Teatrdaǵy eki kúngi anshlagtan alǵan áserimiz ushan-teńiz. Ásirese Bekjan Turys somdaǵan Abyz beınesi, Almat Quraq keıiptegen Japal, Nurǵısa Qýanyshbaıdyń Esen batyry tarıh qoınaýynan qaıta tirilip kelgendeı áser qaldyrdy. Bolat Ábdilmanovtyń Espembeti, Saıat Merekeulynyń Keńgirbaı bıi, Erlan Bilál oınaǵan Kóbeı beıneleri de búgingi kórermendi ózgeshe tolǵandyrǵanyn ishteı sezip otyrdyq. Sondaı-aq Jomart, Kembaı, Qaramendeler de óz minez erekshelikterimen este qaldy. Ásirese Eńlik rólindegi Zahıra Rahymjannyń jan men tán sulýlyǵy ádemi úılesim tapqan. Al onyń súıgen jigiti – Kebek rólindegi kelbetti de batyr músindi akter Ádilet Bazarbaıulynyń sahnadaǵy orny tipti erekshe. Beıkúná mahabbattyń qurbany bolǵan qos ǵashyqtyń bir-birine degen ystyq kóńili men júrek lúpili qazirgi jastardyń da ishki álemin alaı-dúleı etip, sezim qylyn qozǵap ketkeni sózsiz.
Talantty jastarǵa jol kórseter, arqasúıer aǵa býyn akterlerdiń eńbegi de óz nátıjesin bergeni kórinip turdy. Jańa qoıylymnyń birden-bir jetistigi osy deýge ábden bolady. Máselen, buǵan deıin 1996 jyly rejısser Janat Hadjıev qoıǵan «Eńlik-Kebekte» de Bolat Ábdilmanov tasbaýyr bı Espembetti somdaǵan. Túsi sýyq, qabaǵy qatyńqy kelgen Espembettiń beınesin akter bul joly jańa qyrynan tanytty. Onyń aýzynan asyqtaı ıirilip shyqqan otty sózder arqańdy muzdatqandaı. Áýeli sarabdal bastap, birte-birte kúsh kórsete sóılegende, eriksiz seskendiredi. Akter oıynynyń negizgi jelisi – sózdiń ishki kúshi, odan týǵan is-áreketi men psıhologııalyq tolǵanystary.
J.Hadjıevtiń rejıssýrasy boıynsha Kebekti somdaǵan Erlan Bilál kezinde kórermender men teatr synshylarynyń qoshemetine bólengen bolatyn.
Al kelbeti kelisken jas akter Ádilet Bazarbaı keıingi Kebektiń sahnalyq beınesin týdyrý kezinde Erlan Bilál ózindik tájirıbesimen bólisip, birshama kómek bergenin jetkizdi. «Daıyndyq barysynda sahnadaǵy ár qadamyma qarap otyrdy. Ár sózimdegi dybysqa, ár qımylym men kózqarasyma deıin baqylaıdy. «Kebek ondaı emes, Kebek olaı aıtqan joq» dep qatelerimdi túzetip beredi. Ol kisiden úırenerim áli kóp», deıdi akter rızashylyqpen.
Bul rette áıgili rejısser Sháken Aımanovtyń «Jaqsy akter bolý úshin daryndy bolý azdyq etedi. Ol úshin ár akter, eń aldymen, óz betinshe izdenip, keıipkeriniń ishki kúıine enip, ony tereńirek zertteýge talpynýy qajet», degen qaǵıdasy eske túsedi. Kebektiń batyr da batyl, búkil álemdi dos sanaǵan sahnalyq kórkin buzbaı, rólin jaqsy meńgerýi – sonyń dáleli bolsa kerek. Osy oraıda akter Ádilet Bazarbaı ózi somdaǵan keıipkerin zertteý jáne oınaý kezinde týǵan ishki sezimderin bylaı jetkizdi: Kebek – syrshyl da sezimtal, aqyldy, ulty men eline jany ashıtyn, bir sózdi, jalǵyz ózi
15 batyrdy jeńgen Tobyqty eliniń betke ustar azamaty. Kebekti ishteı túsinemin, onyń ústine keıipkerim dál qazirgi meniń jasymda bolǵan eken. Men de boıdaqpyn, men de óz teńimdi áli tapqan joqpyn. Al Kebek súıgenin tapty. Mahabbat jolynda ata dástúrdi buzyp, eriksiz atastyrylǵan, biraq atastyrylǵan adamyn súımeıtin qyzdy alyp qashty. Bar kinásy osy. Ishteı mahabbat ta, qyzǵanysh ta, armandar da jáne eń aýyry – ókinish te bar... Qoıylymǵa kelgen jastar bul tragedııadan sabaq alýy kerek dep oılaımyn.
