Jaqynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek batys óńirlerge ótken jyly bólingen 10 myń oqý grantynyń 2 500-i ǵana ıgerilgenin habarlap, sebepterin aqparattyq jumystardyń jetkiliksizdigimen baılanystyrǵan bolatyn. О́tken jyly 170 myńnan astam túlek elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń stýdenti atansa, bólingen grant 90 myńǵa jýyqtaǵan. Kórsetkish salystyrmaly kezeńge qaraǵanda 19 paıyzǵa artyp otyr. Osyǵan oraı mınıstrlik elimizdegi stýdentter sanynyń artqanyn negizge ala otyryp, 2025 jylǵa deıin memlekettik grant sanyn jyl saıyn 10 paıyzǵa kóbeıtýdi josparlaǵan edi. Biraq osy joly vedomstvo basshysy grant kólemin ulǵaıta berýdiń tıimsizdigin alǵa tartty. S.Nurbektiń aıtýynsha, jeńildetilgen nesıe júıesi qarastyrylyp, granttarǵa qatysty túsindirý jumystary júrip jatyr. Bıyldan bastap ár óńirdegi joǵary oqý ornyna kvotalyq granttar berilip, bólingen grantqa naqty oqý orny jaýapty bolady.
Negizgi aıtpaǵymyz, bıyl naýryz aıynda mınıstrliktiń «Qazaqstan Respýblıkasynyń joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynda oqý úshin memlekettik bilim berý granttaryn berý týraly» buıryǵyna sáıkes, ulttyq biryńǵaı testileý sertıfıkattary balynyń negizinde konkýrstyq irikteýden ótken túsýshilerge memlekettik bilim granttary berildi. Oqý jylynyń aıaqtalýyna eki aı qalǵanda úlestirilgen grant 2022-2023 oqý jylynda joǵary oqý oryndaryna tapsyrǵan túlekter úshin kútpegen jaǵdaı boldy. Búginde olardyń basym kópshiligi ózge oqý oryndarynda nemese ózi tapsyrǵan oqý ornynda aqyly bólimde, sondaı-aq ákimdikter bólgen granttar negizinde bilim alyp jatyr.
Bıyl naýryz aıynda tıisti mınıstrlik buıryǵymen joǵary oqý oryndaryna qosymsha grant bólindi. Osy oraıda Sátbaev ýnıversıtetine 34 grant bólinip, onyń 28-i ıgerildi. Onyń ishinde «V031-Sán, ınterer dızaın jáne ónerkásiptik dızaın» – 9 grant, «V044-Menedjment jáne basqarý» – 1 grant, «V046-Qarjy, ekonomıka, bank jáne saqtandyrý isi» – 1 grant, «V073-Sáýlet» – 15 grant, «V095-Transporttyq qyzmet» – 2 grant bólindi. Sonymen qatar «V031-Sán, ınterer dızaın jáne ónerkásiptik dızaın» (3 grant), «V046- Qarjy, ekonomıka, bank jáne saqtandyrý isi» (2 grant), «V075-Kadastr jáne jerge ornalastyrý» (1 grant) mamandyqtary boıynsha grant ıegerleri granttan bas tartty. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń 27 naýryzdaǵy buıryǵyna sáıkes, Abaı atyndaǵy QazUPÝ-ǵa barlyǵy 415 qosymsha grant berildi. Onyń ishinde ıgerilmegen grant sany – 152.
Osy oraıda Astanadaǵy Qaıym Muhamedhanov atyndaǵy №90 gımnazııa dırektory Aıatjan Ahmetjanulynyń pikirinshe, «ıgerilmegen grant» uǵymynyń ózi durys emes.
– Bul tıisti vedomstvo jumysynyń bıýrokratııalyq keleńsizdikterge ushyraýy men shalalyǵynyń kesiri. Memlekettik grant tizimi túlek qujatyn oqýǵa tapsyrar merzimnen keminde bir jyl buryn jarııalanýy qajet. Bul jaǵdaıda konkýrstyń naqtylyǵy, bolashaq túlek tańdaǵan mamandyqqa qatysty aqparattyń ashyqtyǵy mańyzdy. Sonda ǵana grant máselesi áldeqaıda jeńil ári retimen júzege asady. UBT-ǵa az ǵana ýaqyt qaldy. Alaıda 2023-2024 oqý jylyna arnalǵan grant tizbesi áli jarııalanǵan joq. Byltyrǵy jyldyń tamyz-qyrkúıek aıynda bıylǵy oqý jylyna arnalǵan grant tizimi jarııa etilgen bolsa, onda kóp másele ózdiginen sheshiler edi. Al memlekettik tapsyrystyń osyndaı júıesizdiginen memleket qarjysyna da zalal keletini túsinikti, – deıdi Aıatjan Ahmetjanuly.
