Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Qarap otyrsam, ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary týǵan qazaqtyń qara domalaq balalaryna búginde halqymyz alǵys aıtqandaı eken. О́ıtkeni bular buǵanasy qatyp úlgermegen bozókpe ulan bola tura, aýyl arasynyń «kóppen kórgen uly toı» deıtin úırenshikti súrleýine túspeı, zamannyń syńaıyna qarap, óz baǵyn ózi synap baǵatyn nar táýekeldiń jalyna jarmasypty.
Qalaı degenmen de, Baýyrjan jastaıynan án-jyrdyń dýly ortasynda ósken quıma qulaq bula daryn, eseıe kele kópshilikke máshhúr shaıyr, kósheli azamat deńgeıine kóterildi. Ol mundaı qurmetti bireýden qolqalaı qalap ta, surap ta, alǵan joq. Osy elge, ósken jerge sińirgen ushan-teńiz eńbek, sol eńbegi arqyly jyldar boıy jınaǵan berekeli isi men bedeline oraı ózi izdep kelgen abyroı ekeni belgili. Iаǵnı aınalasyna tıgizgen paıdasy men kórsetken úlgisiniń jemisi ekeni anyq.
Týrgenev 1845 jyly Parıjde Pýshkın týraly fransýz tilinde jazǵan maqalasynda: «Onyń bizden artyqshylyǵy – ózine degen súıispenshiliginiń joǵynda edi», degen. «О́zin súıip, ózine tamsanatyn aqyn-jazýshy – ádebıettiń sory», deıtin Táken Álimqulov. Osy taqylettes, bizdiń Baýyrjan Jaqyp ta ózin kópirte maqtaýdy sýqany súımeıtin edi.
Iá, bizder aǵaly-inili, irkes-tirkes ǵumyr keshtik, alǵan bilimderimiz de yńǵaılas, tálim bergen ushqan uıamyz da bir, murat tutqan arman-úmit ortaq bolyp edi. Qadirlep, qasterlegen ıdeıalarymyz da biryńǵaı. Osylaı erjetip, qatarlas mezgilde ádebıetke, el-jurtqa adal qyzmet ete bastadyq.
Ol bir ar-ojdannyń áli de laılana qoımaǵan tunyq kezi edi. Tasqa jazyp qoıǵandaı aınýǵa bolmaıtyn adamı kodeks bar, sodan burylmaýǵa, bura tartpaýǵa tyrystyq. Aǵaıyn-jurtqa adaldyq, joldas-joranyń kóńiline qaraý, otansúıgishtik, paryz, qaryz degenderdi jalaý ete kóterip, eshkimniń ala jibin attamaýdy murat tutyp ósken býynnanbyz.
Men alǵash ret Baýyrjandy 1983 jyldyń kúzinde Almatyda ótken jas aqyn-jazýshylardyń «Jiger» festıvalinde kórdim. Tebindep jańa shyǵa bastaǵan qara murty qarlyǵash balapanynyń qara qyltanaq ata bastaǵan qaýyrsyn qanatyndaı jylt-jylt etedi. Qaǵylez, syptyǵyrdaı naýsha jigit kópshiliktiń aldynda óziniń «Urshyq» degen óleńin oqydy.
«Bir sátke, áje, tynshyp pa eń –
Shúıkege mol jip jıylyp.
Otyrýshy ediń urshyqpen
Ýaqytty qosa ıirip.
...О́zimdi sonda jubatyp,
О́mirge ishteı kúıingem.
Urshyq qoı myna Ýaqyt
Jip qylyp bárin ıirgen...»
Jurt satyrlata qol soqty. Búginde maǵan sol «Urshyq» óleńi Baýyrjannyń aqyndyq tólqujaty sııaqty kórinedi. Batys ólkesiniń balalary jaqsy biledi, alǵash atylǵan munaı fontanynyń ǵalamat seli tipti enapat qoı! Bolat uńǵylardy dirdektetip, kókke atylǵan munaıdyń qysymy sonshalyq, júzdegen metr bıikke deıin samǵap, yq jaqtaǵy, úsh shaqyrym jerdegi qyrat, qyrqalardy maıly nóserdiń astynda qaldyratyn.
Mine, osy alǵash atylǵan fontandardy men talantty aqyndardyń tuńǵysh jyrlaryna shendestirgendi qalap turamyn. Sondyqtan da bolar, kúnnen emes, elektr jaryǵynan nár alyp, qalanyń jasandy jylyjaılarynda ósken jemisteı keneýi az, ana tiliniń máıegine qanbaǵan, qan-sólsiz áljýaz shaharda týǵan aqyndardan góri, men kindigi dalada qalǵan shaıyrlarǵa kóbirek den qoıamyn.