Japaldyń apataıyna degen sheksiz mahabbaty men qııal-shalqarynda sharyqtaǵan názik dúnıesi, Kebektiń ata dástúrden attaǵany úshin ókinishi men qorqynyshy, Eńliktiń mahabbat jolynda qurban bolýǵa yntyq sezimi, bılerdiń qatal sheshimi, sol sheshimdi jastardyń ólimine qaraı buryp, sońynda ókingennen Esen batyrdyń ózin ózi qamshymen sabaǵany, oqıǵanyń basy men aıaǵyna deıin Abyzdyń muńdy shermen zarlanyp, qasiretke tolǵan úni men qımyldary jańa qoıylymda kórermenge múldem basqasha áser qaldyrady.
«Eńlik-Kebekti» jańsha qoıǵan rejısser Álimbek Orazbekovtiń bir ereksheligi – buǵan deıingi árbir «Eńlik-Kebektiń» elementterin utymdy paıdalanǵan. Máselen, Á.Orazbekovtiń Abyzy munda ata-babalardyń arýaǵy retinde beınelengen. Árbir sátte eles keıpinde kórinip, jan tebirenter monologin aıtyp, tipti Keńgirbaı bıge aıan berip, el tynyshtyǵy úshin kúresip júredi. Al J.Hadjıevtiń qoıylymynda Eńlik pen Kebekti Jáýetaı esimdi keıipker taý-tastan izdep tabady. Á.Orazbekovtiń rejıssýrasynda olardy Japal izdep barady. Bul joly qos ǵashyqtyń balasy taýda umytylyp ketpeı, Japalǵa tabystalǵan. Al keıbir sahnalar eki maǵynaly etip jetkizilgen: Japal beıkúná sábıdi Abyzǵa beredi, Abyz óz kezeginde ony aspanǵa ushyryp jiberedi. Bul jerde ár kórermen ózi tujyrym jasaýy kerek. Sahnalyq kórinis, dekorasııa kózge erekshe túsedi. Taý-tas beınelengen qabyrǵalar, jylan, sadaq, qylysh tárizdi rekvızıtter, keıipkerlerdiń ár kezeńge saı ózgertilip otyrǵan kıim-keshekteri kórermen nazaryn eriksiz ózine tartady.
Premera keshinde sóılegen akter Bolat Ábdilmanovtyń pikiri de túrli oılarǵa jeteleıdi: Munda halyq pen memlekettiń qalyptasýyna yqpal etetin tragedııalyq tereń mán-maǵyna jatyr. Rejısser Á.Orazbekov eń basty máseleni bılerdiń aldyna qoıyp otyr. Bul spektakldiń buǵan deıingi «Eńlik-Kebekterden» ereksheligi de osynda. Burynǵy zamanda dástúr buljytpaı oryndalýy kerek bolǵan. Osy qasań qaǵıda qos ǵashyqtyń qasiretine ákelip soqty. Adamı qundylyqtyń shyrqaý shyńy – mahabbat. «Mahabbatsyz dúnıe bos, haıýanǵa ony qosyńdar» degen Abaı ósıeti taǵy da aldymyzdan shyǵady. Dástúrdi zamana zańy desek, ol zań ýaqyt talabyna saı ózgerip, jańǵyryp otyrýǵa tıisti. Olaı bolmaǵanda kez kelgen qoǵam, memleket tyǵyryqqa tireledi. О́rkenıet aýyly alystaı beredi...
Aǵa býyn men jas býyn akterlerdiń oıy bir arnada toǵysty: «Álimbek Orazbekov qoıǵan «Eńlik-Kebektiń» ereksheligi – dástúrden attamaý. Sóıte otyryp, dástúrdiń ozyǵy da, tozyǵy da bar degen ustanymdy alyp shyqqandyǵynda. Bıler sahnasynda bul keńinen kórsetiledi», dedi áıgili akter Asanáli Áshimov.
Endeshe, aýyz ádebıetiniń asyl marjandarynan súzilip, búginge qaımaǵy buzylmaı jetken mahabbat aınasy «Eńlik-Kebek» jyry ǵasyrdan-ǵasyrǵa jasaı beredi.
Arýjan JEŃISBEKOVA,
Ál-Farabı atyndaǵy
QazUÝ jýrnalıstıka fakýltetiniń stýdenti