Grant tiziminiń ýaqtyly jarııalanbaýynyń bir sebebi ýnıversıtetterdiń mınıstrlikke tıisti aqparattardy der kezinde jetkizbeýimen jáne jetkiliksizdigimen de baılanysty ekenin atap ótken A.Ahmetjanuly osy oraıda joǵary oqý oryndaryna elimizdiń ońtústigindegi Jetisaıǵa kelip úgit-nasıhat jumystaryn júrgizip júrgen Reseı ýnıversıtetteriniń isi úlgi deıdi. Sarapshy ýájine súıensek, búginde túlekterdiń sheteldegi bilimge basymdyq berýi ári maqtan etetini de quptaýǵa bolmaıdy. Bul da jergilikti ýnıversıtetterdiń óz jetistikterinen jarııa etpeýiniń saldarynan týyndap otyrǵan jaǵdaı. Tipten, Reseıdiń birqatar joǵary oqý oryndarynyń bilim deńgeıi eldegi ortasha ýnıversıtetterdiń kórsetkishinen tómen bola tura kórshi elde oqýǵa qulshynǵan jastardyń sany azaıar emes. Sarapshynyń aıtýynsha, oqýshylar arasynda olımpıadalar ótkizip júrgen birdi-ekili ýnıversıtetter bolmasa, Almatyda jáne Astanadaǵy ýnıversıtetter el mektepterin aralap, nasıhat júrgizbeıtini belgili jaıt. Bul jaı ǵana kemshilik emes, joǵary oqý oryndaryna stýdenttiń kerek emestigin, grant sanynyń shekten tys kóp ekendiginiń, memlekettik ýnıversıetterdiń sany qýalap ketýiniń aıqyn kórinisi. Al onyń astarynda «stýdent tórt jyl tynysh júrip, oqýyn bitirse boldy» degen sebeptiń boı tasalap jatqanyn jasyra almaımyz. Oǵan tórt jyldan keıin dıplomy bar saýatsyz mamandardyń, jumyssyzdardyń kóbeıip otyrǵandyǵy dálel. Osy oraıda A.Ahmetjanuly «Grantty úıip-tógýdiń saldary mine, osyndaı jaǵdaılarǵa túrtki bolyp otyr. Osy kemshilikterdi joıý úshin de bilim, ǵylym salasynda eki birdeı mınıstrliktiń qurylǵany belgili. Osy oraıda iske asatyn máselelerge oraı mamandar tarapynan usynystarmen qatar máseleniń kúrdelene túsetini, bıýrokratııalyq kedergilerdiń de oryn alatyny eskertilgen bolatyn. Ázirge nátıje kóńilge qonymdy emes. Mundaı jaǵdaıda tipten Prezıdent tarapynan aıtylǵan máselelerdiń de talqyǵa salynýy demokratııalyq qadamdardyń kórinisi bolatyny anyq», deıdi.
Elimizde jemqorlyqtyń tamyryna balta shabylmaı, tanys-bilistikpen jetistikke jetý úrdisi toqtamaı, memlekettik úlken qyzmetterge barý jemqorlyqpen nemese «urpaq jalǵastyǵy» sııaqty beleń ala beretin bolsa, talanttylardyń syrtqa shashylǵany shashylǵan. Osy máseleni alǵa tarta otyryp, sarapshy grant úlestirýde «ógiz de ólmeıtin, arba da synbaıtyn» mynandaı joldar bar deıdi: Iаǵnı stıpendııa tólenetin shamamen – 30 myń, stıpendııa almaıtyn, oqýǵa aqsha tólemeıtin – 50 myń, oqý aqysynyń 50 paıyzyn memleket tólep beretin tásilderge qol jetkizsek, bul ýnıversıtet úshin de qolaıly, stýdenttiń de jaýapkershiligin arttyratyny anyq. Nátıjesinde, memleketke túsetin salmaq ta birshama jeńildeıdi. Al ulttyq, eldik erekshelikterdi qaperge ala otyryp, qazirgi ishki-syrtqy demografııalyq ahýaldy eskerip, keıbir ýnıversıetterdi basqa óńirlerge kóshirý arqyly stýdentter kóp shoǵyrlanǵan aýmaqtar júgin jeńildetýge ári jataqhana jetispeýshiligin de retteýge bolady.
