«Kóleńkeli» ekonomıka

Úkimet Onymen kúres jemqorlyqtyń jolyn kesedi «Kóleńkeli» ekonomıkanyń kólemin tómendetý – el aldynda turǵan mańyzdy mindetterdiń biri. Iаǵnı, bıýdjet esebinen sytylyp, áldekimniń qaltasyna túsip jatqan jasyryn tabystardy anyqtap, memleket qorjynyna túsirý mańyzdy másele. Onyń negizinde jemqorlyqtyń jolyn kesý, ashyq qoǵamǵa qadam basý joldary jatqany anyq. Al bul baǵyttaǵy jumystar leginde salyq organdarynyń da alar orny aıryqsha. Osyǵan oraı «kóleńkeli» ekonomıkamen qalaı kúresip jatyrmyz degen suraq tóńireginde Qarjy mınıstrligi Salyq komıtetiniń tóraǵasy Ánýar Jumadildaevpen áńgimelesken edik. – Ánýar Serqululy, elimizde qazirgi kúni «kóleńkeli» ekono­mı­kanyń kólemi ishki jalpy ónimniń 20 paıyzǵa jýyǵyn quraıdy degen málimet bar. Al bul kórsetkish Eýropa el­derinde 2 trln. eýro tóńire­ginde baǵalanýda. Tipti, álem­de «kóleńkeli» ekonomıkadan múlde taza memleket joq­tyń qasy desedi. Jalpy, «kóleń­keli» ekonomıka memleket úshin qanshalyqty qaýipti? – Sońǵy kezde tildik qolda­nysta «kóleńkeli» ekonomı­ka dep atalyp ketken bul ekono­mıkalyq uǵym bıýdjetten aınalyp, salyqtan sytylyp shyǵatyn sektordyń úlesindegi qarjyny qamtıdy. Jalǵan kásipkerliktiń damýy, ekonomıkalyq qylmys­tardyń negizi de osy «kóleńkeli» tusta jatyr. «Kóleńkeli» ekono­mıkanyń basym bóligin beıresmı jolmen óndiriletin taýarlar men zańsyz kórsetiletin qyzmetter quraıdy, al qalǵan bóligi «jasyryn» qyzmetterge tıesili. «Kóleńke» jaılaǵan ekono­­mıkanyń bir salasy – jyljy­­maıtyn múlik naryǵy. «Jyljymaıtyn múlikpen operasııa salasyndaǵy «kóleńkeli» tustyń basym bóligi salyqtan jaltarýdan bolyp otyr. Ondaǵy qyzmetterde baqylaý joq, óıt­keni, basym kópshiliginiń tabysy esepke alynbaı, jasyryn túrde beriledi. Al negizinen olar jeke tabys salyǵyn tólep, salyq organdarynyń esebinde tirkeýge turýlary tıis. «Kóleńkeli» ekonomıka deń­geıi­niń artýy aldymen ekonomıkany quldyratady. Sebebi, bul ishteı bildirmeı jegi qurttaı mújı beretin qaýip. Toqtala ketetin jaıt, álemdik tájirıbede mundaı qubylys ekonomıkanyń 10 paıyzynan aspaýy kerektigi quptalady. Iаǵnı, «kóleńkeli» ekonomıka deńgeıi 10 paıyzǵa deıin bolsa, muny qatardaǵy qylmystar retinde qaraýǵa da bolady. Biraq bizde bul másele biraz kúrdelenip otyrǵany baıqalady. Sol sebepti de Elbasy ótken jyly Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda bul baǵyttaǵy jumystarǵa syn aıtyp, máseleni myqtap qol­ǵa alý kerektigin eskertti. Ar­naıy keshendi jospar ázirleýdi tapsyrdy. Mine, búginde sol baǵdarlamany júzege asyrýǵa atsalysýdamyz. – Iá, bul «kóleńkeli» ekono­mıkaǵa qarsy is-qımyl­dyń 2013-2015 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary ǵoı. Osy jos­parǵa saı salyq salasyna da biraz mindet júktelgen bolar? ­– Jospar boıynsha «kóleńkeli» ekonomıkamen kúreste jalpy júıelik sıpattaǵy sharalar men ekonomıka salalaryndaǵy «kóleńkeli» óndiristi qysqartý sharalary qarastyryldy. Bul rette jalpy júıelik sharalarǵa salyqtan, kedendik tólemderden jaltarýdy boldyrmaý, memle­ket­tik qarjylandyrý sala­syn tıimdi basqarý, bıznes orta­ny jaqsartý jumystary qam­tyl­dy. Al ekonomıkadaǵy «kó­leń­keli» óndiristi qysqartý baǵy­­tynda saýda-sattyq, aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne jyljymaıtyn múlik pen ónerkásip salalaryndaǵy operasııalarǵa eń birinshi