Meıli ǵoı, aparsa apara bersin, ol Jazýshylar odaǵynyń jeke jumysy, bizdiń shataǵymyz qansha dep júrgende, birde Saýytbek Abdrahmanov ekeýmizdi úlken bastyǵymyz Qýanysh Sultanov shaqyrǵan. Ol kezde Qýanysh aǵamyz Baspasóz jáne buqaralyq aqparat mınıstri qyzmetinen Premer-mınıstrdiń orynbasary bolyp taǵaıyndalyp, Prezıdent apparaty men Mınıstrler kabınetine aýysyp kelgen shaǵy.
Sultanovtan alǵan tapsyrmamyz qysqa da nusqa boldy. Beksultan aǵa bastaǵan zııaly jurtshylyqtyń aıtyp júrgen áńgimesiniń anyq-qanyǵyna kóz jetkizý, shyndyǵyn anyqtaý. Ańyraqaıdy oqyǵanbyz, Ordabasyn bilemiz, tipti Úıgentas qyrǵyny men Aıagóz aıqastaryn da estigenbiz. Al «Or shaıqasy» degeni – qaıdan shyqqan kóıit sóz? Aqyn-jazýshylar álimsaqtan qııalǵa beıim keledi, ár nársege elikkish, emosııamen qosyp ta aıta beredi. Erteńgi kúni el aldynda uıatqa qalmas úshin bizge osy áńgimeniń aqıqatyn aıqyndaý – mindet.
Respýblıkalyq deńgeıde jobalanǵan, óńirlerde ótkizilmek aıtýly datalar men aqyn-jazýshylardyń úlkendi-kishili saltanattaryn, mereıli toılaryn ortalyqtan úılestirý jumystary meniń moınymda bolatyn. Sodan da shyǵar, Qýanysh aǵamyz: «Jazýshysyń ǵoı, Jarkentke sen baryp qaıt, aǵalaryńnyń sóziniń ras-ótirigin anyqta, shyndyǵyna kózińdi jetkiz, soǵan baılanysty sońynan sheshim shyǵaramyz», dep sharýany shegelep, tikeleı maǵan tapsyrǵan. «Beksultan aǵamdy ertip alaıyn ba?», dep edim, Qýanysh Sultanuly bul usynysyma úzildi-kesildi qarsy boldy. «Onda aǵańnyń mysy basyp, sen onyń aıtqanynan shyqpaı qalasyń, maǵan jazýshynyń emes, Úkimet apparaty qyzmetkeriniń pikiri kerek!», degendeı ýájben kesip tastady.
Ertesinde ertemen salyp-uryp Buryndaı áýejaıyna bardym. Qýanysh aǵamyz bárin de habarlap, bárin de saqadaı-saı daıyndatyp qoıypty. Eki ushqysh meni kútip otyr eken, qulaǵymyzdy tas bitegen qulaqqap-naýshnıkti kıip aldyq ta, daryldatyp shyǵysty betke alyp ushyp kete bardyq. Áne-mine degenshe Taldyqorǵannyń shetindegi áskerı áýejaıdyń alańqaıyna da kelip qondyq. Ol jerde bizdiń tikushaǵymyzǵa oblys ákimi Serik Ahymbekov, ákimniń orynbasary Gúlsha Táńirbergenova jáne mılısııanyń bir generaly kelip otyrdy.
Azdan soń «shaıqas bolypty» degen mejeli jerimizge de ushyp jettik. Tikushaǵymyz uzyn tóbeniń erneýindegi taıpaq jazyqqa jaılap qondy. Bul jerde Jarkent aýdanynyń ákimi Ádilshaıyq Ybyraımoldaev tómendegi shuraıly tepseń ústine kıiz úı tigip tastap, óziniń birer nókerimen bizdi taǵatsyzdana kútip júr eken. Baıqaımyn, tóbeniń teristik jaǵy tereń saı, shatqaıaq jyra, shapshyma tik tárizdi. Saı tabanynda qaq kúmisteı jaltyrap áldebir bulaq aǵyp jatyr. «Ordyń bulaǵy» degeni osy bolar. Tóbeniń ońtústigi jadaǵaılaý bolǵanymen, uzaqqa sozylǵan jylmaǵaı betkeı eken de, tómendegi munarly jazyq, tumarly bel-belester bul bıikten alaqandaǵydaı kóringen.
