Búginde teńiz joldary Qytaı men kári qurlyq elderin qajetti qatynaspen qanaǵattandyrýdan qala bastaǵany aıqyndaldy. Sebebi teńiz joly arqyly Qytaıdan Eýropaǵa taýar jetkizý úshin 45 táýlik ýaqyt ketedi. Al bizdiń eldiń aýmaǵynan temir jáne avtokólik joldary arqyly tasymaldansa, 15 táýlikte dittegen jerine jetedi. Ol úshin, árıne, elimizdiń kólik-logıstıka kesheni álemdik standarttarǵa saı bolǵany lázim.
Osy jaǵdaıattardyń bárin eskere kelip árbirin ekshep qarasaq, sońǵy birneshe aıda bizdiń el men qytaı eliniń arasyndaǵy temirjol qatynasynyń belsendi túrde damı bastaǵany zańdy da. Buıyrtsa qazaq temirjoldary eki el arasyndaǵy uzaqmerzimdi baılanystyń negizin qalap qana qoımaı, Qytaıdyń Eýropaǵa Reseıdi aınalyp ótetin arnalarynyń ashylýyna úles qosady jáne ony júzege asyrýǵa múmkindik týǵyzady.
Reseı men Ýkraına qaqtyǵysy kóptegen eldi, ásirese, qytaı men Qazaq eliniń kólik-tranzıt salasyndaǵy birqatar josparyn túbegeıli ózgertip, balamaly kólik joly dálizderin damytýdy ázirleýge májbúr etti. Qazaq uǵymy ár bolǵan istiń qaıyry bar dese, bul jaǵdaıda bizdiń eldiń orasan paıdaǵa shyǵýy bek yqtımal. Ony tómende taratyp kóremiz.
Jańa ıdeıa, sony jospar
Jaqynda elimizdiń temirjol basshylarynyń delegasııasy Qytaıǵa mańyzdy sharýalarmen sapar shekkeni týraly aqparat bergenbiz. Onda QTJ basshylyǵy Qytaıdyń Sıan qalasyndaǵy áriptesterine baryp, eki tarap Sıandaǵy qurǵaq port aýmaǵynda termınal salýǵa keliskenin aıtqan edik. Bul port qazirdiń ózinde qazaqstandyq ımporttyń 40 paıyzyn qabyldaıdy.
QTJ basshylyǵy Qytaıdyń Shyńjań ólkesiniń ortalyǵy Úrimji qalasyna baryp, ondaǵy memlekettik temirjol operatory China Railway Urumchi Group Co., Ltd. kompanııasymen birneshe kelisim-shartqa otyrǵany da jarııalandy. Negizi Úrimjide qazaqstandyq qosymsha termınal salý múmkindigimen Baqty – Aıagóz jáne Dostyq – Moıynty temirjoldaryndaǵy relsterdi jańǵyrtý kelisimniń mańyzdy sátteri nazarǵa alynǵan. Sondaı-aq Szınhe – Alashankoý teliminde temirjol relsteriniń ekinshi kezeginiń qurylysy týraly da másele qaralǵan.
«Orta dáliz» – ortaq tabys
Qazirgi kezde Qytaı bizdiń el arqyly Eýropaǵa shyǵatyn balama joldardy synaqtan ótkerip jatyr. Olar qalaǵan balama jol «Orta dáliz» retinde tanymal Transkaspıı dálizi boldy.
«Orta dáliz» – Túrkııany Grýzııa, Ázerbaıjan jáne Kaspıı teńizi arqyly Qazaqstan, Túrikmenstan, О́zbekstan nemese Qyrǵyzstan arqyly Qytaımen baılanystyrýdy kózdeıtin mýltımodaldy kólik jobasy. 1990 jyldary bastalǵan joba logıstıkalyq jáne qaýipsizdik máselelerine baılanysty uzaq ýaqytqa keıinge qaldyryldy. Osyǵan qaramastan, jobaǵa qatysýshy memleketter ony sońyna deıin jetkizýge múddeli. Al qazirgi geosaıası jaǵdaıynda atalǵan jobanyń qajettigi burynǵydan da arta túskeni maǵlum.
«Orta dálizdiń» búgingi tańdaǵy negizgi jetistikteri 2017 jyly paıdalanýǵa berilgen Transqazaqstandyq temirjol jáne Baký – Tbılısı – Kars (BTK) temirjolyn qamtıdy. Osy jyldyń naýryz aıynda QTJ Qytaıdyń shyǵysyndaǵy Szıaochjoý qalasynan Slovenııanyń Koper portyna birinshi Qytaı – Eýropa Transkaspıı poıyzyn jóneltti. Poıyzǵa jańa elektrmobılder tıep, 45 kúnde 13 myń shaqyrym jol júrip ótti. Bul birinshi, synaq joly boldy.
