Seksenniń seńgirine shyqqan qarııanyń sózi «buryn eńbektiń baǵalanǵanyna razymyn» degen yqylastan bastaldy. Shynymen sol zamanda bılik áleýmettik uranmen sharýany shet qaqpaı, baýyrǵa basqan. Halyq qyryq jyl traktor aıdap, mal baqqan sharýa ıesin qadirlep, tórden oryn bergen. Eldiń rııasyz qurmeti azamattardy shyńdaı túsipti. Sońǵy jyldary memleket eńbek adamyn qadirlep, aýyl sharýashylyǵyna kóńil bóle bastaǵany qýantady.
Shyny kerek, sońǵy óńirlik qant tapshylyǵynan keıin Memleket basshysynyń tapsyrmasymen úkimet Jetisý jerinde qant qyzylshasynyń egis kólemin jyldaǵydan arttyrdy. Bul jospar jyl saıyn jańaryp otyratyn boldy. Agrarly oblys qaıtse de egindi bitik shyǵaryp, maqsatqa jetýge asyq. Al bizdi osy rette «qant qyzylshasy buryn qalaı egiletin edi?» degen saýal mazalady. Qazirgideı zamanaýı tehnıka joq kezeńde sharýalar búgingiden 2-3 ese kóp ónim alǵan eken. «Onyń sebebi nede?», «Búgingi kásipkerlerge ne jetispeıdi?». Osy suraqtar Qaratal aýdanyna qarasty Oıan aýylynda turatyn Ákimbaı Zákirbaıulynyń shańyraǵyna jetelep apardy. Balpyq bı, Aıtý bı, Eskeldi bı, Jolbarys batyr babamyzdyń jerlengen aımaqtyń irgesinde qonystanǵan aıadaı ǵana aýyl eski zamanda qant qyzylshasynyń qaınar bulaǵy bolǵan. Baıyrǵy «Birinshi maı» ujymshary men «Qaratal» asyl tuqymdy qoı keńsharynyń» tynys-tirshiligin aqsaqal ádemilep áńgimelep berdi.
«Ákem 1930 jyldary traktordyń oqýyn bitirgen. О́zi myqty mehanık edi. Aýylda jer jyrtyp, egin ekti. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanymen, ol kisini maıdanǵa jibermedi. «Sarbazdarǵa azyq-túlik qajet» dep áskerı komıssarıat bronmen qaldyrady. Sóıtip, ákeme áıelderge traktor aıdap úıretý tapsyrylady. Qyz-kelinshektermen jumys isteý ońaı emes, eki ret maıdanǵa suranyp barady. Áıtse de soǵysqa úzildi-kesildi almaıdy. Osylaısha qyzylsha, bıdaı, arpa egip, aýylda qalady», dedi qarııa kóńili bosap.
Ákimbaı aqsaqal bala kúni egin basynda ótken. Aýyldaǵy úlken analarymen birge qyzylsha seýip, onyń aram shóbin shaýyp kúneltken. Ol tusta qyzylshany eski traktormen sebedi. Degenmen keńes tehnıkasy qazirgideı tuqymdy sıretip salmaıdy, arasyn jıi tógedi. Al qyzylsha bitik shyǵý úshin arasy 10 santımetr bolýy kerek. Sondyqtan 10 jasar Ákimbaı anasynan qalmaı tuqymnyń arasyn sıretip otyrady. Ol ýaqytta bir úıge bir traktordy jaýapty qylyp qoıǵan. Talap sondaı, ól-tiril sony isteýiń shart. 5 qyrkúıekte qyzylsha jınaý naýqany bastalady. Búkil mektep oqýshylarymen qatar aýyl jurty tegisteı eginge shyǵady. Bul – joǵarydan jetken jarlyq.
«Sheshemdi elden buryn alyp shyǵamyn. Tań bozynan jyldam qımyldap elden erte bitiremiz. Basqa áıelder meni kómekke shaqyrady. Sheshem qaıtsin «bar» dep aıta almaıdy. Jumys aýyr, ózim áýlettegi jalǵyz balamyn, maǵan alańdaıdy. Sol tusta gektarynan 200-250 sentner alatynbyz, keıin men jetekshi bolǵanda úkimet gektaryna 300 sentner alýdy mindettedi. Ol ýaqta gerbısıd degen joq. Jerdi soqamen jyrtamyz. Qazirgideı tehnıka qaıdan bolsyn. Kýltıvatordyń shamasy da belgili, ıtshilep isteısiń», dedi bala kúnin esine alyp.
Ol 19 jasynda shynjyrly traktordyń sheberi atanady. 1953 jyldary ókimet basyna Hrýshev keledi. Jappaı orys tilinde basymdyq berile bastady. Aýyldaǵy jeti jyldyq qazaq mektebin jabady. Shaǵym aıtqan halyqty «oqysań oryssha oqy, oqymasań qoı» dep keıin qaıtarady. Búkil aýdan boıynsha Úshtóbede jalǵyz qazaq mektebi qalady. Áıtse de bilim ordasy qazirgi Oıan aýylynan alysta ornalasqan, onyń ústine avtobýs ta joq. Sóıtip, altynshy synypty bitirgen bala Ákimbaı, bir synyp tómen túsip, 5-synypty oryssha oqıdy.
