ÁKE JOLY ULYNA ÚLGI BOLǴAN

Adamdyq aınasy Tóńiregińe kóz salsań, bir jylyń, bir jylyńa uqsamaıdy. Zaman ózgerip, qoǵam jańaryp, urpaq almasyp jatyr. Osy qym-qýyt tirlik qulan qýǵandaı kúı keshtirip, keıde jan-jaǵyńdy barlata bermeıtini bar. Jas degeniń jasamys tartyp, jasamysyń bir belesten asyp, shirkin ýaqyt-aı, dep otyratynyn qaıtersiń. Mundaıda taqyl-tuqyl emes, janyńdy túsinetin jaqsy adamnyń qasynda júrseń, el birligin, aǵaıyn tatýlyǵyn, sózdiń bútindigin oılaıtyn kóńili keń, oıy tunyq ondaı kemel adamnyń kóleńkesiniń ózi júregińe jylý, janyńa sáýle quıary anyq. Ondaıda ókinishiń kem, júrer jolyń keń bolady eken. Tipti aqyl aıtar aǵanyń, meıirimi mol ananyń, izeti eren ininiń jón-josyǵy bólek turatyny ras. Keıde sondaı jandy aýyldan, qaladan izdep sabylatynymyz bar. Kóre alsaq, tap basyp baǵalaı bilsek ondaı daraqy emes, dar­qandar tóńiregimizde barshylyq-aý! Tek qaı-qaısymyzda qam­shy­nyń  sabyndaı qysqa ómirge qonaq eke­nimizdi uǵyp, pendelikten ary­lyp, jaqsylyqqa boı al­dyr­saq, oıly-qyrly tirlik túzeń jolǵa ulaspaq. Arǵy-bergi tarıhqa qarap otyrsań, ata-babalarymyz keńdikten keń bolmapty. Qyryq qubylǵan dú­nıeniń tolqyǵan kólin de, ke­ne­zeni keptirgen shólin de, quıyn úıir­gen jelin de kóripti. Biraq qyrmyzy qyzyǵy, jııar dáýleti azaımapty. “Dúnıe – úlken kól, zaman – soqqan jel, aldyńǵy tolqyn – aǵa­lar, artqy tolqyn – iniler” dep Abaı aıtpaqshy, osy maqalaǵa ar­qaý etip alyp otyrǵanymyz, bir áý­let­tiń, ıaǵnı ákeli-balaly aza­mat­tardyń ótken joly, keshken ómiri edi. Ákesi ótken ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy alapatty, odan keıingi surapyl soǵysty bastan keshirse, balasy odan keıingi jylymyq kezeńderde, tý kóterip el bolǵan, eńse tiktegen qazaqtyń damýyna óz úlesin qosyp keledi. Alǵashqy sózdi ákeden bastar bol­saq, Juman Qojaǵapanov áke­den erte aıyrylypty. Qar­sha­da­ıynan eńbekke aralasypty. Qaraǵandy shahtalarynda jumys istep, qýǵyn-súrgin bastalǵanda baı­dyń tuqymy degen atty ar­qa­lap, biraz jurttyń kózine túrtki, keńirdegine tas bolyp tyǵylypty. Endigi jerde bul azaptan qu­ty­lýdyń bir joly – elden ketý dep túıgen ol, anasy Kóshjandy ertip, Qarqaraly, Shubartaý arqyly Aıagózge bet tú­zeıdi. Jattyń ózin jaqyn, alysty baýyr etetin qazaqy qasıet ana men balany pana kórip kelgen jurt qushaǵyna basady. Qaǵylez jigitti Aıagóz aýdandyq halyq depýtattary atqarý komıteti qyzmetke alady. Aýmaly-tókpeli dáýirdiń quıyny men jelin, quıqyljyǵan demin, myń qubylǵan túrin barlap qalǵan jigit týra joldan taımaı, ádildikti temir­qazyq etip ustaıdy. О́zinen bu­ryn halyqtyń qamyn, jurttyń jaǵdaıyn oılap, qınalǵandardyń qasynan tabylady. Jylaǵandy jubatyp, qulaǵandy ornynan turǵyzady. Oıy zerek, kóńiliniń kók­jıegi keń Juman solaısha eline qaltqysyz qyzmet etýge talpynady. Birte-birte Aıagóz aýdandyq halyq depýtattary atqarý komıteti tóraǵa­synyń orynbasary