Ekologııalyq zań: Búgingi kózqaras

Zań boıynsha ekologııalyq apat aımaǵy, ekologııalyq daǵdarys aımaǵy jáne ekologııalyq daǵdarys jaǵdaıyna jaqyndaǵan óńirler naqtylanyp, turǵyn­darǵa áleýmettik kómek taǵaıyn­daldy. Osynyń arqasynda oblys turǵyndarynyń aılyq jalaqylaryna paıyzdyq ústeme qosyldy. Medısınalyq qyzmet kórsetýdi, densaýlyq saqtaý isin qarjylandyrýdy jáne materıaldyq turǵydan jabdyqtaýdy uıymdastyrý jolǵa qoıyldy. Júkti áıel­derdiń densaýlyǵyn qadaǵalaýda jeńil­dik kóp edi, mektep jasyndaǵy balalar tynyǵý-saýyqtyrý lagerlerine tegin joldama alyp jatatyn. Bul óńirden qonys aýdarǵandar barǵan jerinde biraz jeńildikke ıe bolatyn. Tabysy tómen otbasylarǵa zań aıasynda arnaıy kómek kórsetildi. Basqasyn bylaı qoıǵanda, turǵyndarǵa jeńildikpen 2 tonnadan kómir berilip turǵanyn da jurt áli jyr qylyp aıtady.

Otyz bir jyldyń ishinde zań edáýir «juqardy», ıaǵnı biraz baptary alynyp tastaldy. Sol baptarmen birge kóp­tegen jeńildik te jym-jylas boldy. 2000- jyldardyń basynda jergilikti ákimdik osyǵan qumbyl ki­riskenin umytqanymyz joq. Bılikke ba­ǵynyshty jergilikti basylymdar ta­bıǵat taqsiretin tartqan jurtqa berilip otyrǵan ótemaqyny alyp tastaý jóninde pikirler uıymdastyryp, keıbir respýblıkalyq BAQ pen táýelsiz aqparat quraldary boraǵan shań men tuzdan kóz asha almaı otyrǵan eldiń jaǵdaıyn kórsetip, jeńildiktiń jyry birazǵa sozylǵan.

Aıtys-tartystyń aıaǵy uzap, oblysqa birshama mınıstrlik ókilderin erte kelgen sol tustaǵy birinshi vıse-premer Grıgorıı Marchenkonyń qatysýymen úlken jıyn ótip, onda eldi tyńdaǵan úkimet delegasııasy ekologııalyq koeffısıentter alynbaıtynyn málimdegeni de este. Biraq sol tustaǵy jergilikti bıliktiń «ekologııalyq óńir ónimine suranys joq» degen ýáji olaqtyń kestesindeı oıqy-shoıqy bolyp turǵanymen de zańnyń biraz baptaryn qysqartýǵa jetip jatty. Áıelder úshin zeınetke erte shyǵý, júkti áıelderge arnalǵan jeńildikter jáne kóptegen basqa da qosymsha ótemaqylar osy joly alynyp tastaldy. Biraq osy ýaqytqa deıin Qyzylordanyń kúrishine «mynaýyń apatty aımaqtyń tuzdy to­pyraǵynan óngen eken» dep muryn shúıir­gen eshkimdi kórgen emespiz. Syr kúri­shi elimizge de, shetelge de jóneltilip jatyr. Araldyń balyǵy men tuzy da Eý­ro­panyń biraz memleketiniń sóresinde tur.

Dál qazir osy máselemen oblystaǵy «Bastamany qoldaý» qoǵamdyq birles­tigi aınalysyp jatyr. Qoǵamdyq birles­tiktiń ókilderi USAID-tyń Orta­lyq Azııadaǵy azamattyq qoǵamdy qoldaý baǵ­darlamasy sheńberinde zań jeńildik­terin paıdalanyp otyrǵan Qyzylorda, Aqtóbe, Uly­taý men Túrkistan óńir­lerinde 1 700 adamnyń qatysýymen áleý­mettik aýdıt júrgizip, birneshe dóńgelek ústel men qoǵamdyq tyńdaý uıymdastyrdy. «Aral óńiri halqynyń áleýmettik-eko­nomıkalyq quqyqtaryn qorǵaý» ta­qy­­rybyndaǵy saraptamalyq esepte qam­tylǵan másele kóp. Esepte Aral óńi­­rindegi ekologııalyq jaǵdaıdyń nasharlaýy halyqtyń densaýlyǵyna, aýyl­sharýashylyǵyna, teńizdi óńirdegi tirshilik kózi – balyq sha­rýashylyǵyna áseri jan-jaqty aı­tylǵan. Keıingi jyldary Syr­da­rııa ózeniniń túbi kó­rinip qalǵany, Baıqońyrdan ushqan zymyrandardyń zardaby ekologııalyq óńir ahýalyn odan ári aýyrlatyp otyr.

