– Marat Amangeldiuly, Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi eńbek adamyn Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan qosymsha áleýmettik qoldaýdy qamtamasyz etedi. Bul tólemder qandaı qarajat esebinen bólinedi?
– Elimizde mindetti áleýmettik saqtandyrý 2005 jyldan bastap ártúrli áleýmettik jaǵdaılar týyndaǵan kezde eńbek azamattaryn áleýmettik qoldaýdyń qosymsha tetigi retinde engizildi. Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesiniń qarjylyq resýrstary jumys berýshilerdiń jumyskerler úshin, sondaı-aq jeke kásipkerler men arnaıy tájirıbemen aınalysatyn adamdarǵa keminde bir jáne jeti eselengen eń tómengi jalaqy kóleminen aspaıtyn tabystyń 3,5% mólsherinde beriletin áleýmettik tólemder esebinen qalyptastyrylady. Bul rette áleýmettik tólemder mindetti zeınetaqy jarnalary sııaqty jumyskerdiń jalaqysynan alynbaıdy, jumys berýshilerdiń qarajaty esebinen tólenedi.
Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi yntymaqtastyq qaǵıdattaryna negizdelgen, óıtkeni áleýmettik tólemder barlyq eńbek azamaty úshin beriledi, al tólemderdi tek áleýmettik oqys jaǵdaı týyndaǵan adamdar ǵana alady. Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine 6,8 mıllıonnan asa jumys isteıtin azamat qatysady, bir jylda onyń 1,2 mıllıonǵa jýyǵy áleýmettik tólemder alady.
– Ártúrli sanattaǵy tóleýshiler úshin áleýmettik aýdarymdardy tóleý tetikteri týraly aıta ketseńiz. Máselen, jeke eńbek shartynda aı saıynǵy tabysy 200 myń teńge kóleminde bolatyn jaǵdaıda qalaı bolady?
– Tóleýshi (jumys berýshi) Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qoryna áleýmettik aýdarymdardy aı saıyn «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasııasynyń bank shoty arqyly áleýmettik aýdarymdar tólenetin aıdy kórsete otyryp, esepteý obektisiniń 3,5%-y esepti aıdyń 25-kúninen keshiktirmeı tóleıdi.
Jumys berýshiniń Qorǵa áleýmettik aýdarymdar tólenbeıtin kiristerin qospaǵanda, jumys berýshiniń eńbekke aqy tóleý retinde kirister túrinde tóleıtin shyǵystary jumyskerler úshin áleýmettik aýdarymdar esepteý obektisi bolady. Áleýmettik aýdarymdar tólenbeıtin kirister sanatyna mindetti zeınetaqy jarnalary (MZJ) engizilgen. Eger jumyskerdiń bir aıda eseptelgen tabysy 200 000 teńge bolsa, onda áleýmettik aýdarymdar kólemi 6 300 teńgeni (200 000 teńge – 10% (MZJ)*3,5%) quraıdy.
Salyq kodeksiniń 774-babyna sáıkes biryńǵaı jıyntyq tólemdi (BJT) tóleýshi jeke tulǵalar úshin áleýmettik aýdarymdardy esepteý obektisiniń 20%-yn quraıdy. BJT tóleýshiler úshin áleýmettik aýdarymdardy esepteý obektisi respýblıkalyq jáne oblystyq mańyzy bar qalalarda sál basqasha, máselen, Astanada aılyq eseptik kórsetkishtiń (AEK) 1 eselengen kólemi jáne 0,5 AEK bolady. Bul rette BJT qazirgi jáne aldaǵy aılar úshin tólenýi múmkin, al ótken kezeńder úshin tólenbeıdi. Tólem mehanızmi qarapaıym – ekinshi deńgeıdegi bankterdiń mobıldi qosymshalary arqyly BJT tólenedi. Memlekettik korporasııaǵa túsken qarjy tómendegideı tártippen qaıta bólinedi. Iаǵnı jeke tabys salyǵyna (JTS) – 10%; MZJ Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna (BJZQ) – 30%; áleýmettik aýdarymdar qorǵa – 20%; aýdarymdar men jarnalar áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qoryna (ÁMSQ) – 40%.