Biz ertede qazylǵan ordyń kemerinde tur ekenbiz. Ejelgi oqpana-okoptyń sulbasy anyq baıqalady. Oqpananyń etegi súıirlene baryp tómendegi qyldaı múıiske tirelipti. Odan arǵysy shyńyraý shatqal, aqsıǵan tasqorym. Tómendegi tereń saıdyń tabanynda býlyǵa shapshyp, býyrqana aqqan taý ózeni baıqalady. Joǵarǵy jaǵymyzda kúderi jon, muń shaqyrǵandaı munarly shyńdar silemi. Oqpananyń soraby qasqa súrleýdeı qıralańdaı órlep, taýdyń tarǵyl tóbesine iline, kókjıekke sińip ketipti.
Bul bıikte babalardyń asqaq úni, daýylpaz rýhy, ultymyzdyń ulylyǵy men danalyq izi jatqany shyndyq edi. Bul aranyń, rasymen, babalar qanyna sýǵarylǵan qasıetti topyraq, kıeli óńir ekenine, mynaý tóbeli jal halqymyzdyń azapty tarıhynyń aıshyqty bir beti ekenine, eldiktiń eren erliginiń aıǵaǵy ekenine bizdiń tıtteı de shúbámiz qalmaǵan.
Keıin Almatyǵa qaıtyp oralǵan bette el arasynda bolatyn artyq-aýys sózdiń, áýleki áńgimeniń aldyn alaıyq dep, elimizdiń birer zııaly qaýymyn jınap, Orbulaq jaıyn aıtyp oı tastaǵanbyz, erkin talqyǵa salǵanbyz. «Ol múmkin emes!» dep sonda biraz aǵaıyn qos qoldaryn kóterip qarsy shyqqan. «Sender myna jaǵdaıdy da qazaqtyń lepirme qyzbalyǵyna basyp, ótirik tarıh jasaǵaly otyrsyńdar. 600 sarbaz jaýdyń 50 myń qolyn toqtatypty degenge kim senedi? Anaý órkenıetti Eýropa ǵalymdary muny estise, bul ótirikterińe betterin shymshyp kúletin bolady. 600 emes, eski qujattaryńda bir nóli túsip qalǵan shyǵar, tym bolmasa alty myń shyǵar, ol jaǵyn da tekserińizder!» Kelesi bir bilgishter: «Oı senderdiń daýryǵyp júrgenderiń qur dalbasa!» dep muryndaryn shúıirip, qoldaryn siltegen. «Senderdiń kórip kelgenderiń ol Joshy hannyń balasy ańshylyq quryp júrgende qulan teýip óltirgen jer. Ulynyń qazasyna qaıǵy jutyp, qapalanǵan han uzaq sozylǵan tereń or qazǵyzyp, qulannyń bárin aıdap ákelip sol orǵa qulatyp, qyryp tastapty degen ańyz bar».
Apyrmaı, dep oıladyq, kórmeı-bilmeı turyp keıbir aǵalarymyz qısynǵa kelmes qııaldy aıtatyny nesi eken? Arqanyń apaıtós jazyǵy emes, bizdiń kórgenimiz taýdyń bıik jalyndaǵy tar qylta ǵoı. Qolǵa úıretilgen úı maly bolsa bir sári, dalanyń asaý bermes tentek taǵysy seniń shapshyma bıigińe aıdaǵanǵa kóne me? Onyń ústine Ulytaý óńirindegi Joshy qaıda, ıt arqasy qııandaǵy Jońǵar Alataýy qaıda?