kezekte basa nazar aýdarýdy quptap otyr. Al endi salyq jaıyna oralsaq, salyq organdarynyń taldamaly múmkindigi salyqtan jaltaryp, óz mindetinen qashyp júrgenderdi anyqtaýǵa múmkindik beredi, alaıda salyq organdarynda jedel izdestirý qyzmeti (JIQ) fýnksııasynyń bolmaýyna baılanysty, qylmys belgileri bar buzýshylyqtar boıynsha materıaldar is júrgizý sheshimin qabyldaý úshin qarjy polısııa­sy organdaryna jiberiledi. Jedel is-sharalar barysynda qarjy polısııasy organdary memlekettik qyzmetkerlerdiń, atap aıtqanda, salyq organdary qyzmetkerleriniń salyqtan jaltarǵandardyń qylmystyq qyzmetine qatysy bar-joǵyn anyqtaıdy. Sóıtip, ózara is-qımyldyń keńeıtilgen pishininde kóleńkeli ekonomıkamen jáne sybaılas jemqorlyqpen kúres boıynsha birlesken jumys jal­ǵa­satyn bolady. Atap aıtqan­da, birlesken is-sharalardy iske asyrý sheńberinde Salyq komıteti Qarjy polısııasy agenttigine jal­ǵan kásipkerlik belgileri bar birqatar derekti anyqtady. Máselen, 2012 jyly 352 zańdy tulǵalar týraly jáne bıýdjetke eleýli zııan keltirilgen 639 tekseris qujattary; 2013 jyly 11 550 zańdy tulǵalar týraly jáne 316 tekseris qujattary pro­sessýaldyq sheshim qabyl­daýǵa joldandy. Budan basqa, salyq organdarynyń jemqorlyqqa qarsy kúres boıynsha pármendi sharalary júrgizilýde. Mysaly, salyq organdary qyzmetkerleri jol bergen jemqorlyq qylmystar jáne quqyq buzýshylyqtardy anyqtaý boıynsha 2012-2013 jyldary salyq organdary óz betterimen 13 jemqorlyq quqyq buzýshylyqtardy anyqtady jáne olardyń bergen aqparattary boıynsha 13 qylmystyq is qozǵaldy. Salyqtyq qatynastardaǵy jemqorlyq deńgeıindegi salalardy óńdeý boıynsha 2012-2014 jyldary aqparattyq júıeler derekteri negizinde salyq­tyq qatynastardaǵy jemqor­lyq deńgeıindegi salyqtyq ákimshildendirý jáne baqylaý salalarynyń 8 baǵyty boıynsha óńdeý júrgizildi, olardyń qorytyndysy boıynsha buzý­shy­lyqqa jol bergen laýazymdy tulǵalar tártiptik jaýap­kershilikke tartyldy, al keıbir faktiler boıynsha aqparattar qarjy polısııasyna is júrgizý sheshimin qabyldaý úshin joldandy. Salyq organdary qyzmet­ker­lerine jaýapsyz salyq tóleý­­shiler tarapynan para berý faktilerin anyqtaý 2012-2014 jyldary qarjy polısııa­sy organdary salyq organdary qyzmetkerleriniń kómegimen olarǵa para usynǵan salyq tóleý­shilerge qatysty QR QK 312 baby (para berý) boıynsha 7 qyl­mystyq is qozǵady. Salyq organdarynyń qarjy polısııasy organdarymen ózara is-qımyl pishinin keńeıtý – bul ýaqyt talaby, óıtkeni, birlesken kúsh-jigermen ǵana pármendi shara­lardy iske asyrýǵa bolady. Birlesken is-sharalar júıe­sin qabyldaý, eń aldymen salyqtyq túsimderdi jáne jasyryn bıznestiń jaryqqa shyǵýyn aıqyndaıdy. Bastysy, jemqorlyqtyń jolyn kesedi. Sol sebepti de, «kóleńkeli» eko­no­mıkaǵa qarsy is-qımyl men salyqtardyń tolyq tólenýin qamtamasyz etý salyq organdary qyzmetiniń negizgi basymdyqtary bolyp tabylady. Naqty sharalarǵa toqtalsaq, birinshiden, elimizde salyqtardy tóleýden jaltarýdyń, «qolma-qol aqsha operasııalarynyń» jáne jalǵan kásipkerliktiń jolyn kesý jáne eskertý maq­sa­­tynda birlesken jumys ná­tı­jesinde qoldanystaǵy zań­namaǵa ózgerister engizildi. Aǵym­daǵy jyly zańnamalyq jumys jalǵasýda, Parlament depýtattarynyń, Joǵarǵy Sottyń, Bas prokýratýra men Ádi­let mınıstrliginiń qaty­sýymen jalǵan kásipkerlik máseleleri boıynsha