qyzmetine jo­ǵarylatylady. Aýdandaǵy bı­lik­ten aýyldaǵy tirlikti jurtpen ti­keleı aralasyp júrip atqarýdy qo­laıly kórgen Juman “Oraq-balǵa” kolhozyn basqarýǵa bel býady. Zul­mat jyldardyń yzǵary endi-endi seıile bastaǵan edi. Halyq úreıden es jıip, ortaq iske den qoıa bas­ta­ǵan. Biraq álemge óz bıligin júr­gizýge umtylǵan aram pıǵyl, ba­qas­tyq, baqtalastyq, kim kúshti degen kisimsiný sol ádemi shýaqty kóp kór­gendeı surapyl soǵysty bastap, el taǵy úreı qushaǵynda qalady. Otan degen rýhty sóz – úreıdi úm­it­ke jeńdiredi. Er azamat maıdanǵa at­tanyp, qalǵan jurt jigerin ja­nyp, tyl tirligin qolǵa alady. “Namys erlikke jetkizedi, erlik el­dikke jetkizedi” dep Baýyrjan Momyshuly aıtqandaı, namysty tý etip, eldikti erlikpen saqtap qalýǵa umtylǵan mıllıondardyń bári de qaharman edi. Beıbit kúnniń dámin tatyp, jaqsylyǵyn kórip júrgen bizder olardyń aldynda qaryz­dar­myz. Rýhyna daq salmaı, atyn áspetteý boryshymyz. Juman Qojaǵapanuly Sverdlov qalasyndaǵy áskerı-saıası mektepte soǵys tásilderin meńgerip, eki jyl maıdan shebinde bolady. Jan alyp, jan berip júrgende aýyr ja­ra­lanyp, 1943 jyldyń aıaǵynda elge oralady. Kolhoz tóraǵasy, par­tııa uıy­mynyń hatshysy qyzmetterin atqarady. 12 jyl boıy “Tańsyq” máshıne-traktor stansasynyń dı­rektorlyǵy qyzmeti júk­telg­en­nen keıin ol qyzý jumysqa kirisedi. Qazaqstan Ortalyq komıtetiniń hatshysy K.Ponomarenkoǵa, Úkimet tóraǵasy E.Taıbekovke, Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstri G.Mel­nık­ke arnaıy hat jazyp, ózi bas­qaryp otyrǵan sharýashylyqtyń aýdan­nan 120 shaqyrym, oblys or­ta­lyǵynan 450 shaqyrym ekenin aı­typ, jol jóndeý, qurylys salý, aza­ma­ttardy turǵyn úımen qam­tama­syz etý, jastarǵa qamqorlyq kór­setý má­se­lesin qoz­ǵaıdy. Isker basshynyń bul tilegine jo­ǵa­ry­da­ǵylar nazar aýdarady. О́s­tip júrip so­ǵystan ke­ıingi aýyr kezeńde aýyl­dyń órisin keńeıtip, órkenin ósiredi. Onyń maıdandaǵy erligi, beıbit kúndegi eńbegi týraly onymen taı-qulyndaı teń ósken zamandastary aǵynan jarylyp, áńgimeleıdi eken. Biz Jumannyń atyn týra atamaı Júkeń, Júke deýshi edik. Ol aýy­ly­myzdyń uıytqysy, ata-baba­la­rymyzdan qalǵan salt-dástúrdiń altyn dińgegi edi. Eńbegińdi baǵalap, eńseńdi kóteretin. Júkeń bas­shy­lyq­ta júrgende mehanızator B.Qal­dybekova Qazaqstannyń Joǵarǵy Keńesine depýtat bolyp saılandy. Oblys dárejesindegi qurmetke bó­len­gender tipti kóp edi. B.Ábjanov Eńbek Eri atanyp, abyroıymyzdy asyrdy, deıdi Uly Otan so­ǵy­sy­nyń jáne eńbek ardageri A.Qul­shanov. Al taǵy bir soǵys ardageri Igen Sameteev te Jumannyń jaqsy isterin alǵa tartqan. Esil erdiń surapyl soǵystaǵy erligi úshin alǵan ataq abyroıy, bas qolbas­shy­dan kórgen syı-sııapaty, beıbit kúndegi adal eńbegi elenip, “Eńbek qyzyl tý”, “Qurmet belgisi” orden­derin omyraýyna taǵýynyń ózi nege turady, deıdi aqsaqal júrekjardy sózin búkpeı ortaǵa salyp. Osy