Qaqtyǵys sáýir aıynyń ortasynda bastaldy. Áskerı rejimniń eki negizgi fraksııasy bılik úshin taıtalasyp jatyr. Sýdan qarýly kúshteri eldiń is júzinde bıleýshisi general Abdel Fattah ál-Býrhanǵa boı usynǵan. Al jedel áreket etý kúshteri (RSF) qyzmetkerleri burynǵy áskerı qolbasshy, Hemedtı degen atpen belgili general Mohamed Hamdan Dagalonyń soıylyn soǵyp otyr. Bılikke talastyń túp-tamyry eldi talaı jyl bılegen dıktator Omar ál-Bashırge baryp tireledi. 2019 jylǵy kóterilisten keıin 26 jyl el bılegen prezıdent taǵynan taıǵan edi. Sóıtip, elde ýaqytsha úkimet qurylyp, bılik ýaqytsha áskerı keńeske berildi. Ony alǵashqyda Ahmed Avad ıbn Aýf basqardy, keıinnen keńestiń basshylyǵy Abdel Fattah ál-Býrhanǵa berildi. Bashır qyzmetinen ketken soń demokratııalyq úlgidegi úkimet qurýǵa talpynys jasalǵan-dy. Alaıda bul qadam sátsiz aıaqtaldy. Sondyqtan shyǵar, 2022 jyldyń basynda-aq dıplomattar Hartýmda qaqtyǵys bastalýy yqtımal ekenin aıtyp, dabyl kóterdi.
RSF kúshteriniń negizin 20 jyldaı buryn Omar ál-Bashır qalady. Buqaralyq aqparat quraldary taratqan málimetke súıensek, mundaı kúshtik qurylym Darfýrdaǵy kóterilisti basý úshin qajet bolǵan. Sóıtip, saıası jáne ekonomıkalyq ahýalǵa narazy jergilikti halyqty ortalyq bılikke baǵyndyryp, tuqyrtyp alýdy kózdegen. Halyq arasynda jedel áreket etý kúshteri «Janjavıd» atymen tanylyp, zulymdyq mekemesi retinde sanalatyn kórinedi. 2013 jyly RSF jartylaı áskerılengen qurylymǵa aınaldy. Onyń basshylyǵyna áskerı shen berildi. Sóıtip, Darfýrdaǵy kóterilisti basýǵa qatysty. Budan bólek, Iemendegi, Lıvııadaǵy qaqtyǵystarǵa da úles qosqany belgili. Degenmen 2019 jyly Hemedtı bastaǵan RSF men ál-Býrhan basqaratyn turaqty áskerı kúshter birlesip, Omar ál-Bashırdi taqtan taıdyrdy. Keıinirek elde taǵy bir kóterilis bolyp, bılikti azamattyq arnaǵa burýǵa talpynǵan. Biraq narazylyq aksııasy sátsiz aıaqtalyp, bıliktegiler ony kúshpen basty. Sodan beri Sýdandaǵy ahýal ońalmaı-aq qoıdy.
О́kinishke qaraı, Sýdanda Qazaqstan azamattary da júrgen. Qazirgi tańda Syrtqy ister mınıstrligi olardy elden shyǵarýǵa áreket jasap jatyr. Syrtqy ister mınıstrliginiń habarlaýynsha, Qazaqstan elshilikteriniń esebine sáıkes qaqtyǵys órshigenge deıin Sýdanda barlyǵy 17 Qazaqstan azamaty bolǵan.
«Sýdandaǵy qarýly qaqtyǵystyń kúsheıýine baılanysty Mysyrdaǵy jáne Efıopııadaǵy elshilikterimiz, sondaı-aq Djıddadaǵy bas konsýldyq Qazaqstan azamattaryn evakýasııalaý máselesimen aınalysyp jatyr. Bastapqyda ol jaqtaǵy Qazaqstannyń úsh azamaty ǵana belgili bolǵan. Keıin aqparat BAQ-ta jarııalanǵannan keıin Sýdan aýmaǵyndaǵy taǵy 14 azamatymyz mınıstrlikke júgindi», dedi Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Aıbek Smadııarov.
Otandastarymyzdyń kópshiligi Sýdanǵa jeke taý-ken kompanııasynda jumys isteý úshin kelgen. Sýdanda ornalasqan Reseı, Túrkııanyń Efıopııa, Iordanııa elshilikteriniń kómegimen, Qazaqstannyń alty azamaty evakýasııalandy. Olar Iordanııa, Saýd Arabııasy jáne Efıopııaǵa jetkizilgen.
«IýNISEF-te qyzmet isteıtin Qazaqstannyń bir azamaty Iordanııadaǵy IýNISEF kampýsyna ornalastyryldy, taǵy bir otandasymyz óz ótinishi boıynsha Birikken Arab Ámirlikterinde qalýdy uıǵardy. Bizdiń tórt otandasymyz Qazaqstanǵa keldi. 17 azamattyń altaýy Sýdannan tys jerlerge ketti. Qalǵan 11 azamat óz qalaýy boıynsha Sýdanda qaldy. Onyń 10-y – taý-ken óndirýshi jeke kompanııanyń qyzmetkerleri. Bir azamat – «Shekarasyz dárigerler» uıymynyń qyzmetkeri. Ol sonda qalýdy sheshti, biz de onymen baılanystamyz», dedi A.Smadııarov.
Osy oraıda, álem elderiniń Sýdanda óz múddesi bar ekenin aıta ketken jón. Biraq qaqtyǵys túbegeıli ishki másele bolǵandyqtan, oǵan alpaýyt memleketter yqpal etýge qaýqarsyzdyq kórsetip otyr. Máselen, 2019 jyly Omar ál-Bashırdiń bılikten ketýin qyzý qoldaǵan AQSh tarapy aımaqta turaqtylyqty saqtaýǵa aıtarlyqtaı úles qosa almady. Al Qytaı talaı jyldan beri Afrıka qurlyǵynda yqpalyn arttyrǵysy keledi. Sol sebepti kóptegen ınfraqurylymdyq joba bastap, aýqymdy ınvestısııa quıǵan edi. Degenmen Sýdannyń ishki máselesine kelgende Beıjiń bıligi sharasyz. Sarapshylardyń aıtýynsha, Qytaı áliptiń artyn baǵyp otyrǵan syńaıly. Alda-jalda kim basym túsip, bılikke kelse, sonymen áriptestik ornatýǵa tyrysady. Sondaı-aq Sýdanǵa qatysty Reseıdiń de óz múddesi bar. Kreml bıligi qazirgi tańda RSF kúshterin jáne Hemedtıdi qoldaıdy. «The Guardian» gazeti munyń sebebin eldegi altyn kenderin zańsyz ıgerýmen baılanystyrady. Sonymen qatar Reseı Sýdanda teńiz kúshterin ornalastyryp, Úndi muhıtyndaǵy yqpalyn arttyrǵysy keletinin alǵa tartady.
Aıtpaqshy, elimiz 2017-2018 jyldary Birikken Ulttar Uıymynyń Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe bolyp saılanǵany belgili. Sol kezeńde qazaq dıplomattary Sýdan sekildi uzaqqa sozylǵan jáne shıeleniske toly qaqtyǵystar sharpyǵan óńirlerge jiti kóńil bólgen edi. Sondaı-aq Sýdanǵa sarapshylar deńgeıindegi saparlar uıymdastyrdy.
