný jáne mádenıettaný, tipti psıhologııalyq zertteýler arqyly anyqtalady», deıdi A.Qurmet.
