Internet alaıaqtyq máselesi ábden jaýyr bolsa da, áli ózekti. Zańǵa birqatar ózgeris engizilgenimen ınternetti qoldaný arqyly jasalatyn kıberalaıaqtyq men telefon arqyly qylmystyń túrleri jyl sanap ósip keledi. Problema qansha ret kóterilse de máseleniń sheshiletin túri joq, kerisinshe jyldan jylǵa ýshyǵyp bara jatyr. Dabyl qaǵyp otyrǵanymyz da sondyqtan. Máselen, sońǵy bes jylda atalǵan qylmys túri bes ese ósken. 2018 jyly 4200 fakt tirkelse, 2022 jyldyń qortyndysy boıynsha 20 myńnan astam qylmys tirkelipti. Al osy jyldyń alǵashqy toqsanynyń ózinde-aq 4700-ge jýyq kıberalaıaqtyq qylmysy jasalǵan. Quqyq qorǵaý organdary sonyń nebári 23%-yn ǵana zerttepti.
«Birinshiden, sońǵy 3 jylda keltirilgen shyǵyn 35 mlrd teńgeden asyp jyǵylady. Ekinshiden, qazir halyq arasynda onlaın nesıe alýǵa suranys kúrt artqan. Qarapaıym adamdar mıkroqarjy uıymdarynan jetiskeninen qaryz almaıtynyn bárimiz bilemiz. Aılyǵy shaılyǵyna jetispegendikten bir qaryzdy ekinshi qaryzben jamaıdy. Búginde elimizde 239 mıkroqarjy uıymy bar. Bankten nesıe rásimdeı almaǵan ańqaý halyqty deldal alaıaqtar quryqqa ońaı túsirip, osyndaı uıymdarǵa alyp keledi. Tyǵyryqqa tirelgen adamnyń moıynyna júzdegen paıyzdyq nesıe rásimdeledi. Máselen, 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha nesıe rásimine baılanysty 3022 alaıaqtyq tirkelse, bıylǵy 3 aıda 475 qylmys tirkelip otyr», dedi E.Beısenbaev.
Aıta ketsek, osydan 1 aı buryn Aqmola oblysy Býrabaı aýdanynyń turǵynyna habarlasqan ınternet alaıaq ózin bank qyzmetkeri retinde tanysytyryp, 1 mln teńgelik nesıe rásimdetip, aqshany ózge adamnyń shotyna aýdarǵan. Al Abaı oblysynyń turǵynyna habarlasqan alaıaq ózgeniń uıaly telefonyna «AnyDesk» dep atalatyn qosymshany ornatyp, sol arqyly 9,5 mln teńge rásimdep alǵan. Mundaı oqıǵalar elimizdiń barlyq óńirinde bolyp jatyr. Bul rette AMANAT partııasynyń qoǵamdyq qabyldaýyna alaıaqtarǵa aldanǵan azamattar jıi shaǵym túsirýde. Alaıaqtar azamattardyń jeke derekterin paıdalanyp, onlaın nesıeni ózge adamǵa zańsyz rásimdeıdi.
Sonymen qatar, fraksııa jetekshisi áleýmettik jelide taraǵan zańsyz utys máselesin de kóterdi.
«Blogerler muny «gıv» dep ataıdy. Máselen sońǵy ýaqytta áleýmettik jelide Taraz-hıt degen zańsyz lotoreıa paıda boldy. Ony uıymdastyrýshylar Instagram jelisindegi paraqshasynda 10 myń teńgege bılet satyp alyp, halyqty páter, avtokólik utysyn oınatýǵa úgitteıdi. Bul - zańsyz áreket. Elimizdiń zańnamasyna sáıkes kez-kelgen utys oıyndary lotoreıa operatorymen kelisip júrgizilýi qajet. Basqasynyń bári zańsyz áreket bolyp sanalady. Osyny bile tura quzyrly organdar nege áreketsiz otyr?!», dedi ol.
Jaǵdaı ýshyǵyp bara jatqan soń byltyr maýsym aıynda Memleket basshysynyń ózi ınternet alaıaqtarǵa, qarjy pıramıdalaryna qarsy qatań shara qoldanýdy tapsyrǵan edi. Osyǵan baılanysty E.Beısenbaev birinshiden, azamattarǵa mıkroqarjy uıymdary arqyly onlaın nesıe rásimdeýge elektrondyq úkimet bazasynda tyıym salýdyń múmkindigin tezdetip engizý, ekinshiden, elimizde zańsyz lotoreıalardyń, qarjy pıramıdalarynyń jumysymen jáne ózge de zańsyz qarjylyq operasııalarmen kúresti kúsheıtý, úshinshiden, áleýmettik jelilerge keshendi monıtorıng jasap, onlaın jarnamany alaıaqtyq maqsatta paıdalanatyn toptardy buǵattaý jumystaryn júrgizýdi usyndy.
Arýjan NAǴAShYBAI,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ stýdenti