Iá, aramyzda ol jyldary óz halqynyń ótkenin mansuq etken, keshegi qyp-qyzyl kommýnıst dúbara aǵalar jetip artylatyn. Sondyqtan ózimiz belsenip shyqqanymyzben, aǵaıynǵa sózimizdi ótkize almasymyzdy da, sendire almasymyzdy da bilgenbiz. Bildik te bul joramaldyń da teristigin aýzy qısaıǵan zamandastaryna túsindirý úshin Beksultan Nurjekeniń ózin alǵa saldyq: «Beljaılaýdaǵy ordyń Joshyhanǵa esh qatysy joq!» dep jazdy aǵamyz. «Birinshiden, Joshyhannyń turaǵy da, beıiti de Ulytaý boıynda. Ań aýlaımyn dep uly han sonaý Ulytaýdan qııan shettegi Jońǵar taýlaryna kelgen eken deý qısynsyz. Ekinshiden, qansha aqymaq bolsa da, qulandy qýyp ákep osy jerge qulatam dep Joshyhan qyr bıiginen or qazdyrmaıdy. Jotanyń eki jaǵy da tik, mynadaı bıik betke qulandy qýmaq túgili artynan ıterip te shyǵara almaısyz. Qysqasy, ańyzda áńgime bolatyn Joshyhannyń qulandy qyrǵan or bul emes, ol joramaldaryńyz – aqylǵa qonbaıdy, beker boljam!»
Orbulaq shaıqasy – aqylǵa syımaıtyn teńdessiz qubylys, qııalmen qońsylas eski áńgime ekeni ras. Sodan da bolar, qoǵamdyq pikir Beksultan aǵamyzdyń tastaı dálelimen de toqtaǵan joq. Jurttyń kúdigin seıiltý úshin shamamyz kelgenshe, óremiz jetkenshe taǵy da maman tarıhshylarǵa, bedeldi ǵalymdarǵa júgingemiz.
Obaly qansha, mamandarymyz qaltqysyz aıǵaqtaryn halyqtyń aldyna jaıyp salǵan. Aldymen erterektegi I.Iа.Zlatkın, A.I.Levshın sııaqty dýaly aýyz tarıhshylardyń jazyp ketken derekterin, 1644 jyldary orys elshileri G.Ilın men K.Kýsheevtiń Tobyl voevodasy G.Kýrakınge jazǵan hattaryn kóldeneń tartysqan. Sol jyldarǵy G.Ilınniń jazbasynan «Kak de on, kontaısha, hodıl na Iаngıra-sarevıcha ı na Iаlantýsha voınoıý, ı vzıal de on, kontaısha, dve zemlısy alataı-kırgızov da tokmakov tysıach za 10. Iаngır de k kontaısha poshel navstrechý s voıskom, a voıska de bylo s Iаngırom 600 chelovek. I Iаngır de, pokopav shansy mej kamnem, ı v te shansy posadıl 300 chelovek s ognennym boem, a sam s tremıa stamı v prıkryte za kamnem. Iаngır ı pobıl de ý kontaıshı na teh dvýh boıah lıýdeı tysıach za 10» degen derek tabylypty. Bul Orbulaq jaıyndaǵy hatqa túsip, resimdelgen alǵashqy resmı qujat eken.
Orbulaq oqıǵasyn tuńǵysh zertteýshi dep áıgili túrkitanýshy, reseılik ǵalym Alekseı Levshın (1799-1879) sanalady. Ol kisi óziniń «Opısanıe kırgız-kazachıh ılı kırgız-kaısaskıh ord ı stepeı» atty eńbeginde bylaı dep baıan etipti: «Ne smeıa vstýpıt v seıý gorstıý lıýdeı v otkrytyı boı, on pomestıl odný polovıný onoı mejdý dvýh gor ýshele, kotoroe okopal glýbokım rvom ı obnes vysokım valom, a s drýgoıý polovınoıý skrylsıa sam za goroıý. Zıýngary, podoıdıa k ýkreplenııý, napalı na onoe, ı v to vremıa, kogda onı terıalı mnojestvo lıýdeı v srajenıı vesma ne vygodnom dlıa osady, po prıchıne ýzkogo prostranstva, Jangır ýstremılsıa na nıh s tyla. Neojıdannost sego ýdara, otvajnost voınov, ızbrannyh dlıa onogo, ı otlıchnye rýjıa, kotorymı vse onı bylı snabjeny, naneslı Bagatyrý (Batýrý) sılnyı ýron».