Zatynda, daryndy jandardyń júırik fantazııasy óz nazaryna túsken qubylystardy zoraıta da, kishireıte de alady. Sol sııaqty olar álgindeı qubylystardy jarqyrata da, kúńgirtteı de biledi.
«Elin apat jaılasa, epısentri aqynnyń júreginde bolady» degendeı, Baýyrjan da Abyralydaǵy atom náýbetine nálet aıtyp, janyn qoıarǵa jer tappaıdy. Endi aqynnyń «Tamyzdyń jıyrma toǵyzy...» degen óleńin oqyp qaraıyq:
«Tamyzdyń jıyrma toǵyzy...
Kún emes Alyp shar shyqty,
Aspan kózinen qan shyqty,
Degeleń degen ór taýdyń
Keýdesinen sol kún jan shyqty.
Surapyl daýyl soqtyrdy,
Jarylýǵa dalam shaq turdy.
Jer menen Kókte tutasqan
Buryn bolmaǵan ot turdy.
Maılyqara, Úshqara,
Berikqara sustana.
Taqyr bop qaldy tóbeler,
Sypyrǵandaı alyp ustara.
Tamyzdyń jıyrma toǵyzy...
Kózimdi meniń baılady,
Deneme dert bop boılady.
Jer-Ananyń aq shashyn,
Aq shashyn julyp oınady.
Qustardyń toqtap saıraýy,
Boıymda qanym qaınady.
О́rtendi ataqonysym
Qyrdaǵy men oıdaǵy...»
Iá, bul aqynnyń tiri júrse júreginiń túbinde, o dúnıede súıegimen birge ketetin qasireti edi.
Baýyrjan oqyrmannyń kóz aldyna nebir kórinis, hıkmettik sıpattardy tizbeleı ákeledi de, oǵan kórkemdik jáne sáýleli oılardy orap, adamdy qaıǵyrtyp, muńaıtyp, zyǵyrdanyn qaınatyp, ishki sezim tunyǵynyń betin jybyrshytyp, tolqyta biledi.
Aqynnyń osy bir atom qasireti týraly óleńi bizdiń de búıirimizdi baqadaı muzdatyp, beıdaýa kúıge túsiredi.
Negizinen, Baýyrjan jyrlarynda adam rýhtyń belgili bir arnasy, zerdeniń eń joǵarǵy sýbstansııasynyń qoımasy, naqty denelerdi, ıaǵnı tiri jaratylys pen astraldy zattardy qupııa túrde baılanystyratyn ǵalamnyń aıryqsha sımvoly retinde kórinedi.
Qalaı degenmen de, bir bıikke shyqqannan keıin máreni ekinshi bıikke kóterip qoıý – ómirdiń buljymas zańy. Mine, ósý, kemeldený dep osylaı satylap tyrbanýdy aıtady.
Baýyrjan halyq ádebıetiniń nýynan alǵan sózderine jańa mán, tosyn ajar berip, qulpyrta túsedi. Kórgen-bilgenin kóz sholasynan, oı sarasynan ábden ótkizip baryp qalam terbeıdi.
«Aı týady, Kún qashady,
Aldymyzda tún tosady.
Janýshy edi sonda bizdiń
Qarasha úıdiń bilte shamy.
Terezeden urlanyp Aı,
Kúlimsirep turǵan udaı.
Bilte shammen biz oqyǵan
Ǵashyqtardyń syrlaryn-aı,
Batyrlardyń jyrlaryn-aı!
О́rt bop janyp jalynynan,
Sonyń bárin qanyp, uǵam.
Qymbat nárse joq-aý, sirá,
Bilte shamnyń jaryǵynan.»
Ol ádisin artyna saqtaıtyn palýandardaı, oqyrmanyn ári-sári kúıge túsire kelip, óleńniń quıar jerin, ıaǵnı shúńeıtin salmaqty ýájben túıindeıdi.
«...Áıteýir qara tonda qudiret bar,
Jaýsa da tońdyrmaıdy myń ret qar.
Ishinde saqtalǵan bir asyl beıne,
Kózimnen máńgi óshpeıtin sýret bar.
О́mirdiń ózgerse de marafony,
Adamdar barady aǵyp qala toly.