«Joo.kz» kompanııasynyń dırektory Qanat О́ksikbaevtyń pikirinshe, bilim granttaryn úlestirý, jarııalaý merzimi zańnamalyq qujattarmen bekitilýge tıis. О́ıtkeni qoldanystaǵy zańnamada eskeretin tustar barshylyq. Igerilmegen grant máselesine qatysty kásibı mamandar únemi usynys bildirip keledi. Alaıda áli kúnge nátıje joq. Igerilmegen grant úrdisine tosqaýyl qoıýdyń joly – maqsatty grant, bilim toptaryna qatysty aqparatty jeltoqsan emes, tamyz aıynyń sońynda jarııa etý. Osy oraıda grantty jarııalaý ýaqyty men erejesin qaıta qarap, naqtylaý ýaqyt kúttirmeıtin másele. Al eger qazirgi úrdis qaıtalana beretin bolsa, munyń saldary jemqorlyqqa soqtyrýy múmkin.
– Maqsatty granttyń kesh jarııalanýy, ásirese shyǵarmashylyq mamandyqtarǵa tapsyratyn túlekter úshin tıimsiz. Bir joǵary oqý orny kelesi bir oqý ornynyń nátıjesimen qabyldamaıdy. Bul túlekter quqyǵyn shekteýmen para-par. Al tıisti organdar grant tiziminiń kesh jarııalanýyn túrli mınıstrlikterden qandaı mamandyqtarǵa qajettilik bar ekenine qatysty aqparattardyń kesheýildeýimen baılanystyryp júr. Sondyqtan bul máseleni de zań aıasynda qarastyryp, joǵary oqý oryndarynyń da jaýapkershiligin kúsheıtý qajet. Memlekettik portalda qys aılarynda tizimde turǵan mamandyq jaz aıynda tizimnen túsip qalyp jatatyn jaǵdaılar da kezdesedi. Onyń sebebi ýnıversıtetterdiń attestasııalanýymen de baılanysty bolýy múmkin. Biraq munyń saldaryn túlekter kóredi. Tipten, keıbir joǵary oqý oryndarynyń qyzmetkerleri naqty qandaı mamandyqtardyń bar ekendiginen de beıhabar. Endigi kezekte ýnıversıtetter aldynda abıtýrıent tartý maqsatynda jarnamasyn jasap, júıeli jumystar júrgizý mindeti tur, – deıdi Qanat О́ksikbaev.
«Qazbilim» kompanııasynyń jobalar dırektory Gúlbaný Qanaı da grant tiziminiń kesheýildeýi mektep túlekteriniń daıyndyǵyna qıyndyq týǵyzady degen pikirde. Qazirgi kezde bolashaq túlekter UBT-ǵa daıyndyq ústinde. Tańdaý páni de belgili. Alaıda mamandyqtar boıynsha beriletin granttar tizimi belgisiz. G.Qanaı atap ótkendeı, Prezıdent tapsyrmasyna oraı jyl saıyn grant sany kóbeıip keledi. Negizinen daıyndyqqa 11-synypta kúsh salynatyndyqtan, bilim granttaryna qatysty málimetter oqý jylynyń basynda belgili bolýy kerek. Al shyǵarmashylyq mamandyqtardy tańdaıtyn túlekter úshin múldem qıynǵa soǵady. Olar ózi tańdaǵan mamandyq boıynsha tek bir ǵana joǵary oqý ornyna qujat tapsyra alady. Al grant sany kesh shyqqanyna baılanysty tańdalǵan joǵary oqý ornynda grant bolmaýynyń yqtımaldyǵy joǵary. Saldarynan oqýǵa túse almaǵan túlek te, ata-anasy da ábigerge túsedi. Mysaly, 2021 jyly «Jalpy medısına» mamandyǵyna bólingen grant sany birden 2 147-den (2020 jyly) 1 575-ke deıin, ıaǵnı 572 grantqa kemip ketken. Pandemııadan soń bul salaǵa qajettilik artady dep boljanǵan. 2021 jyly «Aqparattyq qaýipsizdik» mamandyǵyna 2020 jylǵa qaraǵanda 1 552 grant kóp bólinip, jalpy sany 2 152-ge jetti. Bir mamandyqtyń grant sany 500-1 500-ge deıin ózgerip ketýi jáne málimettiń qujat qabyldaýǵa 1 apta ǵana qalǵanda jarııa bolýyn qalaı túsinýge bolady?
– Sońǵy jyldary Ulttyq testileý ortalyǵy jyl saıyn keıbir qosymsha bilim berý ortalyqtary men UBT baǵytynda jumys istep júrgen mamandardy shaqyryp, osy saladaǵy máselelerdi talqylaıdy. Biraq grant sany týraly birneshe ret talqyǵa túsip, jyl saıyn ýáde berilgenmen, másele áli sheshilmeı keledi. Saldarynan grantty bir jylda birneshe ret taǵaıyndaý júredi. Sebebi dál aldyńǵy mysaldaǵydaı bólingen grant sany men soǵan sáıkes beıindi pánderdi tańdaýshylar qatynasy sáıkes kelmeı qalady. Sodan bir mamandyqta bir grantqa 5 talapkerden kelse, endi birinde 50 ball alǵandar da oqýǵa túsip, túlekter úshin ádiletsizdikter oryn alýda. О́tken jyly da grant sany týraly alǵashqy aqparattar mamyr aıynda shyqqanymen, sońǵy naqty tizim jáne kvotalar sany tek grant konkýrsy bastalar kezde ǵana belgili boldy, – deıdi Gúlbaný Qanaı.