Zańǵa júrgizilgen zertteýler men saraptamalardan keıin Aral mańyndaǵy halyqtyń taza sýǵa, densaýlyǵyn saq­taýǵa, áleýmettik jáne ekonomıkalyq qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan quqyqtaryn nyǵaıtý ári qorǵaý úshin zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jóninde ázirlengen usynymdar Parlamentke, Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Densaýlyq saqtaý, Qar­­jy, Ulttyq ekonomıka, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrlikterine, Qyzyl­orda, Aqtóbe, Ulytaý, Túrkistan oblystaryna joldanady.

– Bul usynystardy birden júzege asyrý múmkin emes, biraq burynǵy jeńil­dikterdiń negizgilerin qaıtarýǵa kúsh sa­lýy­myz kerek. Mysaly, qazir jalaqyǵa qo­­sylatyn ústemeaqy ekologııalyq apat aımaǵy sanalatyn Aral men Qazaly aýdandarynda – 50 paıyz, al ekologııalyq daǵdarys óńirleri qataryndaǵy qala men bes aýdanda 30 paıyz bolyp tur. Osynyń ózin tek memlekettik qyzmetkerler men bıýdjettik mekeme mamandary alady. Bul – aımaqtaǵy ekonomıkalyq belsendi halyqtyń 30 paıyzy. Jeke mekemeler arasynan mundaı qarajat tóleıtin, zańǵa saı demalys kúnderin beretinder joqtyń qasy. Taǵy bir másele – qoǵamdyq jumysqa tart­ylǵan jergilikti azamattardyń jala­qysyna da ústemeaqy qosylmaıdy, – deıdi «Bastamany qoldaý» qoǵamdyq bir­lestiginiń tóraǵasy Mádına Tólepova.

Turaǵy Syrda, tirligi syrtta vahtalyq ádispen jumys isteıtin azamattar da ekologııalyq ústemeaqydan qaǵylyp otyr. Zańǵa súıensek, ózge qalalarda joǵarǵy bilim alyp júrgen qyzylordalyq jas­tar da qatarlastarymen salystyrǵanda joǵarylaý shákirtaqy alýǵa tıis edi. Biraq ol da oryndalyp otyrǵan joq. Bir sózben aıtqanda, zańnyń qoldanylý aıasy tek oblyspen shektelip qalyp otyr. Jaqynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginen kelgen hatta ekologııalyq apat aımaǵynda turatyn stýdentter ǵana jeńildikke ıe bolatyny jazylǵan.

Mınıstrlik ókilderi tartylǵan teńiz áseriniń ekologııalyq apat jáne eko­logııalyq daǵdarys aımaqtarynda tura­tyn júkti áıelderdiń saýlyǵyna áserin rastaıtyn dáleldi derekterdiń joqtyǵyna da nazar aýdarǵan. Sondyqtan da bala kú­timine baılanysty demalys uzaqtyǵyn ul­ǵaıtý úshin ekologııalyq aımaqtaǵy áıel­der densaýlyǵyna tolyq taldaý qa­jet.

Salystyrý úshin aıta keteıik, Aral ekologııasyna baılanysty qabyldanǵan qujattyń «Semeı ıadrolyq synaq polı­gonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleý­mettik qorǵaý týraly» Zańnan aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy bar. Basqasyn bylaı qoı­ǵanda, eki zańdaǵy júkti áıelderdiń bo­sanǵanǵa deıingi, bosanǵannan keıingi demalysynda da kóp ózgeshelik kezdesedi.