Al Alashtyń aıtýly qaıratkeri, shejireshi ınjener Muhametjan Tynyshbaev (1879-1938) ta joǵarydaǵy oılarǵa kindiktes tujyrym jasapty: «Qazaqtan kek alý maqsatymen jońǵar qontaıshysy Batýr 1643 jyly 50 myń áskerimen alashtyń baıtaǵyna basyp kirip, onyń eleýli bóligin ózine qaratyp alady. Qapyda qalǵan Jáńgir qol astyna bar bolǵany 600 sarbaz jınap úlgeredi. Álbette, azǵantaı jasaqpen qansha batyr bolsa da, ashyq maıdanǵa shyǵa almasyn bilgen ol, tar qyspaqtyń birinen tosqaýyl quryp, tereń or qazyp, ony úlken tastarmen qorshap qoıady. Ol tosqaýylǵa jasaǵynyń jartysyn qaldyryp, ózi qalǵan jartysymen taý asyp ketedi. Jońǵarlar álgi bekiniske lap qoıǵanda, Jáńgir jaýdyń tý syrtynan aınalyp soǵady da, ot pen oqtyń astyna alady. Qalmaqtar 10 myńdaı áskerinen aırylyp, bytyraı qashady. Kóp uzamaı Jáńgirge 20 myń jasaǵymen Samarqannyń áskerbasy, Álim rýynan shyqqan áıgili tórtqara Jalańtós batyr kómekke jetip úlgeredi. Jońǵarlar kúıreı jeńilip, keıin serpiledi».
Qazaq sarbazdarynyń shaǵyn tobynyń qara bulttaı qaptaǵan qalmaqtardy keneýsiz qyrǵynǵa ushyratqan osy oqıǵa Sáken Seıfýllınniń (1894-1938) de nazarynan tys qalmaǵan tárizdi: «Esimnen keıin onyń balasy Jáńgirdi qazaq han kóterdi» dep jazypty Sáken. «Orta Azııanyń quba jondaryna qamalǵan qazaqtyń Jáńgir tusynda qalmaqpen soǵysýy tipti jıilenedi. 1643 jyly qalmaqtyń 50 myńdaı qoly qazaqty kelip shaýyp, biraz jerin baǵyndyryp alady. Jáńgir han alty júzdeı ǵana qol jınaýǵa shamasy kelip, bir tar asýda bekinis jasap, alty júz kisini ekige bólip, sol bekinis tar asýda qalyń qalmaqtyń eki jaǵynan tıip, qashyrady. Qalmaq pen qazaqtyń ol soǵysynda, Samarqanda ásker basy bolyp turǵan Álim rýynan (kishi júz) shyqqan Jalańtós batyr jıyrma myń qolmen kelip qalmaqty qýysady».