Ákemniń izin jalǵap men kelemin,
Ústimde qara shaldyń qara tony.» («Qara ton»)
Áldeqashan dúnıe salǵan ardaqtysynyń kıimin qasıetti tábárikteı saqtap, ıiskep maýqyn basý, onymen tiri adamsha sóılesý tek qazaqtarǵa ǵana tán shyǵar.
«Aıdyń nuryna tún shomylǵanda,
Tynyshtyq kelip tunsa qyrlarǵa.
Tylsym álemniń qushaǵyna enip,
Bıleıdi sáýle qum-shaǵyldarda.
О́zenniń ǵajap kúıi bolady,
Jaǵaǵa tolqyn tıip aǵady.
Betinen sýdyń shóp-shóp etkizip
Názik bir sáýle súıip alady.»
Mine, bul – endi sýret! Sózben sýret salý degen osy! О́rilgen ishekteı órnektelgen teńeý!
Iá, jaqsy óleńder jazýdyń kamertony dárejesine kóterilý ońaı sharýa emes. Qajetsiz qaýyzynan arylyp, selkeý qaǵylǵan arqaýy shırap, kóptiń kókeıine qonaqtaǵan jyr ǵana el jadynda uzaq saqtalatynyn Baýyrjan jaqsy biledi.
Bizdiń býyn quıyn-peren aqyndar: Tólegenniń, Jumeken, Saǵı, Qadyr, Muqaǵalı, Toqash, О́tejan, Jumataı jyrlaryn jatqa oqıtyny sondyqtan da bolar.
Muhıtta tereńdegen saıyn alapat qysym kúsheıe beretini sekildi, eseıgen saıyn amanat, paryz da kóbeıip, eńseńdi eze túsedi. Sondaı oıdan týǵan súbeli eńbektiń biri – aqynnyń «Júrekten qozǵaıyn» atty syn maqalalar, ádebı portretter, esseler men estelikter kitaby der edik. Bul jınaqta avtor ilgeri-keıindi ómir súrgen qazaq sóz óneri padıshalarynyń ónernamasyndaǵy kózge kórinbeıtin sıqyrly baılanystardy, kórkemdikpen ádiptelgen altyn talshyqtardy sheberlikpen taldaıdy.
Baýyrjan – keshegi jyr jazırasynyń jampozdaryn kórip qalǵan, solardyń aqyl-keńesin tyńdaǵan dońǵaıyr shaıyr. Sondyqtan onyń óleńderinde tańǵy káýsar sebezindeı saf tazalyq, qarynnyń quryshynda qalǵan sáýirdiń sary maıyndaı dámdilik bar.
Bir qyzyǵy, adamdar, ásirese óner adamdary óz qatarlastaryn ońaılyqpen moıyndaı qoımaıdy ǵoı. Baýyrjan jóninde ondaı «ári tart ta, beri tart» bolǵan joq, bári de onyń shyǵarmashylyǵyn jyly qabyldady. Sondaı-aq aldyndaǵy alyptarǵa eliktegen, solyqtaǵan da joq.
Osy jaıtqa baılanysty kezinde Muhtar Áýezov bylaı degen edi: «Páli, bárin bireýge teńeımiz, uqsatamyz kep. Abaı nege Gete bolýǵa tıis? Qurmanǵazy nege Mosart bolady? Bethoven sonatalaryna Saımaqtyń «Sary ózenin» ólsem de berem be men? Abaı men Gete, Qurmanǵazy men Mosart, Bethoven, Seıtek, Muhıt, Táttimbet, Dına... páli, bulardyń árqaısysy bir-bir tulǵa. Bir-bir jaratylys. О́z-ózinshe bir-bir keremet! Olar bir-biriniń kóleńkesinde qala almaıdy».
Mine, kemeńger Muhań osylaı tolǵaıdy!
Bir qaraǵanda, dúnıede jyl qustaryndaı aqyldy maqulyq joq sııaqty, olar aspandaǵy aq baýyr sansyz juldyzdar shoǵyrynyń silemin boılap, Qus jolyn saǵalap, jyly jaqqa bet túzeıdi, baǵytynan adaspaıdy. О́ıtkeni osy júlgede ádemi aýa aǵysy bolatynyn olar jaqsy biledi, qustar álgi aǵyspen jeńil qalqyp, kózdegen mekenine jetedi.
Sol taqylettes, Baýyrjan Jaqyp ta Qus jolyndaı óziniń ımandylyq, kisilik, shaıyrlyq dańǵylyna túsip, darıǵa-dáýren bıigine tartyp barady...
Jumabaı QULIEV,
aqyn, Halyqaralyq «Alash»
ádebı syılyǵynyń laýreaty
