Talas sýy – tabys kózi

Buǵan qosa ózenniń joǵarǵy arnasynda ornalasqan eldi mekender qoldarynan kelgenshe túrli kólemde sý qoımalaryn saldy. Qoımaǵa jınalǵan sýdyń jartysy jerge sińip, jartysy bý bolyp bultqa aınalyp ketetindikten qalǵany bir jazǵa jetpeı qalyp jatty. Sol sebepti tómengi aǵys boıyndaǵy eldi mekender sý tap­shylyǵyn tartty. Biraq bul másele eshkimdi tol­ǵandyrǵan joq. Sonymen qatar keıingi kezde klımattyń kúrt óz­gerýine baılanysty jańbyr men qar sýynyń az bolýy sebepti jerasty sýlary tómen deńgeıge túsip, qýań­shylyq bolý yqtımaldylyǵy artty.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ótken jylǵy qańtar aıynda sóılegen sózinde: «Byltyr egistik ónimi ótken jylmen salystyrǵanda 4 mln tonnaǵa kem boldy. Bıyl da jaýyn-shashyn az bolady degen joramal bar. Sondyqtan osy bastan qamdanǵan jón» degen edi. Osyǵan oraı, Jambyl oblysyndaǵy jaıylym jáne egistik jerlerdi keńeıtý maqsatynda oblys kólemindegi ózenderdiń sýyn jınaqtap, barynsha uqyptylyqpen paıdalaný kerektigin jaqsy túsinemiz.

Joǵaryda atalǵan flora men faýnanyń ártúrliligin jáne jaıylym men egistik jerlerin, sondaı-aq ózen sýlarynyń kó­lemin kóterý úshin tómendegi is-sharalardy qolǵa alý qajet. Bú­ginginiń basshylary «Aǵań murat bolǵansha, saǵan mu­rap bolsyn» dep sý qoımalaryn salyp alǵan. Sol toǵanda jınalǵan sýdyń otyz paıyzyn ǵana iske jaratady. О́ıtkeni qoımanyń tabany qazylyp, topyraǵy jaǵany kóte­rýge jumsalady. Al tabany qa­­zylǵan toǵandardyń paıdaly ke­­ńistikke shyǵa almaýy eskerilmegen.

Sýǵarmaly jermen qamtama­syz etý jaǵdaıy júıeli jumys isteme­gendikten Jambyl oblysyn qaq jaryp ótetin Talas ózeni jaz mezgilinde toqtaý sýlardyń birine aınalady. Endi ózen tabany (basseıni) keýip, jaı saılardyń qatarynda qalmas úshin Talas ózenine úlken kómek qajet.

Máselen, Moıynqum aýdanynan ótetin Shý ózeniniń keı tus­tary arnasynan asyp, paıdasyz bat­paqty jerlerge bosqa sińip ja­tady. Shý ózeniniń 550-600 metr bıiktikte ornalasqan sýyn 450 metr bıiktiktegi Talas ózenine túrli teh­nıkalyq tásilderdi qol­daný ar­qyly qossa, Jambyl ob­lysynyń qoldanystan shy­ǵyp bara jatqan egistigi men jaıy­lymdyq jerle­riniń 70-80 paıyzy qaıta jandanary sózsiz. Sonymen birge Ta­las, Mer­ki, T.Rysqulov, Sarysý, Jam­byl eldi mekenderi sýmen qam­ty­la­tyn edi.

Jer yńǵaıyna qaraıtyn bol­­saq, Shý ózenin Tasótkel sý qoı­­masy mańynan alyp Baızaq aýdanynyń Temirbek eldi mekeni mańynan Talas ózenine ákelip qosatyn bolsaq, osy óte yńǵaıly bolar dep sanaımyn. Atalǵan ara qashyqtyqty jer qyrtystaryn eskere otyryp esepteıtin bol­saq, shamamen 250 shaqyrym, al tikeleı qosatyn bolsa, 200 shaqyrymdaı bolar edi. Atap aıtatyn jaıt, Asa ózenine Teris ashy qoımasynan sý berilip, ony Bılikól, Aqkól, Ashy­kól esh paıdasy joq kól­derine soqpaı aınalyp ótip, Ta­las aýdanynyń Úsharal eldi me­keninen Talas ózenine qosatyn bolsaq, Jambyl, Talas, Sarysý aýdandarynyń jerlerine qosymsha sýǵarmaly kómek bolatyny belgili.

Mysaly, Túrikmenstannyń aýa raıy ystyq, jeri túgeldeı shóleıt (qumdy), qolaısyz bolyp keledi. Osydan qutylý úshin Ámýdarııa ózeninen sý alý­ǵa uzyndyǵy 1 100 shaqyrym arna qazyp jerin sýlandyryp, qum­dy jerdi paıdaǵa jaratqany sonsha­lyq, ylǵaldy kóp qajet etetin júzim, júgeri sekildi kókónis jáne bıdaı egip, ónim alyp otyr.

Onymen salystyrǵanda Jam­byl oblysynyń jeri qunarly, yl­ǵaldy. Sondyqtan buǵan osy bastan qamdansaq, Prezıdent es­kertken túıtkildiń túıini sheshil­mek, sóıtip Talas sýynyń arnasy qaıta tolsa, tabystyń kózi sol bolar edi.

Nurbek NIIаZBEK,

Jambyl oblysy ákimdigi

Qurylys basqarmasynyń

bas mamany