Ensıklopedııalyq kitaptardyń barshasy ǵylymı derekterge qurylyp, kúmánsiz dáıek retinde qabyldanatyny belgili. El arasynda «Qozybaevtiki» dep atalyp ketken, jetpisinshi jyldary jıyrma tom bolyp jaryq kórgen «Qazaq ensıklopedııasy» da – osyndaı irgeli eńbektiń biri. Sol ensıklopedııada mynadaı tujyrym bar: «1643 jyldyń qysynda Batýr qazaq jerlerine taǵy da shabýyl jasady. Jetisýdyń edáýir bóligi men Alataý qyrǵyzdarynyń 10 myńdaı adamyn jońǵarlardyń tutqynǵa alǵanyn estigen Jáńgir han bolmashy qolmen (600 adam) Batýrǵa qarsy attandy. Qazaqtardyń azattyq kúresi jolyndaǵy osy bir erlik ýaqıǵa týraly arhıv materıaldarynda bylaı delingen: «Jáńgir óz tobynyń bir bóligine jońǵarlar tar asýdan asyp kelgenshe eki taýdyń arasyndaǵy tar jylǵada or qazyp, bekinis jasaýǵa buıyrady, al ózi ekinshi bóligimen taýdyń arǵy betine jasyryndy. Qontaıshy or qazyp alyp, erlikpen qorǵanyp jatqandarǵa qarsy shabýyl jasady. Osy kezde Jáńgir jaýdyń tý syrtynan lap berdi. Sóıtip, jońǵarlardy qatty jeńiliske ushyratqany sonshalyq, dushpandar jaǵynan on myńdaı adam qaza tapty. Urys bitýge jaqyndaǵanda 20 myńdaı áskermen Samarqan bıleýshisi ataqty Jalańtós batyr Jáńgirge kómekke keldi. Batýr keıin sheginýge májbúr boldy».
Bul shaıqas jóninde tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Vıl Galıev te tııanaqty oı túıgen eken: «V 1643 godý Batýr zahvatıl zemlı dvýh bolshıh kazahskıh ı kırgızskıh rodov. V plany vhodılo ýnıchtojenıe vsego kazahskogo voıska. Togda Jangır obratılsıa za pomoshıý k emırý Jalantosý, ıvestnomý vlııatelnomý sanovnıký Býharskogo hanstva. Byla dostıgnýta dogovorennost ı s vladetelıamı tıan-shanskıh kırgızov. Onı obeshalı svoıý pomosh. No obstoıatelstva trebovalı srochnyh deıstvıı. S sobrannym opolchenıem v 600 chelovek Jangır napravılsıa v Djýngarskoe Alataý. No, po vseı vıdımostı, eto bylı otbornye drýjınnıkı... Malochıslennost voısk Jangıra mojno obıasnıt slojıvshımısıa togda realııamı. Dlıa deıstvııa v gorah, dlıa ýchastııa v zasade net neobhodımostı v bolshom chısle voınov. Lıshnıe lıýdı moglı tolko pomeshat v osýshestvlenıı zamysla. Ved eto ne srajenıe na mestnostı. Konechno, opredelennýıý rol ıgrala ı operatıvnost – ojıdat podkreplenıe ne bylo vremenı. A potom podoshel ız dalekogo Samarkanda kazahskıı batyr Jalantos, byvshıı emırom v Býharskom hanstve. Na pomosh Jangırý prıbylı ı kırgızskıe opolchensy».
Qyl ústinde turǵan halqynyń taǵdyryn sheshken áskerı turǵydaǵy teńdessiz tapqyrlyǵy men erligi úshin halqy Jáńgir hanǵa Salqam (Aıbyndy) degen janama at beripti.