Aral óńiriniń dál qazirgi jaǵdaıyn, ondaǵy turǵyndardyń saýlyǵyn jaq­sartý máselelerin áleýmettik salany, onyń ishinde densaýlyq salasyn bes saýsaǵyndaı biletin Parlament Sena­tynyń depýtaty Aqmaral Álnazarova da jıi kóterip keledi. Qoǵamdyq birlestik bastamasyna qoldaý tanytqan depýtat týý kórsetkishi tejelip, halyqtyń tabıǵı ósimi azaıǵan óńirde ekologııalyq jáne klımattyq daǵdarys jaǵdaıynda densaýlyq saqtaý salasyndaǵy óńirlik qaýipsizdikti qam­tamasyz etý jónindegi baǵdarlama daıyn­daý qajettigin aıtady. Al jalpy oblys halqynyń keıingi bes jyldaǵy den­saýlyq kórsetkishinde onkologııalyq aýrý­lar óskeni baıqalyp tur. Sút bezi, óńesh, asqazannyń qaterli isikterine shal­dyqqandar kóbeıgen. Oblystaǵydan joǵary kórsetkish Aral, Syrdarııa, Qarmaqshy aýdandary men Qyzylorda jáne Baıqońyr qalalarynda tirkelip tur. Qan aýrýlary Aral, Shıeli, Jalaǵash jáne Jańaqorǵan aýdandarynda joǵarylaǵan.

Osy máseleni jýyrda Parlament Májilisiniń depýtaty Murat Ábenov te kóterip, Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrovqa saýal qoıdy. My­saly, 11-bapta Úkimet pen jergilikti atqarýshy organ ekologııalyq qasiret aımaǵynyń halqyn ekologııalyq taza tamaq ónimderimen jáne sapaly aýyz sýmen basymdyqty túrde qamtamasyz etýge mindettelgen. Májilis depýtaty qazirgi jaǵdaı kerisinshe bolyp otyrǵanyn aıtady. Syr eline ońtústikten azyq-túlik jetkiziletin jol aqylyǵa aınalyp, bul baǵanyń qymbattaýyna soqtyryp otyr.

– 12-baptaǵy medısınalyq qyzmet kórsetýdi, densaýlyq saqtaý isin qar­jylandyrýdy jáne materıaldyq jaǵynan jabdyqtaýdy uıymdastyrý talaptary da oryndalmaı otyr. 19-baptaǵy ekologııalyq qasiret aımaǵyndaǵy jumyssyzdarǵa beriletin áleýmettik kepildikter men ótem­der talaptaryna sáıkes qarjy jáne materıaldyq qarajattar jańa jumys oryndaryn qurýǵa, aqy tóleıtin qoǵamdyq jumystardy uıymdastyrýǵa basym baǵyttaýǵa, ekologııalyq apat aımaǵynan kóship-qonýshylardy respýblıkanyń ekologııalyq jaǵynan qolaıly aımaq­tarynda jumysqa ornalastyrýǵa jum­salýǵa tıis. Biraq kúni búginge deıin Syr óńirinen kóship kelgen azamattardy ju­mys oryndarymen qamtamasyz etetin baǵdarlama týraly estigen emespiz. Qa­zir Qyzylordada «qara altyn» qory sar­­qylýǵa jaqyndady. Munaıdyń túbi kóringeni alda óńirde jumyssyzdyq máse­lesi kúsheıe túsetinin baıqatady, deıdi de­pýtat.

Qysqasy, zańdaǵy jeńildiktiń jyry osyndaı bolyp tur. Jyl saıyn Araldyń kepken tabanyn kógaldandyrýdyń qamy jasalyp, osy ýaqytqa deıin júzdegen myń gektarǵa sekseýil egildi. Kishi Aral kemerine kelgeli beri tabıǵattyń tosyn qu­bylystary sál de bolsa tyıylǵandaı. Degenmen áli kúnge aıaq astynan daýy­l turyp, tóbeden qum men tuz qatar quıy­latyn sátter az emes. Osynyń ózi eko­nomıkanyń barlyq salasynda klı­mat­tyń ózgerýine beıimdelý sharalaryn qa­byldaý qajettigin kórsetedi. Al buǵan «Aral óńirindegi ekologııalyq qasiret saldarynan zardap shekken azamat­tardy áleýmettik qorǵaý týraly» «juqarǵan» emes, kerisinshe jetildirilgen, tolyqqandy zań negiz bolýy kerek.

Qyzylorda