«Jeti jyldyqty bitirgen soń, oqýǵa barý kerek. Ol kezeńde 7-synyp qazirgi 9-synyp esebinde júredi. Sóıtip, Taldyqorǵannyń arǵy jaǵyndaǵy Shubar aýylynda ornalasqan aýylsharýashylyq tehnıkýmyna qujat tapsyrdym. Baǵym janyp, agronom mamandyǵyna oqýǵa tústim. Azdap syrqattanǵan meni ákem alysqa uzatqysy kelmedi. Men úıde jalǵyz balamyn, baýyrlarymnyń bári qyzylshadan qaıtys bolyp ketken. Sóıtip, bir-aq semestr ǵana oqydym», deıdi aqsaqal.
Ákesiniń bir aýyz sózin jerge tastamaǵan keıipkerimiz oqýdan shyqqannan keıin qol qýsyryp úıde jatpaıdy. Bir kúni «Birinshi maı» ujymsharynyń basshysy Rahym Baıtileýov aýyldaǵy jigitterdi shaqyryp, MSH №24 te oqýǵa jiberedi. «Birinshi maıǵa» tórt aýyl qaraıdy. Atap aıtsaq, Oıan, Jańatalap, Umtyl, Maı aýyldary. Osy tórt eldi mekennen jınalǵan 22 jigit oqýǵa attanady. Ujymshar basshysy aman-esen oqýdy bitirip kelgennen keıin, árqaısysyna bir-bir traktordan beremin dep ýáde etedi. О́kinishke qaraı, oqý orys tilinde, aýylda orys kórmegen balalar tildi qaıdan bilsin, kóbi túsinbeı elge qaıtady. Al qalǵany sonda bir jyl bilim alyp, elge bilikti maman bolyp oralady.
«Aýylǵa jańa traktor kele bastapty. Tehnıkany tolyq meńgergenshe traktorshynyń kómekshisi boldym. Bir kúni maǵan shynjyr taban traktor buıyrdy. Ony 8-9 jyl aıdadym. Qolda bar býldozer jáne K-700-ben aryq tazalaımyz, kanal qazamyz. Jumys Jańatalap aýylynda, Sháken aǵa ekeýimiz kúnde qatynap isteımiz. Basshymyz eki aptada bir bosatady. Áıteýir qyzylsha bastalǵanda bosadyq. «Áli jaspyn, aýyldan qatynap isteıin» dep brıgadırden dóńgelek traktor surap aldym, Aqkóńil kisi edi, birden kóne ketti. Jumys bitpeıdi, jońyshqa jınaımyz, ony presteımiz.
1976 jyly Qaratal asyl tuqymdy qoı keńsharynda jumys isteımin. Qystaýǵa mal aıdaımyz, shóp daıyndaımyz degendeı... Traktormen ketip bara jatyr edim, jolda dırektor kórip, shaqyrdy. Shoshyp kettim, arbada jatqan shópti kórip qaldy ma dep zárem qalmady. Qasyna asyqpaı baryp edim, «Quttyqtaımyn» dep baýyryna basty. «Gazetten oqydym, Úshinshi dárejeli «Eńbek dańqy» ordenimen marapattaldyń» dedi. Kóp uzamaı aýdandyq partııa komıteti ordendi keýdeme taqty. Qaı jerde jumys júrmeı jatady, meni jiberdi. Jaspyz, janyp turmyz, erinbeı eńbek etemiz», deıdi qart kóńili jadyrap.
1983 jyly ujymshar basshysy Ákimbaı aǵamyzdy shaqyryp alyp, 50 gektar jer beredi. Qasyna on jumysshy, eki traktor alyp, qant qyzylshasyn egýdi suraıdy. Surap qana qoımaı, gektarynan 300 sentnerden ónim alýdy mindetteıdi. Istiń retin biletin sharýa ıesi bul mindetti abyroımen alyp shyǵady. Tipti birinshi jyly gektaryna 404 sentnerden berip, aýdanda rekord ornatady. Sóıtip, óńirdiń úzdigi atanady. Kelesi jyly gektarynan 480 sentnerden jınap, úkimetten eki myń som alady.
Ákimbaı aqsaqaldyń aıtýynsha, keńes ýaǵynda kóktem kele jer ylǵalda qyzylshanyń tuqymyn sebedi. Endi óne bastaǵanda, jerge mıneraldy tyńaıtqysh beredi. Tuqym da qazirgideı emes, úkimet arnaıy shetelden salmaqty ári sapaly tuqym ákeledi. Onyń ústine 2 jyl saıyn jerge demalys berip otyrady.
«Ol ýaqytta shıkizatty qazirgi Kóksý zaýytyna ótkizemiz. Ujymnyń kólikteri ózderi tasıdy. Aqsý zaýyty da istep turdy, oǵan qosa Úsharalda da kishigirim qant zaýyty boldy. Eki jyldan soń qyzylsha sharýashylyǵy toqtady. Jer tozdy dep, júgeri egýge bet burdyq. Ol da jaman bolǵan joq, eńbegimiz aqtaldy», dep áńgimesin aıaqtady qarııa.
40 jyl talmaı-tyńbaı eńbek etken Ákimbaı Zákirbaıuly oblystyq partııa komıtetiniń múshesi de bolǵan. Búginde alpys jyl otasqan jary Máken apamyzben birge bala-shaǵanyń qyzyǵyn kórip otyr.
Jetisý oblysy