Temirjol-teńiz-temirjol baǵyty boıynsha poıyz Szıaochjoýdan shyǵyp, Qytaıdyń soltústigin kesip ótip, Qorǵas shekara beketi arqyly bizdiń elge kelip, odan ári Altynkólge jetti. Júk Kaspııdegi Aqtaý portynan Ázerbaıjannyń Alıat teńiz portyna túsirilip, qaıta tıeldi. 2018 jyly bul Alıat teńiz porty jyl saıynǵy ótkizý qabileti 15 mıllıon tonna júk qatynasy úshin ashyldy. Ázerbaıjanǵa jetken júk Grýzııa shekarasy arqyly Boıýk – Kesık jelisi boıynsha Qara teńizdegi Potı portyna deıin temirjol arqyly tasymaldandy, al odan Túrkııa arqyly Slovenııanyń Koper portyna taǵy da shoıynjol arqyly jetkizildi.
Alǵashqy bul sapardy Reseıge qarasty Qara teńizdi kesip ótpeıtin jańa baǵyttardy izdeýge arnalǵan synaq dep sanaýǵa bolady. Anyǵyn aıtqanda, marshrýty qysqa bolǵanymen, Qara teńiz arqyly júrýdiń júkti ótkizý qabileti áldeqaıda tómen ári kóptegen fızıkalyq kedergi bar. Eger synaqtan ótkerilip jatqan bul dáliz júk kólemin ulǵaıtyp, ómirsheń balamaǵa aınalsa, túrik temirjol júıesiniń fızıkalyq ınfraqurylymyn damytý qajet ekenin mamandar aıtyp otyr.
Transkaspıı dálizi Qytaıdy nesimen qyzyqtyrady?
Aspan asty eline ekonomıkalyq damý basty basymdyq ekeni málim. Al Eýro odaqta damýdyń negizgi kózi eksporttyq naryq bolyp tabylady. Olardyń arasyndaǵy baılanysty tynymsyz ári úzilissiz qamtamasyz etý Beıjińniń «Bir beldeý, bir jol» bastamasynda qarastyrylǵan. Bul jobany alǵash ret 2013 jyly tóraǵa Sı Szınpın usynǵan edi. Onyń jospary boıynsha atalǵan joba Qytaıdy álemniń qalǵan bóligimen baılanystyrýǵa baǵyttalǵan iri ınfraqurylymdyq joba bolyp tabylady. Sondyqtan Qytaı qurlyqta Eýropa men Ortalyq Azııany kesip ótetin temirjol jelileri arqyly qosylýǵa umtylady.
Sı Szınpın úshin Ortalyq Azııa elderi Eýropa naryǵyna shyǵýda mańyzdy ról atqarady. Osy aıda ótetin Qytaı – Ortalyq Azııa sammıti de osynaý baılanystardyń damyp kele jatqanynyń aıqyn aıǵaǵy. Onda temirjol máselesi kún tártibinde turǵany sózsiz.
Ázirge «Bir beldeý, bir jol» aıasynda Qytaı men Eýropa arasynda úsh kólik dálizi iske qosyldy – shyǵys, ortalyq jáne batys. Shyǵys jáne ortalyq dálizder Reseı arqyly ótip, Transsibir temirjol jelisine qosylady. Batys dálizi birneshe jeliden turady. Ol jol bizdiń elden Ortalyq Azııa elderi arqyly ótip, Iran men Túrkııa tarmaqtarymen Eýropaǵa uzaıdy.
Eýropa úshin bul dáliz arqyly júk ákelý tartymdy ári tıimdi. О́ıtkeni ol Reseıdi aınalyp ótedi. Degenmen onyń keıbir bólimderi áli de damymaǵan jáne kúrdeli ınfraqurylymdy jańartýdy qajet etedi.
Buǵan deıin Qytaıdan Ortalyq Azııa arqyly Reseı men Eýropa elderine júkterdi temirjol arqyly tasymaldaý «Bir beldeý, bir jol» jobasynyń negizgi baǵyty boldy. Biraq Reseı Ýkraına qaqtyǵysy jáne AQSh pen Eýro odaqtyń qursaýly sanksııalary Qytaıdy balama jol izdeýge májbúr etti.
Pandemııa kezinde Reseı arqyly ótetin soltústik temirjol jelisi ekspedıtorlar men júk tasymaldaýshy kompanııalar úshin teńiz kóligine balama retinde negizgi baǵyt boldy. Munyń sebebi búkil álemdegi porttardyń COVID-19 vırýsynyń taralýyn báseńdetý jáne boldyrmaý maqsatynda óz jumysyn jaýyp tastaýy nemese shekteýi boldy. Reseı – Ýkraına qaqtyǵysynan keıin ekspedıtorlar Reseı men Qara teńiz arqyly Eýropaǵa júk tasymaldaýdy júzege asyra almaı qaldy nemese ortaq kelisimge oraı júzege asyrǵysy kelmedi.