Osy oraıda sarapshy ótken jyly grant konkýrsyna baılanysty mynadaı óreskel qatelikter oryn alǵandyǵyn da alǵa tartty: «6B01 Pedagogıkalyq ǵylymdar» jáne «6B10 Densaýlyq saqtaý» bilim berý baǵdarlamalary tobyn tańdaýshy talapkerlerge arnaýly emtıhan, psıhometrııalyq test tapsyrýy qajet boldy. Emtıhan offlaın formatta ótti. Aıta ketetin másele, bul emtıhandardy barlyq joǵary oqý oryndary uıymdastyra bermeıdi. Sebebi medısına mamandyqtaryn oqytpaıtyn oqý oryndary úshin ol testti ótkizý tıimsiz. Al keıbir aımaqtarda mundaı test qabyldaıtyn ýnıversıtetter múldem joq. Sondyqtan aýdan, aýylda turatyn oqýshylar basqa qalaǵa baryp tapsyrýǵa májbúr boldy. Test 2018 jyldan beri ótkizilip keledi ári formaldy emtıhan retinde qabyldanady. Sondyqtan mundaı qajetsiz test úshin qaıta-qaıta balany da, ata-anany da sendeltýdiń qajeti shamaly.
– Aqparattar júıesi ortalyqtandyrylmaǵandyqtan, joǵary oqý oryndary óz qalaýyna oraı qımyldaýda deýge negiz bar. Konkýrs bastalmaı, naqty aqparat belgili bolmaı jatyp, «qujatty offlaın tapsyrý kerek» dep túlekterdiń qujattaryn alyp qalatyn oqý oryndarynyń da bul isi durys emes. Sonyń saldarynan 120 ball alyp turyp, grantqa túse almaı qalǵan jaǵdaılar oryn aldy. Qabyldaý komıssııasyndaǵylardyń qateliginen nege túlekter sergeldeńge túsýi tıis? Bul jerde tańdaý reti mańyzdy ról atqarady. Sonymen birge UBT 5 shilde aıaqtalatyn bolsa, apellıasııa nátıjesi 11-ine deıin shyǵady. Al keıbir joǵary oqý oryndarynda arnaýly emtıhan ýaqyty maýsymda aıaqtaldy. Osy oraıda konkýrsqa qujat tapsyrý, arnaýly emtıhandy ótkizý sııaqty máselelerdi tolyq onlaın formatqa aýystyrýdy qajet dep sanaımyn. Túlekterde birneshe joǵary oqý orynyn tańdaý quqyǵy bolǵandyqtan, qujat qabyldaý júıesine de birizdilik kerek, – deıdi G.Qanaı.
TÚIIN: Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, «bakalavr» jáne «magıstr» dárejesi beriletin joǵary bilim alýǵa respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen aqy tóleý úshin bilim berý granttary oqýǵa túsýshiler ótinish bergen bilim berý baǵdarlamalary toptarynyń kezektiligine, testileý nátıjelerine sáıkes bilim berý baǵdarlamalarynyń naqty toptary boıynsha konkýrstyq negizde beriledi. Jalpy konkýrstaǵy bilim berý granttary belgili bir joǵary oqý ornyna bekitilmeıdi jáne túlekter tańdaǵan joǵary oqý ornyna bólinedi. Osyǵan baılanysty tıisti mınıstrlik bilim berý baǵdarlamalarynyń naqty toptary jáne olarǵa bólingen granttar sanynyń kesh jarııalanýyna qatysty aıtylǵan pikirlerdi negiz dep sanaıdy. Sondaı-aq kadrlardy daıarlaýǵa arnalǵan memlekettik bilim berý tapsyrysy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi usynǵan el ekonomıkasynyń salalary úshin kadrlarǵa qajettilikke ortamerzimdi boljam negizinde qalyptastyrylady. Budan basqa memlekettik tapsyrysty qalyptastyrý kezinde memlekettik baǵdarlamalardyń negizgi kórsetkishteri, ekonomıka salalarynyń úrdisteri, sondaı-aq «Atameken» ulttyq kásipkerlik palatasy usynǵan qajettilikter eskeriledi.