arada Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna baılanysty tańsyq­tyq­tar Juman Qojaǵapanovtyń atyn este qaldyrý maqsatynda bir ıgi­likti iske uıytqy bolyp otyr­ǵanyn aıta ketýimiz kerek. Ol búkil sanaly ǵumyryn osy aýyldyń ósip-órkendeýine arnaǵan Juman Qo­jaǵapanovtyń atyn jańǵyrtý, ıaǵnı Qojaǵapanov atyndaǵy Tańsyq aýyly dep ataý týraly baılamdary bar. Aýyldastary mynandaı ýájdi alǵa tartady. О́tken ǵasyrdyń 40-50 jyldary qurylǵan MTS-tyń ataýy Tańsyq bolypty. Táýelsizdik alǵannan keıingi kezeńde Tarlaýly eldi mekeni delinip kelgen. Tarlaýly aýyldyq okrýgi atyn ózinde qaldyryp, umytylyp bara jatqan Tańsyqty jańǵyrtý jónindegi jurttyń pikirin aýdandyq máslıhat qoldap, Shyǵys Qazaqtan oblystyq máslıhaty men ákimdigine usynypty. Bul oń sheshilse, Otan soǵysyna qatysýshy bir ǵana ar­dagerge emes, onyń ózge de zamandastaryna kórsetilgen qurmet bolar edi, deıdi Tańsyq jurty. Tańsyq aýylynyń azamattary “Birlikten aıyrylǵan el qańǵyp qalady, qazaq balasy birigip, tize qosyp is qyl­­sa, ha­lyq­­tyq maq­sat sonda or­yn­da­lady”, dep Álıhan Bókeıhanov aıtqandaı, bereke birligi jarasqan aýylyna Jumannyń uly Toqtarhannyń jasaǵan qam­qor­lyǵyna erekshe rıza. Shynynda, árkimniń týǵan jeri altyn besik. Jasyraty joq naryq zamany kimge de bolsa aýyr tıdi, ásirese aýyldyń jaǵdaıyn qıyndatyp jiberdi. Jabaıy jekeshelendirý kezinde nebir ǵımarattar qırap, mal basy quldyrap ketti. Birte-birte el esin jıǵan tusta boıynda ultym degen qany shyryldaǵan shybyn jany bar qazaq balasy kindik qany tamǵan aýylyna at basyn burdy. Biz osy maqalany jazý barysynda sondaı qadamǵa alǵash baryp, aýy­ly­nyń ajaryn kirgizgen Toq­tar­han­nyń jaqsy isterine kýá boldyq. Jekeshelendirýdiń “qurbany” – tórt qabyrǵasy qańqıyp qalǵan mádenıet úıin jekemenshikten ol qaıta satyp alyp, keıbir aýdan ortalyqtarynda joq keremet ǵımarat turǵyzyp, ishin qajetti dúnıege toltyryp, buǵan qosa 3 myń kitap jınaqtalǵan kitap­ha­na­ny, ónerli jastar paıdalanatyn mýzykalyq qural-jabdyqtardy halyq menshigine beripti. Tańsyq aýylynyń úlkenderi Toqtarhan Jumanulyna Alla úıin salyp berýge tilek etipti. Paıǵambar jasynan asyp, ımandylyqqa ıek artqan mesenat bul ıgilikti isti osydan eki jyl buryn múltiksiz júzege asyryp, Qudaıǵa qulshylyq úıin paıdalanýǵa beripti. Tańsyq eldi mekeniniń turǵyn­dary Toqtarhan Qojaǵapanovtyń taǵy bir jaqsy iske bastamashy bolyp júrgenin súısine aıtady. Ol ultymyzdyń tarıhı jádigeri, 1500 jyldyǵyn IýNESKO kóleminde atap ótken “Qozy Kórpesh – Baıan sulý” mazaryna baratyn 13 shaqy­rym joldy, Aıagóz ózeniniń ústinen ótetin 50 metrlik aspaly kópirdi, shyraqshy otyratyn úıdi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń basta­ma­symen oryndalyp jatqan “Jol kartasy” baǵdarlamasy aıasynda iske asyrý edi. Muny ol tıisti oryndarǵa jetkizip, Úkimet aldyna qo­ıyp, aýqymdy jumysqa jum­salatyn 500 mıllıonnan