Osy sharaǵa baılanysty Úkimet qaýlysyn daıyndap júrgen kezde taǵy bir shetin másele jóninde Beksultan aǵamyzben, Manash Qabashulymen aqyldasýǵa týra kelgen. «Bul shaıqastyń tarıhı ataýy áli qalyptasa qoımaǵan tárizdi: Or shaıqasy dedińizder, Ordyń bulaǵyndaǵy soǵys dep te jazasyzdar, Beljaılaýdaǵy qyrǵyn degendi de estidik, Jońǵar taýyndaǵy urys dep te júrsizder. Endeshe osy ataýdy «Or» dep sholaq qaıyryp, tilimizdi tutyqtyrmaı, poetıkalyq boıaqtaǵy bir izge túsireıik te? Shúkir, tereń or bar, saı tabanynda syldyraǵan kúmis bulaǵymyz bar, «Orbulaq shaıqasy» dep dep atasaq qaıtedi?» degendeı tótenshe usynys jasaǵanbyz. Ekeýi de bas shulǵysyp, jón eken dep kelisimin bergen. Sodan Premer-mınıstr S.Tereshenkonyń qolymen 1993 jyldyń 7 maýsymynda «Orbulaq shaıqasynyń 350 jyldyǵy týraly» Úkimettiń qaýlysy jaryqqa shyǵyp, naqty jumystar sodan keıin qaınap jónelgen. Laýazymdy tulǵalar qatysatyn protokoldyq sharalardyń ssenarııin men jazatyn boldym da, Beljaılaýda ótetin teatrlandyrylǵan qoıylymdy, konserttik baǵdarlamany jergilikti ónerpazdar ózderi jasaıtyn bolyp kelistik. Beljaılaý jaǵyn aýdan ákimi Ádilshaıyq Ybyraımoldaev ózi qatań baqylaýda ustaıtyn bolyp sheshtik.
Úkimet qaýlysy shyqpaı turyp, Beksultan aǵamyz «Shekaralyq aımaq qoı, osy ordyń boıyna belgi tas ornatyp qoısaq jaqsy bolar edi» degen kóńilge qonymdy taǵy bir usynys jasaǵany bar. Rasynda da, irgede alpaýyt ımperııa, qazaqtyń jerin aıshyqtap turǵandaı bir tuspaldy shekaralyq belgi ornatqan ábden durys bolar edi. Sondaı-aq ol belgi keıingi urpaqqa dástúr sabaqtastyǵynyń dánekerindeı kórneki jádiger bolmaǵy taǵy daýsyz. Osyndaı oımen Beksultan aǵamyzdyń usynysyn qoldap, tapsyrmanyń biri retinde Úkimet qaýlysyna engizip jibergenbiz.
Tasqa bekitip ornatar jazýdyń mátinin oılastyryp, Qazaqtyń Eskertkishter qoǵamymen birlesip, kúmisshe jarqyraǵan bolat temirge jazdyrǵan Beksultan aǵamyz edi. Sondaǵy eskertkish tasqa japsyrylǵan tot baspaıtyn bolattaǵy jazý bylaı-tyn: «Bul jerde 1643 jyly Salqam Jáńgir bastaǵan qazaqtyń 600 jaýyngeri or qazý tásilimen qalmaqtyń 50 myń qolyn toqtatyp, 10 myńyn joıyp jibergen. Osy kezde bularǵa Samarqannan Alshyn Jalańtós bahadúr 20 myń qolmen kómekke jetip úlgeredi. Uly jeńiske Shapyrashty Qarasaı, Arǵyn Aǵyntaı, Tórtqara Jıembet, Qańly Sarbuqa, Naıman Kókserek, qyrǵyzdar Kóten men Tabaı, Dýlat Jaqsyǵul, Arǵyn Qompaı, Sýan Eltindi batyr, taǵy basqa eren erler úles qosty. Batyr babalardyń arýaǵy aldynda bas ıemiz!»
* * *
Orbulaq júz elý jylǵa sozylǵan qazaq-jońǵar teke-tiresiniń bastamasy ǵana edi. Bul teke-tireste bizdiń batyrlarymyz eliniń amandyǵyn, jeriniń tutastyǵyn saqtaı bildi. Al dúnıeni titiretken qýaty basym Jońǵar memleketi tarıh sahnasynan múldem joıylyp ketti.
Osyndaı sebeppen de Orbulaq fenomenin ejelgi dúnıedegi (bizdiń dáýirge deıingi 480 jyl) Spartanyń 300 jaýyngeriniń Fermopıl qyltasynda Darıı patshanyń qumyrsqadaı qalyń qolyn toqtatqan oqıǵasymen saryndas surapyl erlik dep tanımyz.
Bıyl 380 jyl tolyp otyrǵan Orbulaq aqıqaty osyndaı.
Álibek ASQAROV,
jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