vedomst­vo­aralyq jumys toby quryldy. Sonymen qatar, jalǵan shot-faktýralar jazyp berýge, olardy aýystyrýǵa jáne osyndaı faktilerge kesh áreket etýge baılanysty máseleni sheshý joly retinde elektrondy shot-faktýraǵa kóshý jáne «QQS boıynsha depozıttik shot» ádisi boıynsha bıýdjetke qosymsha qun salyǵyn tóleý tájirıbesin engizý usynyldy. Al 1 shildeden bas­tap Qazaqstan Respýblıkasynda elektrondy shot-faktýralar engizilse, 1 qazannan bastap elektrondy shot-faktýralardyń kóshirmesin berýdiń qanatqaqty rejimin iske qosý josparlanýda, oǵan «Samuryq-Qazyna» AQ, sondaı-aq, óz erikterimen qatysqysy keletin basqa da salyq tóleýshiler qatysatyn bolady. Aldaǵy kezeń­de bolatyn is-sharanyń birden-bir ózektisi Qazaqstan azamattarynyń tabystary men múlikterin jalpyǵa birdeı deklarasııalaý bolyp otyrǵanyn atap ótken jón. Bul «kóleńkeli» ekonomıkaǵa qarsy turatyn jáne salyqtyq bazany keńeıtetin qural. Qazirgi ýaqytta osy zań jobasyna sáıkes aldyńǵy halyqaralyq tájirıbelerdiń negizinde jumystar júrgizilýde. Erekshe aıta ketý kerek, birlesken is-sharalar júıesin qabyldaý, eń aldymen salyqtyq túsimderdi jáne jasyryn bıznesterdiń jaryqqa shyǵýyn aıqyndaıdy. – «Kóleńkeli» ekonomıka degende, kóbine bazarlar aýyzǵa birinshi iligedi. Alaıda, onyń beleń alǵan oshaqtary kóp qoı. Birazyn jańa ózińiz de tizbektep shyqtyńyz. Degenmen, «kóleńkeli» ekonomıkany bazar­daǵy saýdamen jıi baılanys­tyramyz, munyń sebebi nede? – «Kóleńkeli» ekonomıkaǵa kóbirek úles qosatyn sala, bul – saýda. Al saýdanyń júıe­si – bazar. Máselen, 2012 jyly el ekonomıkasyndaǵy «kóleń­keniń» úlesi ishki jalpy ónimniń 19,2 paıyzyn qurady desek, munyń ishinde 4,4 paıyzy saýda-sattyqtyń enshisinde jatyr eken. Álbette, bazardyń aty – bazar. Ondaǵy erkin saý­dany qadaǵalaý qıyn. Iаǵnı, saý­da salasyndaǵy «kóleńkeli» eko­no­mıkany negizinen jasyryn óndiris pen beıresmı sektor, ıaǵnı «jabaıy» saýda men bazarlar jumysynyń durys uıymdastyrylmaýy qurap otyr. Búgingi kúni Qazaqstandaǵy saýda salasynyń 50 paıyzy bazarlarda desek, osy bazarlardyń tek 17 paıyzy ǵana zamanaýı formattaǵy saýda alańdary eken. Al durys uıymdastyrylmaǵan nemese zamanaýı formatqa kóshirilmegen bazarlardyń barlyǵy salyqtyq ákimshilendirýdiń tıimdiligine kedergi keltiredi. Osyndaı máse­le­lerdi sheshý úshin saýda bazarlaryn kezeń-kezeńimen zamanaýı formatqa kóshirýdi mindetteý jónindegi zańnamalyq sharalar qolǵa alynbaq. – Zamanaýı formattaǵy saýda desek, kóz aldymyzǵa birden kartochkamen esep aıyrysý elesteıdi. Alaıda, bizde bul ázirge tolyqtaı júzege asa qoıǵan joq. Jalpy, qolma-qol aqshany azaıtý jaıy qalaı? Barlyq saýda oryndaryna arnaıy termınaldar mindetteý týraly zańnama da qolǵa alynǵan edi, kesheýildep ketken sııaqty. Bul jóninde ne deısiz? – Jańa zańnamaǵa sáıkes, osy jyldyń 1 qańtarynan bastap elimizdiń barlyq iri dúkenderinde pos-termınaldar jumys isteýi tıis bolatyn, ıaǵnı zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń barlyǵyna birdeı mindettelgen. Biraq, keıbir júıelerdiń áli de tolyq daıyn bolmaǵandyǵynan, sonymen birge kásipkerlerdiń usynys-tilekterine baılanysty onyń jumys atqarýy taǵy keıinge shegerildi. Iаǵnı 2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap bul zańnama naqty kúshine enedi dep otyrmyz. «Tólemder men aqsha aýdarymy týraly» Zańnyń 