– Qarapaıym eńbek adamy úshin bul áleýmettik tólemderdiń keıbir mehanızmi kúrdeli ekeni ras. Al mańyzdyraǵy – áleýmettik tólemder men jeke tabys salyǵyn azamattar qalaı ońtaıly retteı alady?
– 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap jumyskerlerdiń tabysynan áleýmettik tólemder men jeke tabys salyǵyn tóleý jónindegi mindettemelerdi oryndaýdy ońaılatý maqsatynda Biryńǵaı tólem (BT) engizildi. Máselen, Salyq kodeksiniń 77-taraýynyń 3-paragrafynda jáne 78-taraýynda kózdelgen arnaýly salyq rejimderin qoldanatyn shaǵyn mıkrokásipkerlik pen shaǵyn kásipkerlik sýbektileri jeke tulǵaǵa jalaqy túrinde tabys tóleıtin, sondaı-aq BT formatynda jumyskerlerdiń tabystaryna salyq salý tártibin tańdaǵan, jeke kásipkerler men zańdy tulǵalar BT tóleýshiler bolyp sanalady. 2023 jyly BT kólemi jumyskerler tabysynyń 20%-y quraıdy. BJ quramyna: jeke tabys salyǵy (JTS) – 9%; BJZQ-ǵa MZJ – 50%; áleýmettik aýdarymdar úshin qorǵa – 16%; ÁMSQ-ǵa jumys berýshiniń aýdarymdary úshin –15%; ÁMSQ-ǵa jumyskerlerdiń jarnalary – 10%.
– Áleýmettik aýdarymdardyń eń tómengi jáne eń joǵarǵy kólemi belgilengen be?
– Bir tóleýshiden áleýmettik aýdarymdar esepteýdiń aı saıynǵy obektisi respýblıkalyq bıýdjet týraly zańǵa sáıkes qarjy jylyna belgilengen eń tómengi jalaqynyń (ETJ) 7 eselengen kóleminen aspaýǵa tıis (2023 jyly: 7 * 70 000 teńge *3,5% = 17 150 teńge). Eger kúntizbelik aı úshin áleýmettik aýdarymdar esepteý obektisi bir ETJ-den kem bolsa, onda áleýmettik aýdarymdar bir ETJ negizge alyna otyryp esepteledi jáne tólenedi (2023 jyly: 70 000 teńge *3,5% = 2 450 teńge). BT quramyndaǵy aı saıynǵy eń joǵary áleýmettik aýdarymdar kólemi 7 ETJ-dan 3,2%-dan aspaýy tıis (2023 jyly: 7 * 70 000 teńge *3,2% = 15 680 teńge).
– Qordan beriletin áleýmettik tólemderdi esepteý áleýmettik aýdarymdar negizinde júrgiziledi dedińiz. Osyǵan oraı áleýmettik aýdarymdardyń túsýin qalaı baqylaýǵa bolady?
– Mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń mańyzdy faktory – jumysqa resmı túrde ornalasý nemese qyzmetti tirkeý. О́ıtkeni tólem kólemi qorǵa túsken áleýmettik aýdarymdarǵa tikeleı baılanysty bolady. Osyǵan oraı jumys isteıtin azamattarǵa qorǵa túsken áleýmettik aýdarymdardyń durystyǵy men merzimin turaqty túrde tekserip otyrýyn usyndyq. Bul aqparattardy alýdyń ártúrli múmkindigi bar. Máselen, egov.kz elektrondyq úkimet portaly, (Basty bet /Azamattarǵa/ Jumysqa ornalastyrý jáne jumyspen qamtý / Jumysqa ornalastyrý jáne jumys izdeý / Mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń áleýmettik aýdarymdary týraly aqparat) Memlekettik korporasııaǵa (Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary) nemese Qordyń fılıalyna jeke basyn kýálandyratyn qujatpen júginý arqyly ala alady. Qorytyndylaı kele, qazir mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi eńbek azamattarynyń áleýmettik qorǵalýyn arttyrýǵa jáne qosymsha yntalandyrýlar jasaýǵa baǵyttalǵan elimizdegi áleýmettik qamsyzdandyrýdyń mańyzdy ári tıimdi tetigine aınalyp kele jatqanyn aıtýǵa bolady.
– Tolyqqandy málimetińiz úshin rahmet.
Áńgimelesken
Baqytbek QADYR,
«Egemen Qazaqstan»