asa qarjy qajettigin dáıektese, bul qazir oń sheshimin tapty deýge bolatyn sekildi. Qazirdiń ózinde jobalaý jumystary bastalǵan kórinedi. – Danyshpan Abaıdan qalǵan: “О́ziń qurmettemegen nársege bó­tennen qaıtip qurmet kútesiń” degen bir ataly sóz bar edi. Ata-anam ómir boıy eńbek etip, ter tók­ken, ómirden ozǵan soń máńgilik jáı tapqan, kindik qanym tamyp, qanatymdy qataıtqan Tańsyq aýylynan tartynatyn men emespin. Qoldan kelgenniń bárin jasaımyn. Bar maqsatym, elimniń bereke birligin, yntymaqty tirligin saqtaı otyryp, úlken-kishige qurmet kórsetý. Bizdiń áke­le­rimiz bolattaı myqty, shegedeı shymyr boldy. Ákem árkez Abaı­dyń óleńderi men qara sóz­de­rinen my­sal keltirip ákeńniń emes, adam­nyń balasy bol deıtin. Ol az deseń, uly aqyn sııaq­ty artyńa jaqsy sóz, ónegeli is qal­dyr, sonda ǵana ómiriń uzarady. Eliń qadirlep, urpaǵyń maqtan etedi dep otyratyn. Dáýlet bitse, aına­lań­dy umytyp aspanǵa qarama, adam­darǵa qaraılas deıtin. Men aýy­lyma ıneniń ja­sýyn­daı jaq­sylyq jasasam, ákem­niń ama­natyn oryndadym dep oılaımyn. Ul-qy­zyma áke sózin jań­ǵyrtyp aıtyp, sanalaryna quıýmen ke­lemin. Ár áke óz úlgisin solaı jal­ǵastyrsa, ultymyz da, urpaǵymyz da azyp-tozbaıdy, – degen Toq­tarhan Qo­ja­ǵapanov Elbasy Nur­sultan Na­zar­­baevtyń aýylǵa qam­qorlyq jasaý jónindegi ıdeıasyna qýat kúshi barda úlesin qosa beretinin jetkizdi. Osy arada biz Toqtarhan Ju­man­uly týraly oqyrmandarǵa aıta ketsek, artyq bola qoımas deımiz. Ol mektep bitirgennen keıin aýy­lyn­daǵy máshıne-traktor stan­sa­synda temir jonýshy, “Prı­bal­hash” tiresinde tas qalaýshy, aǵash sheberi bolyp jumys istepti. Eńbekte shyńdalǵan jas bilimsiz alǵa umtyla almaıtynyna kózi jetken soń, qazirgi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetke oqýǵa túsip, ınjener, burynǵy KSRO Mınıstrler keńesi janyn­daǵy halyq sharýashylyǵy akade­mııa­synda bilimin jetildirip eko­nomıst mamandyǵyn alady. Osydan keıin uzaq jyldar bank salasynda, sondaı-aq Almaty oblysy ákiminiń orynbasary bolyp qyzmet atqar­ǵan. “Qazaqaltyn” taý-ken metal­lýr­gııa” AAQ dırektorlar ke­ńe­si tóra­ǵasy bolsa, qazir “Kredıt Altyn bank” AQ dırektorlar keńe­si­niń táýelsiz múshesi. Toqtarhan Qojaǵapanov ekonomıka ǵylym­da­rynyń kandıdaty, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ekonomısi, táýelsiz Otanymyzdyń “Qurmet”, “Parasat”, sonymen qatar, halyqaralyq dárejedegi “Sokrat” ordenderiniń ıegeri, Aıagóz aýdanynyń qurmetti azamaty. Bul onyń el aldyndaǵy eńbeginiń baǵalanýy desek, oryndy bolar. Iá, eline, odan keıin týǵan aýy­lyna eńbek sińirgen óresi bıik áke­men, zaman qansha qubylyp jatsa da adamdyq qasıetinen jańylmaı, el-jurtyn umytpaı, oǵan qam­qor­lyq jasap kele jatqan keshegi bala, búgingi el aǵasynyń jaqsylyǵyn aıt­qanda til ushyna Abaıdyń: “Súıer ulyń bolsa, sen súı, súıi­nerge jarar ol”, degen eki jol óleńi oralady. Súleımen MÁMET.