11-babyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Ol boıynsha jeke kásipkerler men zańdy tulǵalar qyzmetin júrgizetin oryndarda banktik kartalardy paıdalaný arqyly tólem qabyldaıtyn qurylǵy ornatýǵa mindetti. Jańadan bekitilgen zań halyqty qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýǵa mindettemeıdi, biraq kásipkerler úshin bul ­– buljymas talap. Qazirgi kezde, salyq organdarymen pos-termınaldar ornatylmaǵan saýda núkteleriniń ıelerine eskertýler jasalyp jatyr. Zańdy tulǵa­lar men jeke kásipkerler saýda núktelerin pos-termınaldarmen qam­tý­ǵa mindetti. Bul zańnama, arnaıy salyqtyq tártipti qoldanatyn kásipkerlerge de qatysty. Sondyqtan, bizdiń kásipkerlerge aıtarymyz, 2016 jyldy tospaı, qazirden oılanyp, termınaldar ornatý kerek. Talapty oryndamaǵandarǵa aıyppul salynady. Pos-termınal qoımaǵan kásipkerge 40 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde, al shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine – 60, iri bıznestegi zańdy tulǵalarǵa 80 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul salynady. – Salyqtan jaltaryp, jalǵan­dyqqa barýǵa kóbine-kóp ne sebep? Salyqtan qashatyndar kimder? Osy salanyń basshysy retinde jeke pikirińizdi bilsek. – Munyń basty sebebi, azamat­tar­dyń salyq týraly mádenıetiniń tómendigi dep oılaımyn. Olaı deıti­nim, bizdiń eldegi salyqtyq júıeniń deńgeıi, mólsheri basqa eldermen salystyrǵanda áli tómendeý. Mysaly, aılyǵymyzdan salyqqa 10 paıyz ustap turady. Arnaıy salyq rejimi arqyly jumys atqaratyn zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń aınalym somasynan 2-3 paıyz ǵana ustalady. Jalpyǵa birdeı rejimde jumys atqaratyn zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń taza tabysynan 10 paıyz ǵana tabys salyǵy ustalady. Al endi keıbir elderde bul álde­qaı­da kólemdi. Soǵan qaramastan, olar ony tólep jatyr. Bizde áli kúnge deıin jumyskerlerine jalaqyny qolma-qol beretinder bar. Jumysshy da sony ala salady. Al shetelde ony almaıdy. Erteń zeınetaqymdy qalaı alamyn degendeı, óz quqyqtaryn qorǵaıdy. Bizdikiler úndemeıdi, ala salady. Erteń ne bolatynyn boljamaıdy jáne óziniń quqyǵyn talap etpeıdi. Bári kishkentaı nárseden bas­talady. О́zin ózi qorǵaı almaýdyń saldary jalǵan kásipkerlerdiń arasynda qylmysqa deıin aparady. Mıl­lıardtaǵan somalardy salyq retin­de memleketke tólemeýge tyrysa­dy. Onyń arǵy jaǵynda, áleýmettik má­sele bar, eldiń zeınetaqysy degen ta­ǵy bar. Muny oılamaıdy. Osyndaı túsi­nik mádenıettiń tómendigin bil­dire­di. Men kóp eldi aralap, kóptegen sa­lyq júıelerimen tanystym. Olarda, sa­lyq tólemeý – úlken qylmys. Halyq­tyń sana-seziminde osylaı qalyp­tas­qan. Mysaly, bizde kisi óltir­gen qylmyskerdi jurt qanypezer, qan­dyqol qaraqshy dep biledi. Al Úki­metti aldap, qarjyny qymqyrǵan, qymbat kólik mingen aılakerdi myqty eken deıdi. Mine, bizge keregi – osyndaı oıdy sanadan joıý. О́ıtkeni, bul – burys kózqaras. Keıbir elderde salyqtan jaltarý – kisi óltirgenmen teń, adam tonaǵanmen para-par qyl­mys. Shetelderde qorǵaýshylar kez kelgen qylmys boıynsha sot otyrys­taryna qatysyp, óz jumystaryn atqaryp, azamattardyń quqyǵyn qorǵaǵanymen, salyqtan jaltarý faktisi boıynsha – qorǵaýshy bolýǵa kelispeıdi. Salyqtan jaltarýdyń qandaı aýyr qylmys ekenin osydan-aq baıqaýǵa bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan».